Tổ Chức Kiểm Toán Nội Bộ Trong Tập Đoàn Kinh Tế Việt Nam

Tổ chức kiểm toán nội bộ (KTNB) trong các tập đoàn kinh tế Việt Nam đang trở thành một yếu tố quan trọng… 274 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2023.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kiểm Toán
• Đề tài: Tổ Chức Kiểm Toán Nội Bộ Trong Tập Đoàn Kinh Tế Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Danh mục từ viết tắt
• Danh mục các bảng, sơ đồ, biểu đồ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC KIỂM TOÁN NỘI BỘ TRONG TẬP ĐOÀN KINH TẾ
• 1.1. Kiểm toán nội bộ trong tập đoàn kinh tế
• 1.1.1. Khái quát chung về tập đoàn kinh tế
• 1.1.2. Bản chất và ý nghĩa của kiểm toán nội bộ trong tập đoàn kinh tế
• 1.1.3. Nội dung kiểm toán của kiểm toán nội bộ trong tập đoàn kinh tế
• 1.2. Tổ chức kiểm toán nội bộ trong tập đoàn kinh tế
• 1.2.1. Nội dung tổ chức kiểm toán nội bộ trong tập đoàn kinh tế
• 1.2.2. Quy trình tổ chức công tác kiểm toán nội bộ trong tập đoàn kinh tế
• 1.2.3. Tổ chức bộ máy kiểm toán nội bộ trong tập đoàn kinh tế
• 1.2.4. Các mối quan hệ kiểm toán nội bộ
• 1.3. Kinh nghiệm tổ chức kiểm toán nội bộ trong tập đoàn kinh tế ở một số nước trên thế giới
• 1.3.1. Tổ chức công tác kiểm toán
• 1.3.2. Tổ chức bộ máy kiểm toán
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC KIỂM TOÁN NỘI BỘ TRONG CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ CỦA VIỆT NAM
• 2.1. Tổng quan về tập đoàn kinh tế của Việt Nam
• 2.1.1. Quá trình hình thành và phát triển các tập đoàn kinh tế của Việt Nam
• 2.1.2. Đặc điểm của các tập đoàn kinh tế của Việt Nam với kiểm toán nội bộ
• 2.2. Tổ chức kiểm toán nội bộ tại các tập đoàn kinh tế của Việt Nam
• 2.2.1. Quá trình hình thành và phát triển của kiểm toán nội bộ
• 2.2.2. Tổ chức công tác kiểm toán nội bộ trong các tập đoàn kinh tế của Việt Nam
• 2.2.3. Tổ chức bộ máy kiểm toán nội bộ trong các tập đoàn kinh tế của Việt Nam
• 2.3. Đánh giá chung về tổ chức kiểm toán nội bộ trong các tập đoàn kinh tế của Việt Nam
• 2.3.1. Những thành tựu đạt được về tổ chức kiểm toán nội bộ trong các tập đoàn kinh tế của Việt Nam
• 2.3.2. Những tồn tại và hạn chế
• 2.3.3. Nguyên nhân của những tồn tại trong tổ chức kiểm toán nội bộ của các Tập đoàn kinh tế của Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN TỔ CHỨC KIỂM TOÁN NỘI BỘ TRONG CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ CỦA VIỆT NAM
• 3.1. Sự cần thiết phải hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ trong các tập đoàn kinh tế của Việt Nam
• 3.1.1. Sự cần thiết khách quan phải hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ
• 3.1.2. Hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ - yêu cầu tự thân của các tập đoàn kinh tế
• 3.1.3. Định hướng phát triển tập đoàn kinh tế của Việt Nam ảnh hưởng tới tổ chức kiểm toán nội bộ
• 3.2. Quan điểm và nguyên tắc hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ trong các tập đoàn kinh tế của Việt Nam
• 3.3. Giải pháp hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ trong các tập đoàn kinh tế của Việt Nam
• 3.3.1. Hoàn thiện công tác kiểm toán nội bộ trong các tập đoàn kinh tế
• 3.3.2. Hoàn thiện tổ chức bộ máy kiểm toán nội bộ
• 3.4. Kiến nghị thực hiện giải pháp hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ trong các tập đoàn kinh tế của Việt Nam
• 3.4.1. Đối với cơ quan nhà nước
• 3.4.2. Đối với các tập đoàn kinh tế
• 3.4.3. Đối với các tổ chức nghề nghiệp
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tổ Chức Kiểm Toán Nội Bộ Trong Tập Đoàn Kinh Tế Việt Nam

Tổ chức kiểm toán nội bộ (KTNB) trong các tập đoàn kinh tế Việt Nam đang trở thành một yếu tố quan trọng trong việc quản lý tài chính và nâng cao hiệu quả hoạt động. Kiểm toán nội bộ không chỉ giúp phát hiện và ngăn chặn các rủi ro tài chính mà còn đảm bảo tính minh bạch trong hoạt động của các doanh nghiệp. Tuy nhiên, thực trạng tổ chức KTNB hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế, cần được cải thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

1.1. Khái Niệm Và Vai Trò Của Kiểm Toán Nội Bộ

Kiểm toán nội bộ là một hoạt động độc lập, khách quan nhằm đánh giá và cải tiến quy trình quản lý, kiểm soát nội bộ. Vai trò của KTNB trong tập đoàn kinh tế là rất quan trọng, giúp phát hiện các sai sót và nâng cao hiệu quả hoạt động.

1.2. Lịch Sử Hình Thành Kiểm Toán Nội Bộ Tại Việt Nam

Kiểm toán nội bộ tại Việt Nam chính thức được công nhận từ năm 1997. Kể từ đó, nhiều nghiên cứu và thực tiễn đã chỉ ra sự cần thiết phải hoàn thiện tổ chức KTNB trong các tập đoàn kinh tế.

II. Thực Trạng Tổ Chức Kiểm Toán Nội Bộ Trong Các Tập Đoàn Kinh Tế Việt Nam

Thực trạng tổ chức KTNB trong các tập đoàn kinh tế Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù đã có những bước tiến nhất định, nhưng nhiều tập đoàn vẫn chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của KTNB. Điều này dẫn đến việc tổ chức và thực hiện kiểm toán nội bộ chưa đạt hiệu quả cao.

2.1. Đánh Giá Hiện Trạng Tổ Chức Kiểm Toán Nội Bộ

Nhiều tập đoàn kinh tế vẫn chưa có bộ máy KTNB hoàn chỉnh. Việc tổ chức công tác kiểm toán nội bộ còn thiếu tính hệ thống và chưa được chú trọng đúng mức.

2.2. Những Thành Tựu Và Hạn Chế Trong Tổ Chức Kiểm Toán Nội Bộ

Mặc dù đã có những thành tựu nhất định trong việc tổ chức KTNB, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế như thiếu nhân lực có chuyên môn và kinh nghiệm trong lĩnh vực này.

III. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Tổ Chức Kiểm Toán Nội Bộ

Tổ chức KTNB trong các tập đoàn kinh tế Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của kiểm toán mà còn tác động đến toàn bộ hoạt động quản lý tài chính của doanh nghiệp.

3.1. Thiếu Nhân Lực Chất Lượng Cao

Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu hụt nhân lực có trình độ chuyên môn cao trong lĩnh vực kiểm toán nội bộ. Điều này dẫn đến việc tổ chức và thực hiện kiểm toán không đạt yêu cầu.

3.2. Thiếu Tính Minh Bạch Trong Hoạt Động

Nhiều tập đoàn vẫn chưa có quy trình rõ ràng cho hoạt động kiểm toán nội bộ, dẫn đến thiếu tính minh bạch và khó khăn trong việc đánh giá hiệu quả hoạt động.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Tổ Chức Kiểm Toán Nội Bộ Trong Tập Đoàn Kinh Tế

Để nâng cao hiệu quả tổ chức KTNB, các tập đoàn kinh tế cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện quy trình kiểm toán mà còn nâng cao năng lực quản lý tài chính của doanh nghiệp.

4.1. Đào Tạo Nhân Lực Kiểm Toán Nội Bộ

Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực là một trong những giải pháp quan trọng. Cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu để nâng cao kỹ năng và kiến thức cho nhân viên kiểm toán.

4.2. Xây Dựng Quy Trình Kiểm Toán Nội Bộ Chặt Chẽ

Cần xây dựng quy trình kiểm toán nội bộ rõ ràng và chặt chẽ, đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong hoạt động kiểm toán.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Kiểm Toán Nội Bộ Trong Tập Đoàn Kinh Tế

Việc ứng dụng KTNB trong các tập đoàn kinh tế Việt Nam đã mang lại nhiều lợi ích. Những kết quả từ hoạt động kiểm toán nội bộ không chỉ giúp phát hiện sai sót mà còn nâng cao hiệu quả quản lý tài chính.

5.1. Cải Thiện Hiệu Quả Quản Lý Tài Chính

KTNB giúp các tập đoàn cải thiện hiệu quả quản lý tài chính thông qua việc phát hiện và khắc phục kịp thời các sai sót trong báo cáo tài chính.

5.2. Tăng Cường Tính Minh Bạch Trong Hoạt Động

Hoạt động kiểm toán nội bộ cũng góp phần tăng cường tính minh bạch trong hoạt động của các tập đoàn, từ đó nâng cao uy tín và niềm tin của các nhà đầu tư.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Tổ Chức Kiểm Toán Nội Bộ

Tổ chức KTNB trong các tập đoàn kinh tế Việt Nam cần được hoàn thiện hơn nữa để đáp ứng yêu cầu phát triển trong bối cảnh hội nhập. Việc nâng cao hiệu quả tổ chức KTNB không chỉ giúp các tập đoàn phát triển bền vững mà còn góp phần vào sự phát triển chung của nền kinh tế.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Kiểm Toán Nội Bộ Trong Tương Lai

KTNB sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý tài chính và nâng cao hiệu quả hoạt động của các tập đoàn kinh tế trong tương lai.

6.2. Định Hướng Phát Triển Kiểm Toán Nội Bộ

Cần có các chính sách và chiến lược phát triển KTNB phù hợp với xu hướng phát triển của nền kinh tế và yêu cầu hội nhập quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án thuộc chuyên ngành Kế toán – Kiểm toán (Kinh tế), tiếp cận theo hướng hỗn hợp (kết hợp định tính và định lượng), gồm ba chương chính ngoài phần Mở đầu và Kết luận.

---

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế thúc đẩy các doanh nghiệp Việt Nam mở rộng quy mô và đa dạng hoá phương thức hoạt động, từ đó đặt ra yêu cầu ngày càng cấp thiết về kiểm tra kiểm soát. Từ Quyết định 91/TTg ngày 7/3/1994 của Thủ tướng Chính phủ về "Thí điểm thành lập các tập đoàn kinh doanh", mô hình tập đoàn kinh tế (TĐKT) bắt đầu xuất hiện và phát triển tại Việt Nam. Tuy nhiên, kiểm toán nội bộ (KTNB) trong các tập đoàn này vẫn chưa được thiết lập đầy đủ và vận hành hữu hiệu. Nhà quản lý chưa nhận thức rõ vai trò và tầm quan trọng của KTNB; người thực hiện KTNB chưa hiểu đúng chức năng, nhiệm vụ; hoạt động KTNB mới dừng ở mức kiểm tra ghi chép sổ sách kế toán và tuân thủ quy định mà chưa chú trọng đánh giá hiệu quả hoạt động. Hệ thống văn bản pháp lý hướng dẫn về kinh doanh tập đoàn và về KTNB còn thiếu tính thống nhất.

Về khoảng trống học thuật, tác giả xác định: các công trình nghiên cứu trước hoặc đề cập KTNB ở tầm tổng thể/vĩ mô, hoặc gắn với từng doanh nghiệp/ngành cụ thể, chưa có nghiên cứu nào mang tính khái quát bao gồm cả lý luận và thực tiễn về tổ chức KTNB đối với loại hình TĐKT đang hình thành ở Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định hai mục tiêu:

1. Hệ thống hoá lý luận cơ bản về TĐKT và tổ chức KTNB trong TĐKT; nghiên cứu thực trạng tổ chức KTNB trong các TĐKT Việt Nam.
2. Nghiên cứu và đề xuất các giải pháp, mô hình tổ chức KTNB hiệu quả cho các TĐKT Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi

Đối tượng nghiên cứu: Tổ chức KTNB trong các TĐKT được thành lập theo pháp luật Việt Nam, cụ thể hoá trên hai khía cạnh: lý luận về tổ chức KTNB và thực trạng tổ chức KTNB tại các TĐKT Việt Nam có đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế.

Phạm vi không gian: Các TĐKT nhà nước trong Đề án Thí điểm thành lập tập đoàn bằng hình thức chuyển đổi sở hữu và tái cấu trúc các tổng công ty 91, hoạt động trong lĩnh vực sản xuất; khảo sát thực tế tại công ty mẹ và công ty thành viên của một số tập đoàn.

Phạm vi thời gian: Số liệu chủ yếu giai đoạn 2001–2007 (theo các bảng số liệu được trình bày trong văn bản).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước

Nghiên cứu quốc tế về KTNB (theo tác giả chỉ dẫn trong văn bản):

Tác giả	Năm	Công trình/Chủ đề
Victor Z. Brink & Herbert Witt	1941	Kiểm toán nội bộ hiện đại
Victor Z. Brink & Bradford Cadmus	1950	Kiểm toán nội bộ trong ngành công nghiệp
A. Alvarez	1970	Vai trò của KTNB trong ban hành chính sách và quyết định
J. Shaw	1980	Kiểm toán nội bộ – Một yếu tố cần thiết cho hoạt động quản lý hiệu quả
John A. Edds	1980	Kiểm toán quản trị: Khái niệm và thực hiện
Richard A. Roy	1989	Quản lý đối với bộ phận kiểm toán nội bộ
Reisner, Franz, Drsocoec	1990	Kiểm toán nội bộ trong các công ty bảo hiểm
Ann Neale	1991	Hệ thống kiểm toán: Lý thuyết và thực hành
Lawrence B. Sawyer, Mortimer Dittenhofe, James H. Scheiner	2003	Thực hành kiểm toán nội bộ hiện đại
D.K Gupta	2004	Kiểm toán nội bộ ngân hàng dựa trên cơ sở tiếp cận rủi ro
Robert Moeller	2004	Đạo luật Sarbanes-Oxley và những nguyên tắc mới về KTNB
Robert Moeller	2005	Kiểm toán nội bộ hiện đại theo quan điểm của Brink
Michael Elliot, Ray Dawson, Janet Edwards	2007	Cải thiện mô hình hoạt động cho kiểm toán nội bộ

Nghiên cứu trong nước về KTNB:

• Nguyễn Quang Quynh (1998): Xây dựng hệ thống kiểm tra kiểm soát trong quản lý vĩ mô và vi mô ở Việt Nam — đề cập KTNB như một yếu tố cấu thành của hệ thống kiểm soát nội bộ (HTKSNB) ở góc độ quản lý vi mô.
• Ngô Trí Tuệ và cộng sự (2004): Xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ với việc tăng cường quản lý tài chính tại Tổng công ty Bưu chính Viễn thông Việt Nam — đề cập KTNB trong một đơn vị cụ thể.
• Vương Đình Huệ và cộng sự: Định hướng chiến lược và giải pháp phát triển kiểm toán ở Việt Nam (đề tài cấp nhà nước) — tiếp cận ở góc độ chiến lược tổng thể.
• Phan Trung Kiên (2008): Luận án tiến sĩ kinh tế Hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ trong các doanh nghiệp xây dựng Việt Nam — nghiên cứu KTNB trong một ngành cụ thể.

Nghiên cứu về mô hình TĐKT:

• Nguyễn Đình Phan (1996): Thành lập và quản lý các tập đoàn kinh doanh ở Việt Nam.
• Vũ Huy Từ (2002): Mô hình tập đoàn kinh tế trong công nghiệp hoá hiện đại hoá.
• Trần Tiến Cường và cộng sự (2005): Tập đoàn kinh tế – Lý luận và kinh nghiệm quốc tế ứng dụng vào Việt Nam.

Khoảng trống luận án giải quyết

Các công trình trước hoặc nghiên cứu KTNB ở tầm tổng thể/một doanh nghiệp, hoặc nghiên cứu mô hình TĐKT mà không đề cập cụ thể đến KTNB trong cơ cấu tập đoàn. Chưa có nghiên cứu nào tích hợp đồng thời lý luận và thực tiễn về tổ chức KTNB dành riêng cho loại hình TĐKT đang hình thành tại Việt Nam. Luận án lấp khoảng trống này bằng cách nghiên cứu đồng thời tổ chức công tác KTNB và tổ chức bộ máy KTNB gắn với đặc điểm đặc thù của TĐKT Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Lý thuyết, khái niệm và khung phân tích

Luận án vận dụng các khung lý thuyết và định nghĩa sau:

• Định nghĩa KTNB của IIA (1978): "KTNB là thiết lập một sự kiểm tra và đánh giá độc lập các hoạt động trong một tổ chức, được coi là một dịch vụ đối với tổ chức đó."
• Định nghĩa KTNB của IIA (1999): "KTNB là hoạt động đánh giá tư vấn độc lập trong nội bộ tổ chức, được thiết kế nhằm cải tiến và làm tăng giá trị cho các hoạt động của tổ chức đó. KTNB giúp tổ chức đạt được các mục tiêu bằng việc đánh giá một cách hệ thống và cải tiến tính hiệu lực của quy trình quản trị, kiểm soát và quản lý rủi ro."
• Định nghĩa KTNB của IFAC: Định nghĩa trong phần Giải thích Thuật ngữ Chuẩn mực Kiểm toán — nhấn mạnh chức năng kiểm tra, đánh giá và giám sát tính phù hợp và hiệu quả của hệ thống kế toán và kiểm soát nội bộ.
• Định nghĩa KTNB của ACCA: Tương đồng với IFAC, nhấn mạnh kiểm tra tính phù hợp và hiệu lực của hệ thống kế toán và HTKSNB.
• Chuẩn mực SAS 47: Áp dụng trong xác định mức độ trọng yếu và đánh giá rủi ro kiểm toán (rủi ro tiềm tàng, rủi ro kiểm soát, rủi ro phát hiện).
• Khung COSO và COCO (được đề cập qua danh mục từ viết tắt và nội dung về HTKSNB).
• Lý thuyết hệ thống: Được tác giả vận dụng để xây dựng khung phân tích tổ chức KTNB gồm hai phân hệ là tổ chức công tác KTNB và tổ chức bộ máy KTNB.
• Khái niệm về TĐKT: Tác giả tổng hợp và xây dựng định nghĩa riêng từ các quan điểm quốc tế (Cartel, Syndicate, Trust, Consortium, Concern, Conglomerate, Keiretsu, Chaebol), quan điểm Trung Quốc, Luật Doanh nghiệp Việt Nam 2005 và Từ điển Thương mại Anh – Pháp – Việt.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng kết hợp hai nhóm phương pháp:

Định tính:

• Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
• Phân tích hệ thống, phân tích so sánh (so sánh kinh nghiệm quốc tế với thực trạng Việt Nam).
• Phương pháp thực chứng, phân tích văn bản pháp lý, tài liệu báo cáo của các tập đoàn.
• Phỏng vấn trực tiếp nhà quản lý, kiểm toán viên nội bộ (KTVNB) trong các tập đoàn; phỏng vấn chuyên gia trong bộ máy quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Kiểm toán Nhà nước, Văn phòng Chính phủ).

Định lượng:

• Phương pháp điều tra, khảo sát qua phiếu điều tra đối với thành viên các TĐKT (công ty mẹ, công ty con, công ty liên kết).
• Phương pháp thống kê tổng hợp số liệu từ niên giám thống kê và báo cáo tổng kết.

Nguồn dữ liệu

• Dữ liệu sơ cấp: Phiếu điều tra và phỏng vấn trực tiếp tại các tập đoàn và cơ quan quản lý nhà nước.
• Dữ liệu thứ cấp: Niên giám thống kê, báo cáo khoa học về TĐKT và KTNB, báo cáo tổng kết hoạt động của các TĐKT Việt Nam.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về tổ chức kiểm toán nội bộ trong tập đoàn kinh tế

Chương này xây dựng toàn bộ nền tảng lý luận cho luận án trên hai trục chính là lý luận về TĐKT và lý luận về tổ chức KTNB.

Về TĐKT, tác giả hệ thống hoá quá trình hình thành các mô hình tập đoàn trên thế giới (Cartel, Syndicate, Trust, Consortium, Concern, Conglomerate; Keiretsu của Nhật Bản; Chaebol của Hàn Quốc; mô hình Trung Quốc), phân loại tập đoàn theo bản chất liên kết (liên kết mềm/liên kết cứng gồm bốn dạng cấu trúc), theo phương thức hình thành (liên kết ngang, dọc, hỗn hợp) và theo hình thức sở hữu (tư nhân, nhà nước, đa sở hữu). Từ đó xây dựng định nghĩa về TĐKT theo quan điểm tác giả và xác định bốn đặc trưng chủ yếu ảnh hưởng đến tổ chức KTNB: quan hệ liên kết tài chính, quy mô lớn, tính pháp lý và cơ cấu tổ chức mẹ–con, đặc tính đa ngành đa lĩnh vực.

Các số liệu minh hoạ bao gồm: Bảng 1.1 (quy mô 10 tập đoàn hàng đầu Mỹ năm 2006, tổng nguồn vốn từ 62.676 đến 112.537 triệu USD), Bảng 1.2 (doanh thu và lợi nhuận các tập đoàn doanh thu cao nhất Mỹ năm 2006, dẫn đầu là Exxon Mobil với 339.130 triệu USD). Tập đoàn Toyota có 522 công ty thành viên và gần 299.394 lao động năm 2007; tập đoàn Petronas có 120 công ty ở 22 quốc gia.

Về bản chất và ý nghĩa của KTNB, tác giả trình bày lịch sử phát triển KTNB từ nền văn minh Mesopotamian (~5.500 năm trước), qua Ai Cập cổ đại, Ba Tư, La Mã cổ đại, đến khi IIA được thành lập năm 1941 và Chuẩn mực Thực hành Kiểm toán chuyên nghiệp được IIA ban hành tháng 6 năm 1978. Năm 1999, IIA ban hành định nghĩa toàn diện nhấn mạnh chức năng tư vấn và mục tiêu tăng giá trị cho tổ chức.

Về tổ chức KTNB trong TĐKT, tác giả phân chia thành hai nội dung: (1) Tổ chức công tác KTNB gồm quy trình bốn giai đoạn — Chuẩn bị kiểm toán (lập kế hoạch năm, kế hoạch chi tiết, chương trình kiểm toán); Thực hiện kế hoạch kiểm toán; Kết thúc kiểm toán (lập báo cáo/biên bản); Kiểm tra thực hiện kết luận kiểm toán. (2) Tổ chức bộ máy KTNB theo các mô hình: tổ chức theo loại hình kiểm toán (Sơ đồ 1.5), theo chức năng song song với cấu trúc doanh nghiệp (Sơ đồ 1.6), theo khu vực (Sơ đồ 1.7), cơ cấu điển hình (Sơ đồ 1.8). Các mối quan hệ của KTNB được trình bày qua xu hướng báo cáo kết quả kiểm toán (Bảng 1.4).

Chương cũng đề cập kinh nghiệm quốc tế về tổ chức công tác và tổ chức bộ máy KTNB của các nước, với dẫn chiếu đến tập đoàn Petronas (Malaysia) và các tập đoàn Mỹ, Nhật, Hàn Quốc.

---

Chương 2: Thực trạng tổ chức kiểm toán nội bộ trong các tập đoàn kinh tế của Việt Nam

Chương này mô tả và phân tích thực trạng trên cơ sở khảo sát thực tế.

Tổng quan về TĐKT Việt Nam: Quá trình hình thành được tính từ Quyết định 91/TTg (1994). Bảng 2.1 cho thấy số lượng tổng công ty nhà nước được bố trí lại năm 2001. Các số liệu tài chính giai đoạn 2001–2006 được tổng hợp:

Chỉ tiêu	Nguồn dữ liệu
Tổng nguồn vốn một số tập đoàn 2002–2006	Bảng 2.2
Tỷ trọng vốn nhà nước/tổng nguồn vốn năm 2006	Bảng 2.3
Quy mô doanh thu 2001–2005	Bảng 2.4
Quy mô lao động 2001–2005	Bảng 2.5
Lợi nhuận trước thuế 2002–2006	Bảng 2.6

Bảng 2.7 liệt kê cơ cấu TĐKT và các đơn vị thành viên; Sơ đồ 2.1 mô tả cơ cấu tổ chức và quan hệ liên kết trong tập đoàn; Sơ đồ 2.2 trình bày mô hình chung trong tổ chức quản lý các TĐKT Việt Nam.

Tổ chức công tác KTNB: KTNB chính thức được công nhận tại Việt Nam năm 1997. Bảng 2.8 tổng hợp kết quả khảo sát về KTNB tại các tập đoàn. Quy trình KTNB được minh hoạ qua Sơ đồ 2.3. Bảng 2.9 trình bày kế hoạch kiểm toán năm 2007 của Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam; Bảng 2.10 tổng hợp kết quả kiểm toán; Bảng 2.11 trình bày kết quả kiểm toán hoạt động quỹ Bưu điện Tuyên Quang của Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam.

Tổ chức bộ máy KTNB: Luận án mô tả và phân tích ba mô hình thực tế đang được áp dụng tại các tập đoàn Việt Nam: (1) Tổ KTNB nằm trong bộ phận kế toán, có liên hệ báo cáo với Ban kiểm soát (Sơ đồ 2.4); (2) Phòng/ban KTNB trực thuộc Ban giám đốc (Sơ đồ 2.5); (3) Tổ chức KTNB theo mô hình tập trung (Sơ đồ 2.6). Bảng 2.12 phản ánh quá trình phát triển nhân sự của Ban KTNB, Tổng công ty BCVT Việt Nam qua các năm.

Đánh giá chung: Tác giả phân tích những thành tựu đạt được và những tồn tại, hạn chế, sau đó luận giải các nguyên nhân chủ quan và khách quan — bao gồm nhận thức chưa đúng của nhà quản lý, sự thiếu đồng bộ của hệ thống pháp lý, hạn chế về năng lực đội ngũ KTVNB.

---

Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ trong các tập đoàn kinh tế của Việt Nam

Chương này xây dựng hệ thống giải pháp dựa trên cơ sở thực trạng đã phân tích.

Sự cần thiết hoàn thiện được lập luận từ hai phía: yêu cầu khách quan từ định hướng phát triển TĐKT của Nhà nước và yêu cầu tự thân của các tập đoàn nhằm nâng cao hiệu quả quản trị.

Quan điểm và nguyên tắc hoàn thiện được trình bày trước khi đề xuất giải pháp.

Giải pháp hoàn thiện công tác KTNB bao gồm các giải pháp về quy trình, phương pháp và nội dung kiểm toán.

Giải pháp hoàn thiện tổ chức bộ máy KTNB: Tác giả đề xuất mô hình KTNB chịu sự chỉ đạo trực tiếp của Tổng giám đốc (Sơ đồ 3.1) và mô hình cấu trúc bộ phận KTNB theo khối chức năng và khối hỗ trợ (Sơ đồ 3.2). Bảng 3.1 xác định yêu cầu về kiểm toán viên nội bộ.

Kiến nghị thực hiện được phân theo ba nhóm: đối với cơ quan nhà nước, đối với các tập đoàn kinh tế, và đối với các tổ chức nghề nghiệp.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Theo tự đánh giá của tác giả trong phần "Những đóng góp của Luận án":

Về lý luận:

• Hệ thống hoá lý luận chung về TĐKT, làm rõ lý luận về KTNB trong TĐKT.
• Đề xuất các mô hình KTNB phù hợp với đặc điểm chung của TĐKT.
• Tổng hợp kinh nghiệm tổ chức KTNB của các tập đoàn ở một số nước trên thế giới.

Về thực tiễn:

• Nhận diện mô hình TĐKT của Việt Nam dựa trên đặc điểm thực tế.
• Đánh giá thực trạng tổ chức KTNB tại các TĐKT Việt Nam trên hai mặt: tổ chức công tác KTNB và tổ chức bộ máy KTNB.
• Phân tích kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân chủ quan/khách quan.
• Đề xuất giải pháp hoàn thiện KTNB trên cả hai mặt tổ chức công tác và tổ chức bộ máy, đặc biệt nhấn mạnh mô hình KTNB phù hợp với mô hình TĐKT đang được vận dụng tại Việt Nam.
• Các đề xuất có thể vận dụng cho các đơn vị khác đang trong quá trình hình thành tập đoàn.

Kiến nghị đề xuất hướng đến ba nhóm: (1) Cơ quan nhà nước hoàn thiện hệ thống pháp lý; (2) Các tập đoàn kinh tế xây dựng và vận hành KTNB; (3) Các tổ chức nghề nghiệp hỗ trợ phát triển năng lực KTVNB.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản không trình bày riêng một mục về hạn chế nghiên cứu. Tuy nhiên, dựa trên phạm vi nghiên cứu được xác định, có thể ghi nhận:

• Phạm vi chỉ bao gồm các TĐKT nhà nước trong Đề án Thí điểm theo hình thức tổng công ty 91, không bao gồm các tập đoàn tư nhân hoặc đa sở hữu đang hình thành.
• Số liệu dừng lại ở giai đoạn 2001–2007, là thời điểm các tập đoàn còn trong giai đoạn thí điểm ban đầu; kết quả khảo sát có thể không còn phản ánh đầy đủ bối cảnh sau khi hệ thống pháp lý về TĐKT và KTNB được hoàn thiện thêm.
• Luận án tập trung vào lĩnh vực sản xuất, chưa bao quát các TĐKT hoạt động trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng hay dịch vụ.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có thể hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành kế toán – kiểm toán, quản trị doanh nghiệp: Phần lý luận Chương 1 cung cấp khung phân tích tổng hợp về KTNB và TĐKT, bao gồm hệ thống các định nghĩa từ IIA (1978, 1999), IFAC, ACCA, và lý thuyết hệ thống áp dụng vào tổ chức KTNB.
• Người làm thực hành kế toán – kiểm toán tại các tập đoàn: Quy trình KTNB bốn giai đoạn (Sơ đồ 1.2 và 2.3), các mô hình tổ chức bộ máy (Sơ đồ 1.5 đến 1.8 và Sơ đồ 2.4 đến 2.6) và các mô hình đề xuất (Sơ đồ 3.1, 3.2) có giá trị ứng dụng trực tiếp.
• Người làm chính sách tại Bộ Tài chính, Kiểm toán Nhà nước và cơ quan quản lý TĐKT: Phần đánh giá thực trạng (Chương 2) và kiến nghị đối với cơ quan nhà nước (Chương 3) cung cấp cơ sở thực tiễn cho việc xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về KTNB trong TĐKT.
• Các tổ chức nghề nghiệp (VCCI, Hội Kiểm toán viên hành nghề): Phần so sánh kinh nghiệm quốc tế và đề xuất yêu cầu đối với KTVNB (Bảng 3.1) có thể tham khảo trong xây dựng chương trình đào tạo và chuẩn nghề nghiệp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt "tổ chức công tác KTNB" và "tổ chức bộ máy KTNB" như thế nào?

Tác giả phân biệt hai khái niệm dựa trên lý thuyết hệ thống. Tổ chức công tác KTNB là quá trình hành động tạo lập và vận hành hệ thống, tạo ra mối liên hệ giữa các phương pháp kỹ thuật kiểm toán nhằm thực hiện chức năng kiểm tra, xác nhận, đánh giá và tư vấn — tức là hướng vào quy trình và nội dung công việc. Tổ chức bộ máy KTNB là sắp xếp con người và phương tiện theo trật tự xác định để thực hiện chức năng KTNB — tức là hướng vào cơ cấu tổ chức, mô hình và cơ chế hoạt động.

2. Quy trình KTNB trong tập đoàn kinh tế gồm những giai đoạn nào?

Theo Sơ đồ 1.2, quy trình gồm bốn giai đoạn: (1) Chuẩn bị kiểm toán nội bộ — bao gồm lập kế hoạch kiểm toán năm, lập kế hoạch chi tiết và thiết kế chương trình kiểm toán; (2) Thực hiện kế hoạch kiểm toán nội bộ; (3) Kết thúc kiểm toán nội bộ — lập báo cáo hoặc biên bản kiểm toán; (4) Kiểm tra thực hiện kết luận kiểm toán nội bộ. Giai đoạn thứ tư được tác giả xác định là đặc trưng riêng của KTNB (không có ở kiểm toán độc lập).

3. Luận án xác định những mô hình tổ chức bộ máy KTNB nào đang được áp dụng tại các tập đoàn Việt Nam?

Tác giả nhận diện ba mô hình thực tế qua khảo sát: (1) Tổ KTNB nằm trong bộ phận kế toán, có liên hệ báo cáo với Ban kiểm soát (Sơ đồ 2.4); (2) Phòng/ban KTNB trực thuộc Ban giám đốc (Sơ đồ 2.5); (3) Tổ chức KTNB theo mô hình tập trung (Sơ đồ 2.6). Mô hình thứ nhất bị đánh giá là làm mất tính độc lập của KTNB do đặt dưới bộ phận kế toán.

4. Tại sao đặc trưng đa ngành, đa lĩnh vực của tập đoàn lại đặt ra yêu cầu đặc biệt đối với tổ chức KTNB?

Tác giả lập luận rằng đặc trưng đa ngành đòi hỏi: (1) xây dựng chuẩn chuyên môn nghiệp vụ riêng cho KTVNB, bao gồm cả thi tuyển KTVNB như Pháp và Mỹ đã thực hiện; (2) tổ chức bộ máy KTNB theo chức năng hoạt động hoặc theo nhóm lĩnh vực; (3) thành viên Ban kiểm soát, Ủy ban kiểm toán và người đứng đầu KTNB phải có kiến thức rộng về nhiều lĩnh vực. Ngoài ra, khi phạm vi hoạt động vươn ra nước ngoài (ví dụ Petronas có 120 công ty tại 22 quốc gia), KTVNB còn phải am hiểu hệ thống luật pháp quốc tế.

5. Kế hoạch kiểm toán năm của KTNB trong tập đoàn bao gồm những nội dung chủ yếu nào?

Theo luận án, kế hoạch kiểm toán năm gồm sáu nội dung: (1) Xác định mục tiêu KTNB căn cứ vào yêu cầu của Hội đồng quản trị hoặc Ban giám đốc tập đoàn; (2) Xây dựng chiến lược kiểm toán có liên hệ chặt chẽ với chiến lược hoạt động của toàn tập đoàn; (3) Triển khai các chính sách hỗ trợ và thủ tục nghiệp vụ áp dụng chung cho tất cả thành viên; (4) Xây dựng ngân sách hàng năm cho KTNB dựa trên số lượng nhân viên, số đơn vị được kiểm toán và nhu cầu chuyên gia bên ngoài; (5) Triển khai chương trình làm việc thường theo năm; (6) Nghiên cứu và thu thập thông tin sơ bộ về cuộc kiểm toán.

---

Kết luận

Luận án cung cấp một khung phân tích tích hợp về tổ chức KTNB trong TĐKT, áp dụng cho bối cảnh đặc thù của các TĐKT nhà nước Việt Nam đang trong giai đoạn thí điểm hình thành. Trên cơ sở hệ thống hoá lý luận từ các định nghĩa của IIA, IFAC, ACCA và lý thuyết hệ thống, tác giả xây dựng khung phân tích hai chiều gồm tổ chức công tác và tổ chức bộ máy KTNB. Khảo sát thực trạng cho thấy các TĐKT Việt Nam giai đoạn 2001–2007 tồn tại nhiều hạn chế về nhận thức, pháp lý và năng lực KTVNB. Các giải pháp đề xuất ở Chương 3 hướng đến việc xây dựng mô hình KTNB phù hợp với cơ cấu mẹ–con của TĐKT Việt Nam, với kiến nghị cụ thể cho cơ quan nhà nước, bản thân các tập đoàn và các tổ chức nghề nghiệp. Giá trị tham khảo của luận án tập trung ở việc kết nối lý luận quốc tế về KTNB với đặc thù tổ chức và pháp lý của TĐKT Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA TỔ CHỨC KIỂM TOÁN NỘI BỘ TRONG TẬP ðOÀN KINH TẾ 1. KIỂM TOÁN NỘI BỘ TRONG TẬP ðOÀN KINH TẾ 1. Khái quát chung về tập ñoàn kinh tế 1. Bản chất và vai trò của tập ñoàn kinh tế Quá trình phát triển của nền kinh tế thường dẫn tới xu hướng tích tụ, tập trung sản xuất và tập trung các nguồn lực về vốn, lao ñộng và tài nguyên hay sự kết hợp về công nghệ của các công ty ñơn lẻ thông qua hình thức liên kết lại với nhau ñể hình thành tổ hợp các công ty có quy mô lớn, hoạt ñộng trong nhiều lĩnh vực, phạm vi hoạt ñộng rộng.

Xu hướng ñó ñã trở thành tiền ñề phát triển của các tập ñoàn kinh tế trên thế giới. Về mặt ngôn ngữ, từng quốc gia có thể dùng nhiều từ ngữ khác nhau ñể nói về khái niệm tập ñoàn kinh tế. Việc sử dụng các từ ngữ khác nhau như vậy phụ thuộc vào lịch sử hình thành và hình thức biểu hiện của từng loại tập ñoàn. Tại Châu Âu và Hoa Kỳ, các tập ñoàn ñược hình thành một cách chính thức từ sau cuộc cách mạng công nghiệp.

Trước hết có thể kể ñến hình thức "Cartel". Cartel là hình thức tập ñoàn kinh tế có liên kết ñơn giản nhất xuất hiện ñầu tiên ở Hoa Kỳ vào khoảng giữa thế kỷ XIX và sau ñó mở rộng sang nhiều nước Châu Âu. ðây là loại hình tập ñoàn kinh tế ñược hình thành bởi sự liên kết của các công ty hoạt ñộng trong cùng một ngành, một lĩnh vực sản xuất kinh doanh trên cơ sở thoả thuận kinh tế như thống nhất về giá cả, tiêu chuẩn sản phẩm, phân chia thị trường ñầu vào, ñầu ra. nhằm tránh cạnh tranh trực tiếp với nhau.

Trong Cartel, các công ty tham gia vẫn giữ nguyên tư cách pháp nhân và tính ñộc lập của chúng, tuy nhiên tính ñộc lập về kinh tế lại bị hạn chế bởi các hợp ñồng kinh tế. Một dạng ñặc biệt của Cartel là Syndicate và Trust. ðiểm ñặc biệt trong hình thức Syndicate là có một văn phòng thương mại chung do một ban quản trị ñiều hành và tất cả các công ty thành viên ñều tiêu thụ hàng hóa của mình qua văn phòng thương mại này. ðiều này làm cho các ñơn vị thành viên sẽ mất tính ñộc lập về thương mại và chỉ còn giữ ñược tính ñộc lập về sản xuất.

Với hình thức Trust, liên kết trong tập ñoàn không chỉ ở khâu tiêu thụ mà cả ở khâu sản xuất. Trust bao gồm nhiều doanh nghiệp công nghiệp do một ban 8 quản trị thống nhất ñiều hành. Trong hình thức này, các doanh nghiệp thành viên ñều bị mất quyền ñộc lập cả về sản xuất và thương mại. Trong ñiều kiện kinh tế hiện nay, các nước ñều không khuyến khích ñộc quyền thông qua các qui ñịnh của hệ thống luật pháp.

Ví dụ tại Hoa Kỳ ñã có nhiều ñạo luật chống ñộc quyền như ðạo luật Serman năm 1890, ðạo luật Clayton năm 1914, ðạo luật của Ủy ban Thương mại Liên bang năm 1914, ðạo luật cải tiến lĩnh vực chống ñộc quyền Anti-Trust năm 1976. Hơn thế nữa, mô hình Cartel chỉ hoạt ñộng trong cùng một ngành, một lĩnh vực sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro, vì vậy hình thức này ñến nay ít tồn tại. Một hình thức tập ñoàn cũng ñược hình thành rất sớm là "Consortium". "Consortium" là từ gốc Latinh có nghĩa là "ñối tác, hiệp hội hoặc hội" ñược sử dụng ñể chỉ một tập hợp của hai hay nhiều thực thể kinh tế nhằm mục ñích tham gia vào hoạt ñộng chung hoặc ñóng góp nguồn lực ñể ñạt ñược mục tiêu chung.

Consortium ñược xác lập trên cơ sở hợp ñồng, trong ñó quy ñịnh rõ quyền và nghĩa vụ của từng công ty thành viên tham gia. Mô hình phổ biến của Consortium có thể là tổ hợp của nhiều tổ chức liên kết với nhau nhằm mục tiêu phân chia thị trường hoặc tiến hành một hoạt ñộng kinh doanh nào ñó có một công ty lớn ñứng ñầu. Một ví dụ ñiển hình của loại hình Consortium là hãng Airbus Industrie một trong những hãng sản xuất máy bay hàng ñầu trên thế giới với các thành viên là Aérospatiale – Matra (Pháp) 37,9%, Daimler – Chrysler Aerospace (ðức) 37,9%, và Construcciones Aeronáuticas (Tây Ban Nha) 4. Các thành viên hưởng phần lợi nhuận tương ứng theo tỷ lệ ñóng góp [70].

Phù hợp với phương pháp quản lý hiện ñại, phát triển kinh doanh và hạn chế rủi ro ñồng thời hỗ trợ mạnh mẽ trong nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ mới, tại khu vực Bác Mỹ và Châu Âu ñầu thế kỷ XX ñã hình thành mô hình tập ñoàn theo hình thức "Concern". ðây là tập ñoàn kinh tế ñược hình thành bằng cách công ty mẹ ñầu tư vào các công ty khác thành các công ty con. Mục tiêu của việc thành lập Concern là tạo tiềm lực tài chính mạnh ñể phát triển kinh doanh, hỗ trợ nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ mới. Chính vì mục ñích ñó mà Concern trở nên ngày càng phổ biến.

Trong Concern, liên kết ñược thực hiện bằng cách công ty mẹ sẽ ñiều hành hoạt ñộng của tập ñoàn bằng quyền kiểm soát thông qua nguồn vốn ñầu tư. Các công ty con chịu trách nhiệm trên phần vốn góp của mình và giữ tính ñộc lập về mặt pháp lý nhưng hoạt ñộng phụ thuộc vào chiến lược phát triển của công ty mẹ. 9 Các công ty con trong mô hình này có thể hoạt ñộng trong nhiều lĩnh vực có liên quan, có thể bổ trợ cho nhau trong hoạt ñộng và phân tán rủi ro cho cả tập ñoàn. Sự phát triển cao hơn của các liên kết trong tập ñoàn kinh tế dẫn ñến sự mở rộng về phạm vi liên kết.

Liên kết trong các tập ñoàn trước ñây chỉ là các liên kết ñơn giản theo từng khâu của quá trình kinh doanh thì ngày nay ñã phát triển thành các liên kết phức tạp bao gồm cả liên kết về hoạt ñộng sản xuất kinh doanh và liên kết về tài chính. ðây là cơ sở hình thành các tập ñoàn kinh tế theo hình thức "Conglomerate". Conglomerate là tập ñoàn kinh doanh ñược hình thành bằng cách thu hút những công ty có lợi nhuận cao nhất và các ngành có hiệu quả hoạt ñộng cao nhất thông qua thị trường chứng khoán. Khác với Concern, mô hình Conglomerate là tập ñoàn ña ngành, các công ty thành viên ít có mối quan hệ về công nghệ sản xuất và khâu tiêu thụ nhưng lại có mối liên hệ chặt chẽ về mặt tài chính.

Chính vì thế mà mô hình tập ñoàn này thường gắn bó chặt chẽ với ngân hàng và tổ chức tài chính. Tại một số quốc gia phát triển ở châu Á, các tập ñoàn cũng hình thành và phát triển từ rất sớm. Ở Nhật Bản, "Keiretsu" là thuật ngữ ñược sử dụng ñể chỉ các tập ñoàn kinh tế. Keiretsu là một nhóm các doanh nghiệp ñộc lập về mặt pháp lý nắm giữ cổ phần của nhau và thiết lập ñược mối quan hệ mật thiết về nguồn vốn, về nhân lực, công nghệ, cung ứng nguyên vật liệu, tiêu thụ sản phẩm.

Ở Hàn Quốc, tập ñoàn thường ñược gọi là "Chaebol". Chaebol ñược sử dụng ñể chỉ liên kết gồm nhiều công ty hình thành quanh một công ty mẹ. Trong Chaebol, các công ty thành viên trong tập ñoàn thường nắm giữ cổ phần hoặc vốn góp của nhau và do một gia ñình ñiều hành. Còn theo quan ñiểm của các nhà kinh tế Trung Quốc, Tập ñoàn doanh nghiệp là một tổ hợp kinh doanh tập hợp các doanh nghiệp có liên quan với nhau bởi một công ty mẹ.

Công ty mẹ của mỗi tập ñoàn doanh nghiệp sẽ hoạt ñộng như là hạt nhân của tập ñoàn, còn các công ty con và các doanh nghiệp có liên quan khác ñều là các pháp nhân ñược pháp luật công nhận, chia sẻ tất cả các quyền dân sự có liên quan và chịu trách nhiệm dân sự phát sinh. Những công ty trực thuộc hoặc các ñơn vị không phải là pháp nhân sẽ không phải là các thành viên ñộc lập của tập ñoàn. Bản thân tập ñoàn doanh nghiệp không phải là các pháp nhân [84, tr 2]. Có thể thấy hiện nay có rất nhiều ñịnh nghĩa khác nhau về tập ñoàn kinh tế, song vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về tập ñoàn kinh tế.

Ở Việt Nam, quan ñiểm của các tác giả của cuốn "Từ ñiển Thương mại Anh - Pháp - Việt" về tập ñoàn kinh tế: "Một nhóm là một tập ñoàn kinh tế và tài chính gồm một công ty mẹ và các 10 công ty khác mà nó kiểm soát hay trong ñó nó có tham gia. Mỗi công ty bản thân nó cũng có thể kiểm soát các công ty khác hay tham gia các tổ hợp khác" [23, tr206]. Quan ñiểm này thể hiện ba ñiểm chính: Một là, Cơ cấu tổ chức tập ñoàn là một nhóm các công ty trong ñó có một công ty mẹ và các công ty thành viên; Hai là, Công ty mẹ liên kết với các ñơn vị thành viên bằng cách kiểm soát hoặc tham gia hoạt ñộng với các công ty thành viên; Ba là, Các công ty thành viên có thể kiểm soát và tham gia các công ty khác. Dưới góc ñộ pháp lý của Việt Nam, Luật Doanh nghiệp ban hành ngày 29/11/2005 ñưa ra khái niệm "Tập ñoàn kinh tế là nhóm các công ty có quy mô lớn", trong ñó có thể hiểu "nhóm công ty là tập hợp các công ty có mối quan hệ gắn bó lâu dài với nhau về lợi ích kinh tế, công nghệ, thị trường và các dịch vụ kinh doanh khác" [27].

Có thể thấy ngay các văn bản pháp luật của Việt Nam vẫn chưa ñưa ra một căn cứ rõ ràng ñể xác ñịnh các tập ñoàn kinh tế. ðiều này dẫn ñến nhiều khó khăn cho các cơ quan nhà nước và bản thân các tập ñoàn trong quá trình xác ñịnh mối quan hệ với các cơ quan nhà nước và mối liên hệ giữa các doanh nghiệp thành viên. Theo các phân tích trên, các quan niệm về tập ñoàn kinh tế kể trên có những ñiểm khác biệt và có những ñiểm tương ñồng nhất ñịnh. Sự khác biệt chủ yếu là do khác biệt về phương pháp tiếp cận, ñiều kiện kinh tế xã hội ở mỗi quốc gia.

Các quan niệm trên có thể có những cách diễn ñạt khác nhau nhưng ñều thể hiện rõ những nội dung cơ bản sau: Thứ nhất: Tập ñoàn kinh tế là sự hình thành mang tính tất yếu khách quan của các quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với tính chất và trình ñộ phát triển của lực lượng sản xuất của nền kinh tế thị trường như quy luật cạnh tranh, quy luật cung cầu.