CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CHO HỌC SINH LỚP 4 THEO CHƯƠNG TRÌNH GDPT 2018 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về học tập trải nghiệm - Trên thế giới, hoạt động trải nghiệm đã xuất hiện từ rất lâu (Khoảng những năm đầu của thế kỉ 20). Năm 1977, “Hiệp hội giáo dục trải nghiệm” (Association for Experiential Education – AEE) được thành lập và Giáo dục trải nghiệm đã chính thức được thừa nhận và được tuyên bố rộng rãi khắp thế giới.
UNESSCO đã công nhận và nhìn nhận Giáo dục trải nghiệm như là một tương lai tươi sáng trong các thập kỉ tới. [7] Trong lịch sử triết học phương Tây cổ đại, nhà Triết học Hy Lạp Xôcrát (470-399 TCN) đã có quan điểm được coi là khởi nguồn của hoạt động Giáo dục trải nghiệm : “Thiếu sự trải nghiệm với cuộc sống thì cuộc sống ấy không còn là cuộc sống dành riêng cho con người. ” [1] - Sang đầu thế kỉ 20, nhiều tác giả nổi tiếng trên thế giới đã xây dựng các học thuyết trải nghiệm học tập: William James (1842-1910), John Dewey (1859-1952), George Santayana (1863-1952)… Trong đó, tư tưởng cơ bản của Dewey về chủ nghĩa thực dụng cho rằng “Chân lý của tri thức được xác định bằng kinh nghiệm trong quá khứ. Chính vì vậy, con người cần sử dụng những kinh nghiệm của họ để thực hiện thử nghiệm trên công việc và kiểm tra các giá trị thực tế của kinh nghiệm” [11].
Các tư tưởng của chủ nghĩa thực dụng được cụ thể hóa trong các tác phẩm của Dewey [12], [13], [16], [30] nói lên rằng: “Người học sẽ học tập hiệu quả nhất trong môi trường cho phép họ sử dụng kinh nghiệm để trải nghiệm và tương tác với môi trường học tập và tất cả người học phải có cơ hội tham gia vào việc học của mình”. Ông đưa ra mô hình học tập biển đổi không chỉ thể hiện được quá trình hình thành kiến 6 thức, kĩ năng của người học mà còn bắt đầu sự thôi thúc, cảm giác và mong muốn tìm hiểu kiến thức thông qua trải nghiệm cụ thể dẫn đến những hành động có mục đích [2], [15].1: Mô hình học tập biến đổi - David Allen Kolb (1939-1984) là người sáng lập và chủ tịch của hệ thống Học tập dựa trên kinh nghiệm. Lý thuyết học qua hoạt động trải nghiệm do David Kolb đề xuất là sự kế thừa và phát triển lý thuyết học tập qua kinh nghiệm của John Dewey, Kurt Lewin và dựa trên cơ sở các lí thuyết tâm lí học của các nhà tâm lí học khác. Theo ông, học tập là quá trình mà kiến thức được tạo ra nhờ việc chuyển hóa kinh nghiệm.
Kết quả của kiến thức chính là sự kết hợp giữa nắm bắt và chuyển đổi kinh nghiệm. [15] - Từ giữa thế kỉ XX, nhà giáo dục học nổi tiếng người Mĩ - John Dewey - đã chỉ ra hạn chế của giáo dục nhà trường và đưa ra tư tưởng kết nối người học và những kiến thức họ đã học với thực tiễn. Theo ông, học tập qua trải nghiệm xảy ra khi một người sau khi tham gia hoạt động trải nghiệm xem xét và đánh giá, xác định điều gì là quan trọng hoặc hữu ích để cần nhớ và sử dụng những điều này thực hiện các hoạt động khác trong tương lai [3]. Macarenkô (1888 - 1939), một nhà sư phạm nổi tiếng của nước Nga vào những năm của thập niên 20, 30 đã nói về tầm quan trọng của giáo dục ngoài giờ lên lớp đối với người học : “Tôi kiên trì nói rằng các vấn đề giáo dục, phương pháp giáo dục, không thể hạn chế trong các vấn đề giảng dạy, lại càng không thể để cho quá trình giáo dục không chỉ thực hiện trên lớp, mà đáng ra mỗi mét vuông của đất nước chúng ta… Nghĩa là trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng không được quan niệm rằng công tác giáo dục chỉ được tiến hành trên lớp.
Công tác giáo dục chỉ đạo toàn bộ cuộc sống của trẻ”. Trong thực tiễn công tác của mình, A. Macarenkô đã tổ chức hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ cho HS ở trại M. Gorki và công xã F.
Dzerjinski như: “Tổ đồng ca, tổ văn học Nga, tổ thử nghiệm khoa học tự nhiên, tổ Vật lý - Hóa học, thể thao, tổ khiêu vũ, xướng tự do, … Việc phân phối các em vào tổ ngoại khóa, câu lạc bộ được tổ chức trên cơ sở hoàn toàn tự nguyện nhưng phải có kỷ luật trong quá trình hoạt động.”[31] - Trong báo cáo “Role play as a Teaching Method: A Practical Guide” được xuất bản với sự hỗ trợ từ Sáng kiến học giả Mekong (MLI) và Trung tâm Nghiên cứu xã hội phân miền Mekong, tác giả Kanokwan Manorom và Zoe Pollock đã coi việc đóng vai như là một phương pháp dạy học, một công cụ hữu ích nhất cho các lớp khoa học xã hội. [29] - Hiện nay, việc thực hiện chương trình giáo dục phổ thông qua việc tổ chức các hoạt động giáo dục trong nhà trường được phát triển và phổ biến ở rất nhiều trường học của các quốc gia đã và đang phát triển. Ở nước Anh, chương trình giáo dục cung cấp các tình huống, bối cảnh đa dạng và phong phú và yêu cầu học sinh cần vận dụng các tri thức, các kỹ năng của bản thân để sáng tạo, tư duy, các em có thể vận dụng theo nhiều cách thức khác nhau để đạt kết quả tốt hơn, từ đó các em sẽ có cơ hội để bản thân thỏa sức đổi mới, sáng tạo, dám nghĩ dám làm…. [5] Ở nước Đức đã thành lập một chương trình giáo dục và đào tạo nghề nghiệp trên toàn quốc gia, do Viện Giáo dục và Đào tạo nghề nghiệp liên bang quản lý.
Chương trình giáo dục kép này truyền đạt kiến thức 8 cả trong lớp học lẫn thực tế, các lý thuyết và thực tiễn về ngành nghề sẽ được giảng dạy. Ngoài ra, các trường cũng giảng dạy kiến thức về các môn kinh tế và xã hội, đào tạo ngoại ngữ và các kiến thức cơ bản khác phù hợp với việc đào tạo. [21] - Trong nước, Hoạt động trải nghiệm là một môn học vẫn còn mới mẻ. Tuy nhiên, Hồ Chủ tịch đã nói “Học phải đi đôi với hành”, thật vậy lí thuyết phải luôn gắn liền với thực tiễn.
Trong Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã đề cập đến tầm quan trọng của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh như một phương pháp dạy học tích cực của nhà trường. Thực chất hoạt động trải nghiệm là những hoạt động giáo dục nhằm hình thành và phát triển năng lực cho học sinh đặc biệt là kĩ năng sống phù hợp với xã hội hiện nay. Đã có nhiều nghiên cứu trong nước đề cập đến hoạt động trải nghiệm như: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo - kinh nghiệm quốc tế và vấn đề của Việt Nam của tác giả Đỗ Ngọc Thống [37], Hoạt động trải nghiệm sáng tạo – Góc nhìn từ lý thuyết “học từ trải nghiệm” của tác giả Đinh Thị Kim Thoa [13], Một số vấn đề về hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương trình giáo dục phổ thông mới – tác giả Lê Huy Hoàng [19]…Tại hội thảo khoa học quốc tế và giáo dục theo năng lực tổ chức tại Học viện quản lí giáo dục vào tháng 4 năm 2015, tác giả Đinh Thị Kim Thoa có bài “Xây dựng chương trình hoạt 9 động trải nghiệm trong chương trình giáo dục phổ thông”. Đây là bài viết tập trung vào các vấn đề: Vị trí, nội dung, mục tiêu, các hình thức tổ chức và phân tích điểm mạnh, cách triển khai tổ chức các hoạt động trải nghiệm của các nước trên thế giới để đề xuất biện pháp vận dụng tại Việt Nam.
Những nghiên cứu về tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh - Hiện nay, cùng với nền kinh tế phát triển, nhiều nước trên thế giới rất chú trọng giáo dục theo hướng phát triển năng lực thông qua việc tổ chức các hoạt động thực tế để giúp các em phát huy được tối đa khả năng sáng tạo cũng như là giải quyết vấn đề. - Hoạt động trải nghiệm được sử dụng ở các cấp học: Mầm non, Tiểu học, Trung học cơ sở, Trung học phổ thông, Đại học và hình thức tổ chức sẽ được mở rộng và nâng cao tăng dần theo độ tuổi của các em. Ở bậc Mầm non và Tiểu học thì Hoạt động trải nghiệm sẽ chỉ dừng lại ở việc tổ chức cho các em nhỏ tham gia chương trình bé khỏe bé ngoan, tham quan dã ngoại, …… Các hoạt động này ngày càng phổ biến và đa dạng với nhiều hình thức khác nhau và mới mẻ để có thể kích thích sự hứng thú và phát huy được các năng lực của các em. - Đã có nhiều nhà khoa học nghiên cứu liên quan đến hoạt động giáo dục trong nhà trường: Đinh Thị Kim Thoa [32][33][34] , Nguyễn Thị Mỹ Lộc [27][28], Nguyễn Thị Liên [37], Lê Phương Liên [25], Lưu Thị Thủy [38], Đỗ Ngọc Thống [37], Bùi Ngọc Diệp [17], Nguyễn Thị Hằng, Nguyễn Thị Kim Dung [18]… Các nghiên cứu của các nhà khoa học này mới chỉ dành cho các bậc học cao như Trung học phổ thông hay Đại học.
- Tác giả Bùi Ngọc Diệp trong bài viết “Hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông” đã đề xuất những hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm thiết thực, hiệu quả nhất đáp ứng nhu cầu và mục tiêu giáo dục [17]. - Qua các nghiên cứu trong và ngoài nước, thì chúng ta thấy được rằng hoạt động trải nghiệm hiện nay được các trường trong và ngoài nước quan 10 tâm ở các mức độ khác nhau. Tuy nhiên, các hoạt động trải nghiệm ở các Tiểu học vẫn còn bị hạn chế, chưa thể phát huy được hết các năng lực của các em. Vì vậy, tôi chọn đề tài nghiên cứu này để có thể giúp các em được tham gia trải nghiệm ở nhiều môi trường khác nhau để phát huy năng lực của các em một cách hoàn thiện nhất.
Một số khái niệm 1. Trải nghiệm và trải nghiệm thực tiễn - Trải nghiệm là sự tiếp xúc với thực tế, dù đó là thực tế bên ngoài của các đối tượng và tình huống được nhận thức, hay các thực tại của trạng thái ý thức. Một số nghiên cứu tâm lý học cho rằng trải nghiệm cũng như sự tích lũy của hiểu biết và năng lực (cá nhân, nhóm) hình thành trong quá trình hoạt đông, rèn luyện và giáo dục, bao gồm tổng hợp những kỹ năng, kiến thức, khả năng và thói quen.