CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG TIẾP CÔNG DÂN 1. Khái niệm, mục đích, ý nghĩa tổ chức và hoạt động tiếp công dân 1. Khái niệm tiếp công dân Vào thời kỳ phong kiến ở nước ta, bên cạnh việc thiết lập bộ máy nhà nước phục vụ chế độ quân chủ, vua còn ban hành pháp luật, tổ chức thi hành pháp luật và thực hiện quyền xét xử tối cao để thực hiện cai trị đất nước. Ở thời kỳ này, các vị vua thường coi trọng chiến lược dựa vào dân, chính sách an dân để thực hiện chính sách cai trị của mình.
Thời vua Trần Nhân Tông, khi vua kinh lý thường dân được trực tiếp tâu bày những điều oan ức. Việc làm này đã giải quyết được các án oan trong dân, các án kiện đọng kéo dài. Dưới triều Nguyễn, năm 1778 Nguyễn Ánh cho đặt hòm để nhận thư kêu oan khuất, đồng thời cũng ngăn cấm việc bỏ thư nặc danh, vu tội cho người khác. Đến thời Minh Mệnh (1820- 1840), triều đình đã đặt ra pháp ty và đó là nơi nhận đơn, thụ lý các vụ khiếu kiện của dân.
Rõ ràng, ngay từ thời phong kiến, vấn đề gặp gỡ, nắm bắt tâm tư nguyện vọng chính đán của nhân dân, xem xét giải quyết các khiếu kiện, những oan ức trong dân đã được các triều đình phong kiến quan tâm thực hiện dù chỉ mới là những quy định trong mỗi triều phong kiến khác nhau. Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo cách mạng thành công, Đất nước ta bước vào giai đoạn đổi mới và phát triển. Xác định việc tiếp công dân là công tác quan trọng trong các hoạt động của Đảng, Nhà nước và của các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị ở nước ta. Mô hình tiếp công dân đầu tiên được hình thành ở Trung ương, Trụ sở tiếp công dân chung của Trung ương Đảng, Quốc hội, Hội đồng Nhà nước và Hội đồng Bộ trưởng (tại Hà Nội) được thành lập theo Thông báo số 164-TB/TW, ngày 23/9/1989 của Ban Bí thư để tiếp 11 Luan van cán bộ, đảng viên, nhân dân lên Trung ương khiếu tố, kiến nghị và phản ánh tình hình.
Văn phòng Trung ương Đảng, Văn phòng Quốc hội và Hội đồng Nhà nước, Hội đồng Bộ trưởng cử cán bộ đến Trụ sở để tiếp, xử lý phần việc thuộc cơ quan mình. Giai đoạn này ở cấp tỉnh chưa có mô hình tiếp công dân, tuy nhiên trên thực tế cơ quan thanh tra nhà nước, đại diện cho cấp tỉnh thực hiện nhiệm vụ tiếp công dân. Năm 1997, Chính phủ ban hành Nghị định số 89/NĐ-CP, ngày 07/8/1997 kèm theo bản Quy chế tổ chức tiếp công dân, quy chế này cũng chưa đưa ra mô hình tiếp công dân ở địa phương. Tuy nhiên, quy chế có quy định Chủ tịch UBND cấp tỉnh, Chủ tịch UBND cấp huyện có trách nhiệm bố trí nơi tiếp công dân của cấp mình.
Xuất phát từ tình hình thực tế này và để góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị ở địa phương, các cấp chính quyền đã thành lập Phòng Tiếp công dân trực thuộc Văn phòng UBND để tham mưu giúp Chủ tịch UBND tổ chức tiếp công dân theo quy định. Năm 2010, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 858/QĐ-TTg, ngày 16/6/2010 về việc phê duyệt Đề án Đổi mới công tác tiếp công dân; trong đó mô hình về tổ chức tiếp công dân các cấp được phân quyền cụ thể, từng bước hoàn thiện. Hiện nay, Luật Tiếp công dân năm 2013 được ban hành đã đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ công tác tiếp công dân trong giai đoạn mới và đúng theo quy định của Luật tiếp công dân. Hoạt động Ban Tiếp công dân các địa phương đã phối hợp với các cơ quan thực hiện việc kiểm tra, rà soát, tham mưu giải quyết các vụ việc khiếu nại, tố cáo phức tạp, kéo dài; tham gia Đoàn Thanh tra trách nhiệm giải quyết khiếu nại, tố cáo tại một số sở ngành, địa phương; tham gia Hội đồng tư vấn giải quyết khiếu nại, tố cáo tỉnh, thực hiện hiệu quả việc đôn đốc, nhắc nhở các vụ việc do UBND tỉnh chuyển đến cơ quan, đơn vị có thẩm quyền.… 12 Luan van Theo nghĩa rộng, tiếp công dân là việc cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền thông qua các hoạt động giao tiếp với công dân để đối thoại, lắng nghe và tiếp nhận các thông tin về các vấn đề người dân quan tâm.
Theo nghĩa hẹp, tiếp công dân là việc cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền đón tiếp để lắng nghe, tiếp nhận khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân và giải thích, hướng dẫn cho công dân về việc thực hiện khiếu nại, tố cáo, kiến ghị, phản ánh theo đúng quy định của pháp luật. Theo khoản 1, Điều 2 của Luật Tiếp công dân năm 2013, tiếp công dân là việc cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân quy định tại Điều 4 của Luật này đón tiếp để lắng nghe, tiếp nhận khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân; giải thích, hướng dẫn cho công dân về việc thực hiện khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh theo đúng quy định của pháp luật. Tiếp công dân bao gồm tiếp công dân thường xuyên, tiếp công dân định kỳ và tiếp công dân đột xuất [Điều 2 Luật Tiếp công dân 2013] Như vậy, có thể rút ra định nghĩa về “tiếp công dân” là việc các cơ quan nhà nước thực hiện hoạt động đón tiếp để lắng nghe, tiếp nhận khiếu nại, tố cáo, phản ánh từ người dân theo chế độ thường xuyên, định kỳ hoặc khi người dân có yêu cầu khẩn thiết nhằm giải thích, hướng dẫn cho người dân về việc thực hiện khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh theo đúng quy trình của pháp luật. Mục đích của tiếp công dân Công tác tiếp công dân được xác định là nhiệm vụ quan trọng của Đảng, Nhà nước và các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị, thể hiện trách nhiệm và vai trò của Nhà nước với tư cách là tổ chức quyền lực công, được nhân dân ủy quyền thực hiện quản lý xã hội.
Thông qua công tác tiếp công dân, Nhà nước, các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm tiếp công dân từng bước nâng cao chất lượng, hiệu quả trong việc giải quyết khiếu nại, tố cáo, phản ánh, kiến nghị chính đáng của nhân dân. Trên cơ sở đó, các cấp chính quyền địa phương đã xây dựng cơ chế chính sách, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật để quản lý và triển 13 Luan van khai thực hiện công tác tiếp công dân đạt kết quả, đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ và nguyện vọng của mọi tầng lớp nhân dân tại các địa phương. Theo đó, thực hiện nhiệm vụ tiếp công dân của các cấp chính quyền địa phương tập trung vào những mục đích cụ thể sau: Một là, thông qua nhiệm vụ tiếp công dân, cán bộ, công chức tiếp dân thực hiện việc đón tiếp để lắng nghe, tiếp nhận khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân về các vấn đề thuộc thẩm quyền giải quyết của chính quyền địa phương cấp xã và những đề xuất kiến nghị cơ quan có thẩm quyền cấp trên, xem xét, giải quyết và đề nghị giải quyết các khiếu nại, tố cáo, kiến nghị phản ảnh của công dân theo quy định của pháp luật. Hai là, thông qua tiếp công dân để công chức tiếp nhận ý kiến, hồ sơ, thực hiện giải thích, hướng dẫn cho công dân về việc thực hiện khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh theo đúng trình tự, thẩm quyền giải quyết theo luật định và theo quy chế tiếp công dân tại địa phương.
Ba là, thông qua tiếp công dân các cơ quan nhà nước, chính quyền địa phương tạo điều kiện cho công dân phát huy quyền công dân, quyền khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của mình đúng quy định pháp luật, góp phần tuyên truyền, phổ biến pháp luật. Qua đó, nâng cao tinh thần trách nhiệm của cán bộ, công chức thực thi công vụ đối với việc tiếp công dân và kịp thời tham mưu cấp có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, tố cáo. Đồng thời nâng cao nhận thức pháp luật, tiếp cận pháp luật mới của cán bộ, công chức và mọi tầng lớp nhân dân tại các địa phương [Điều 3 Thông tư 06/2014/TT-TTCP ngày 31/10/2014 của Thanh tra Chính phủ quy định quy trình tiếp công dân] 1. Ý nghĩa của tiếp công dân Bác Hồ từng viết “Giữ chặt mối liên hệ với dân chúng và lắng tai nghe ý kiến của dân chúng, đó là nền tảng lực lượng của Đảng và nhờ đó mà Đảng thắng lợi” [Hồ Chí Minh toàn tập, NXBCTQG, HN 2002, tập 5, tr 286].
Thấm 14 Luan van nhuần tư tưởng của Người, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến công tác tiếp công dân, xác định ý nghĩa quan trọng của công tác TCD. Một là, thông qua tiếp công dân phát huy quyền làm chủ của nhân dân Công tác tiếp dân, giải quyết đơn, thư, khiếu nại, tố cáo, đối thoại trực tiếp với nhân dân của người đứng đầu mang nhiều ý nghĩa to lớn. Thông qua tiếp dân, đối thoại với dân, nhiều vấn đề bức xúc của nhân dân được nắm bắt, kịp thời giải quyết; thực hiện cải cách hành chính mang tính công khai, minh bạch, kỷ cương, kỷ luật hành chính được tăng cường, chỉ số cải cách hành chính và đánh giá hài lòng của người dân cao hơn; đồng thời dân chủ ở cơ sở được mở rộng đã tạo điều kiện để nhân dân giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước, giám sát cán bộ, công chức; công tác phối hợp giữa chính quyền với Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội ngày càng chặt chẽ, hiệu quả; phát huy quyền làm chủ của nhân dân về mọi mặt lĩnh vực kinh tế, xã hội. Hai là, thông qua tiếp công dân để củng cố mối quan hệ giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước Thông qua công tác tiếp công dân giúp cho các cấp chính quyền tiếp nhận được những thông tin, phản hồi từ thực tế, những vấn đề nảy sinh từ cuộc sống, từ đó đề ra những chủ chương, chính sách đúng đắn hợp lòng dân.
Công tác tiếp công dân chính là một biện pháp quan trọng và thiết thực để củng cố mối quan hệ giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước. Việc tiếp công dân là cơ sở tạo điều kiện cho nhân dân thực hiện quyền tự do, dân chủ. Là phương tiện để người dân phản ánh nguyện vọng, ý tưởng hoặc khiếu nại, tố cáo những hành vi trái pháp luật nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước, tập thể, quyền và lợi ích hợp pháp của chính mình.