CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA CÁC PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI 1.1 Tổ chức hoạt động dạy học nhóm 1.1 Tổ chức hoạt động dạy học 1.1 Hoạt động nhận thức Theo triết học, hoạt động là quá trình diễn ra giữa con người với giới tự nhiên, bằng hoạt động của chính mình, con người làm trung gian, điều tiết và kiểm tra sự trao đổi chất giữa họ với tự nhiên. Theo tâm lý học, hoạt động là mối quan hệ tác động qua lại giữa con người và thế giới để tạo ra sản phẩm về phía thế giới và cả về phía con người. Theo quan điểm triết học Mác - Lênin, nhận thức được định nghĩa là quá trình phản ánh biện chứng, tích cực, tự giác và sáng tạo hiện thực khách quan vào trong bộ óc của con người trên cơ sở thực tiễn. Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê, nhận thức là kết quả của quá trình phản ánh và tái hiện hiện thực khách quan vào trong tư duy; kết quả là con người nhận biết, hiểu biết thế giới khách quan [14].
Tóm lại: Có thể hiểu nhận thức là quá trình phản ánh và tái hiện sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan vào não người. Từ đó con người có thể tư duy một cách tích cực và sáng tạo để ngày càng biết và hiểu về thế giới khách quan. Vậy HĐNT có thể hiểu là hoạt động tích cực của con người hướng vào nghiên cứu các quy luật của thế giới vật chất, tri thức khoa học, nhận thức văn hóa, các mối quan hệ giữa con người với giới tự nhiên để thích ứng và cải tạo nó.2 Hoạt động DH DH là một hoạt động đặc trưng, chủ yếu của nhà trường, là một quá trình hoạt động xã hội. Dựa trên những cơ sở phương pháp luận và quan điểm khác nhau, quá trình DH có nhiều khái niệm khác nhau: 13 - Trên cơ sở triết học và tâm lý học, DH là quá trình nhận thức diễn ra theo quy luật phổ biến về nhận thức luận trong triết học và quy luật đặc thù của tâm lý học.
- Theo quan điểm tiếp cận hoạt động, DH là quá trình hoạt động của GV và HS nhằm chiếm lĩnh nội dung học vấn. - Theo quan điểm tiếp cận nhân cách, DH là quá trình hình thành nhân cách, phát triển toàn diện cho HS. Quá trình DH bao gồm hoạt động của GV và hoạt động của HS. Trong đó : - GV là chủ thể của hoạt động dạy.
Đối tượng của hoạt động này là HS và hoạt động học của chúng. Do đó, hoạt động dạy thực chất là tổ chức và điều khiển một cách hợp lý hoạt động học. Yêu cầu cao nhất đối với thầy là phải nắm vững logic phát triển của khái niệm khoa học rồi từ đó tổ chức hợp lý nội dung bài học và tổ chức điều khiển, chỉ đạo trò thực hiện hoạt động học một cách tối ưu. Người dạy không những chỉ truyền thụ cho HS những nội dung đáp ứng mục tiêu đã đề ra mà còn là người định hướng, giúp đỡ, hướng dẫn HS trong quá trình lĩnh hội, chỉ khi nào nắm bắt được các điều kiện bên trong (hiểu biết, năng lực, hứng thú,.) của HS thì GV mới đưa ra các tác động sư phạm để hoạt động học đạt kết quả mong muốn.
- HS là chủ thể của hoạt động học. Hoạt động học là một HĐNT đặc biệt của HS chỉ diễn ra theo phương thức nhà trường dưới sự hướng dẫn của GV hay nói cách khác là dưới tác động của hoạt động dạy. Như vậy, trò muốn chiếm lĩnh được các tri thức khoa học cần phải tuân theo sự chỉ đạo và hướng dẫn của thầy, đồng thời bản thân trò cũng phải tự giác, tích cực, tự ý thức được mục đích của việc học tập, và phải nổ lực phấn đấu tự điều khiển, điều chỉnh hoạt động của mình vươn tới giành kết quả. Chỉ khi nào hoạt động học của trò diễn ra trong sự tự giác, tích cực, tự lực cùng hợp tác thì việc học nói riêng và quá trình DH nói chung mới đạt được kết quả cao.
Như vậy, hoạt động dạy và hoạt động học không thể đứng tách rời nhau, có mục đích rõ ràng, có nội dung và kế hoạch cụ thể. Trong mỗi hoạt động đều có sự xuất hiện của thầy và trò, hoạt động dạy không phải chỉ có riêng thầy cũng như không chỉ có riêng trò trong hoạt động học. Có hoạt động dạy thì phải có hoạt động học và ngược lại. Chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau, là hai mặt của một quá 14 trình.
Sự tồn tại và phát triển của mặt này qui định sự tồn tại và phát triển của mặt kia. Hai hoạt động này tuy hai mà một và thực ra chúng cùng đứng trong một hoạt động chung: hoạt động DH. Do đó việc học của trò và việc dạy của thầy đều rất quan trọng, cả hai đều phải có ý thức thực hiện đúng vai trò và trách nhiệm của mình trong hoạt động DH, cả hai đều phải chủ động và tích cực hoạt động. Tóm lại: Hoạt động DH có thể hiểu là hoạt động chung, trong đó HS tự giác, tích cực, tự lực, tự kiểm tra và điều chỉnh HĐNT của mình dưới sự điều khiển, chỉ đạo, tổ chức, hướng dẫn của GV nhằm thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ DH.
Hay nói cách khác: bản chất của hoạt động DH chính là việc tổ chức HĐNT cho HS [24].3 Tổ chức hoạt động nhận thức cho HS trong DH vật lí Trong quá trình DH: mục tiêu, nội dung, phương pháp và PTDH có mối quan hệ biện chứng với nhau. Trên cơ sở đó, tuỳ vào mục tiêu đề ra GV lựa chọn các phương pháp và các PTDH phù hợp với nội dung bài học để phát huy được tính tích cực, tìm tòi, sáng tạo của HS [6]. Giáo dục trong thời đại mới với mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ những kiến thức, kỹ năng có sẵn cho HS mà điều đặc biệt quan trọng là phải bồi dưỡng năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, để từ đó có thể sáng tạo ra những tri thức mới, phương pháp mới, cách giải quyết vấn đề mới, góp phần làm giàu thêm nền kiến thức của nhân loại. Vì vậy, việc DH nói chung và DH vật lý nói riêng cần phải đổi mới mạnh mẽ về nội dung và phương pháp, nhất là đổi mới phương pháp dạy và học sao cho vai trò tự chủ của HS trong hoạt động xây dựng kiến thức ngày một nâng cao, để từ đó năng lực sáng tạo được bộc lộ và ngày càng phát triển.
Để đạt được mục tiêu giáo dục, chiến lược DH, PPDH mới hiện nay được xây dựng trên tinh thần DH giải quyết vấn đề thông qua việc tổ chức cho HS hoạt động tự chủ chiếm lĩnh kiến thức mà cơ sở của nó là hai lý thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget (1896-1980) và Lép Vưgôtski (1896-1934). Về nội dung và biện pháp hỗ trợ HĐNT, GV cần phải tạo mọi điều kiện để HS có thể giải quyết thành công những nhiệm vụ được giao. Điều này hết sức quan trọng bởi sự thành công trong việc giải quyết vấn đề học tập có tác dụng rất lớn cho HS tự tin, hứng thú, mạnh dạn suy nghĩ để giải quyết các vấn đề tiếp theo. GV cần phải lựa chọn 15 một lôgic bài học thích hợp, phân chia bài học thành những nhiệm vụ nhận thức cụ thể phù hợp với năng lực của HS sao cho họ có thể tự lực giải quyết được với sự cố gắng vừa sức.
Bên cạnh đó, cần phải từng bước rèn luyện cho HS thực hiện một số kỹ năng cơ bản bao gồm các thao tác chân tay và các thao tác tư duy, giúp HS có khả năng quan sát, sử dụng các phương tiện học tập.Cuối cùng là phải cho HS làm quen với các phương pháp nhận thức vật lí phổ biến như phương pháp thực nghiệm, phương pháp mô hình.2 Khái niệm DH nhóm Trong lý luận DH đã có nhiều định nghĩa khác nhau về DH nhóm: Tác giả Phan Trọng Ngọ cho rằng: “Thảo luận nhóm nhỏ là phương pháp trong đó nhóm lớp (lớp học) được phân chia thành nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một vấn đề cụ thể và đưa ra ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó ”[13]. Nhóm tác giả Lê Công Triêm, Nguyễn Đức Vũ, Trần Thị Tú Anh thì: “Phương pháp thảo luận nhóm là phương pháp mà trong đó GV chia cấu tạo bài học (hay một phần của bài) dưới dạng các bài tập nhận thức hay vấn đề nêu lên để HS cùng trao đổi, mạn đàm với nhau, trình bày ý kiến cá nhân hoặc đại diện của một nhóm trước toàn lớp” [20]. Theo Hồ Thị Bạch Phương: “Hợp tác nhóm (trong quá trình học tập) là một trong những hình thức cộng tác làm việc giữa các thành viên trong nhóm, để cùng nhau giải quyết một vài vấn đề nào đó (do GV nêu ra hoặc do các thành viên trong nhóm đề xuất), từ đó tìm ra được hướng giải quyết của vấn đề đã nêu (dưới sự định hướng của GV)” [15]. Hay theo Nguyễn Hữu Châu: Học hợp tác là việc sử dụng các nhóm nhỏ để HS làm việc cùng nhau nhằm tối đa hoá kết quả học tập của bản thân mình cũng như người khác [2].
Như vậy, DH theo nhóm có thể hiểu là một hình thức tổ chức DH, trong đó GV chia lớp học thành các nhóm nhỏ để cùng nhau trao đổi, thảo luận về một vấn đề nhận thức trên cơ sở tạo ra sự tương tác trực tiếp giữa các các thành viên và từ đó hoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm.3 Phân loại nhóm Có nhiều hình thức tổ chức DH nhóm, GV có thể căn cứ vào mục đích sử dụng, điều kiện của lớp học để lựa chọn các hình thức tổ chức DH theo nhóm cho phù hợp. Hiệu quả DH phụ thuộc vào cách thức tổ chức của GV trong quá trình giảng dạy. Sau đây là một số hình thức nhóm phổ biến được sử dụng trong DH ở trường THPT [3], [13]: 1.1 Nhóm hai HS - Khái niệm: Nhóm hai HS là hình thức hai HS ngồi kề nhau trao đổi, thảo luận để giải quyết các vấn đề đơn giản nào đó mà GV giao cho. GV cần cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin, các gợi ý và yêu cầu của vấn đề để người học giải quyết.
Trong quá trình giải quyết các tình huống, HS sẽ thu nhận kiến thức một cách tích cực.