Luận văn thạc sĩ về tổ chức dạy học điện tử học vật lý 11 theo hướng trải nghiệm

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tổ chức dạy học điện tử học vật lý 11 theo hướng trải nghiệm qua chế tạo và sử dụng dụng cụ thí nghiệm.

• Tác giả: Huỳnh Minh Vương
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Văn Năng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Vật lí
• Đề tài: Tổ Chức Dạy Học Điện Từ Học Vật Lí 11 Theo Hướng Trải Nghiệm
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM THÔNG QUA CHẾ TẠO VÀ SỬ DỤNG CÁC DỤNG CỤ THÍ NGHIỆM
• 1.1. Khái quát về hoạt động trải nghiệm và dạy học theo hướng trải nghiệm
• 1.1.1. Trải nghiệm, hoạt động trải nghiệm
• 1.1.2. Dạy học theo hướng trải nghiệm
• 1.2. Các nội dung tổ chức dạy học theo hướng trải nghiệm trong dạy học vật lí
• 1.3. Các đặc điểm chung của việc tổ chức dạy học theo hướng trải nghiệm môn Vật lí
• 1.4. Các nghiên cứu về dạy học vật lí theo hướng trải nghiệm
• 1.5. Thí nghiệm tự tạo trong dạy học vật lí
• 1.5.1. Khái quát về thí nghiệm tự tạo
• 1.5.2. Vai trò, chức năng của thí nghiệm tự tạo trong dạy học theo hướng trải nghiệm
• 1.5.3. Phân loại thí nghiệm tự tạo trong dạy học vật lí
• 1.5.4. Ưu điểm và hạn chế của thí nghiệm tự tạo
• 1.5.5. Yêu cầu đối với thí nghiệm tự tạo
• 1.6. Kiểm tra, đánh giá học sinh trong hoạt động dạy học theo hướng trải nghiệm
• 1.6.1. Mục tiêu của kiểm tra, đánh giá
• 1.6.2. Đánh giá kiến thức, kĩ năng trong hoạt động dạy học theo hướng trải nghiệm
• 1.6.3. Đánh giá năng lực trong hoạt động dạy học theo hướng trải nghiệm
• 1.7. Phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh
• 1.7.1. Phát huy tính tích cực của học sinh
• 1.7.1.1. Khái niệm tính tích cực
• 1.7.1.2. Những biểu hiện của tính tích cực học tập
• 1.7.1.3. Một số biện pháp phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong dạy học vật lí
• 1.7.2. Phát huy tính sáng tạo của học sinh
• 1.7.2.1. Khái niệm năng lực sáng tạo
• 1.7.2.2. Những biểu hiện của năng lực sáng tạo
• 1.7.2.3. Một số biện pháp phát huy tính sáng tạo cho học sinh trong dạy học vật lí
• 1.8. Thực trạng của việc tổ chức dạy học theo hướng trải nghiệm thông qua chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí nghiệm
• 1.9. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC PHẦN “ĐIỆN TỪ HỌC” VẬT LÍ 11 THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM THÔNG QUA VIỆC CHẾ TẠO VÀ SỬ DỤNG CÁC DỤNG CỤ THÍ NGHIỆM
• 2.1. Đặc điểm của phần “Điện từ học” theo hướng tổ chức dạy học trải nghiệm thông qua chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí nghiệm
• 2.2. Tính chất thực tiễn của kiến thức phần “Điện từ học” trong đời sống
• 2.3. Đặc điểm của dụng cụ thí nghiệm phần “Điện từ học”
• 2.4. Thuận lợi và khó khăn của kiến thức phần “Điện từ học” theo hướng trải nghiệm
• 2.5. Quy trình tổ chức dạy học phần “Điện từ học” theo hướng trải nghiệm thông qua chế tạo và sử dụng thí nghiệm
• 2.5.1. Nguyên tắc xây dựng quy trình
• 2.5.2. Quy trình tổ chức dạy học phần “Điện từ học” theo hướng trải nghiệm thông qua chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí nghiệm
• 2.6. Các công cụ đánh giá tính tích cực và sáng tạo trong hoạt động dạy học theo hướng trải nghiệm
• 2.6.1. Tiêu chí đánh giá tính tích cực của học sinh
• 2.6.2. Tiêu chí đánh giá tính sáng tạo của học sinh
• 2.7. Thiết kế một số tiến trình dạy học phần “Điện từ học” theo hướng trải nghiệm thông qua việc chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí nghiệm
• 2.7.1. Chủ đề “Từ trường”
• 2.7.2. Chủ đề “Động cơ điện một chiều đơn giản”
• 2.7.3. Chủ đề “Từ trường của các dây dẫn có hình dạng đặc biệt”
• 2.7.4. Chủ đề “Máy phát điện đơn giản”
• 2.8. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích của thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Phân tích diễn biến thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Kế hoạch thực nghiệm sư phạm
• 3.7. Diễn biến thực nghiệm sư phạm
• 3.8. Những thuận lợi và khó khăn khi tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 3.9. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.9.1. Đánh giá mức độ hiểu biết kiến thức của học sinh
• 3.9.2. Đánh giá tính tích cực của học sinh
• 3.9.3. Đánh giá tính sáng tạo của học sinh
• 3.9.4. Đánh giá tính khả thi tiến trình tổ chức dạy học phần "Điện từ học" vật lí 11 THPT theo hướng trải nghiệm thông qua việc chế tạo và sử dụng thí nghiệm
• 3.9.4.1. Mặt tích cực
• 3.9.4.2. Mặt hạn chế
• 3.10. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM

Việc tổ chức dạy học theo hướng trải nghiệm trong môn học vật lý 11 là một phương pháp giáo dục hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh. Dạy học điện tử không chỉ đơn thuần là truyền đạt kiến thức mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực, nơi học sinh có thể tự mình khám phá và trải nghiệm. Theo đó, việc chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí nghiệm là một phần quan trọng trong quá trình này. Công nghệ giáo dục đóng vai trò hỗ trợ, giúp giáo viên dễ dàng tổ chức các hoạt động học tập phong phú và đa dạng. Học sinh không chỉ học lý thuyết mà còn có cơ hội thực hành, từ đó nâng cao khả năng tư duy và giải quyết vấn đề.

1.1. Khái quát về hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm là một phần không thể thiếu trong quá trình dạy học. Nó giúp học sinh kết nối lý thuyết với thực tiễn, từ đó hình thành những kỹ năng cần thiết cho cuộc sống. Trải nghiệm học tập không chỉ dừng lại ở việc tiếp thu kiến thức mà còn bao gồm việc áp dụng kiến thức vào thực tế. Học sinh có thể tham gia vào các hoạt động như chế tạo thí nghiệm, tham quan thực tế, hoặc tham gia vào các dự án nghiên cứu. Những hoạt động này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm và tư duy phản biện.

1.2. Dạy học theo hướng trải nghiệm

Dạy học theo hướng trải nghiệm là một phương pháp giáo dục hiện đại, trong đó học sinh được khuyến khích tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động. Giáo viên không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là người hướng dẫn, tạo điều kiện cho học sinh tự khám phá và học hỏi. Phương pháp dạy học này giúp học sinh phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo. Học sinh sẽ được trải nghiệm thực tế qua các hoạt động như chế tạo thí nghiệm, từ đó hình thành những kiến thức và kỹ năng cần thiết cho tương lai.

II. TỔ CHỨC DẠY HỌC PHẦN ĐIỆN TỪ HỌC VẬT LÍ 11 THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM

Phần “Điện từ học” trong chương trình vật lý 11 có vai trò quan trọng trong việc hình thành kiến thức cơ bản cho học sinh. Việc tổ chức dạy học theo hướng trải nghiệm thông qua chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí nghiệm giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm trừu tượng trong môn học. Thí nghiệm tự tạo không chỉ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách trực quan mà còn kích thích sự sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề. Quy trình tổ chức dạy học cần được thiết kế một cách hợp lý, đảm bảo rằng học sinh có thể tham gia vào các hoạt động thực tiễn, từ đó phát huy tối đa khả năng của bản thân.

2.1. Đặc điểm của phần Điện từ học

Phần “Điện từ học” có những đặc điểm riêng biệt, đòi hỏi giáo viên phải có phương pháp dạy học phù hợp. Kiến thức trong phần này thường mang tính trừu tượng, vì vậy việc sử dụng các dụng cụ thí nghiệm là rất cần thiết. Học sinh sẽ được trải nghiệm thực tế qua việc chế tạo các thí nghiệm đơn giản, từ đó giúp họ hiểu rõ hơn về các khái niệm như từ trường, cảm ứng điện từ. Giáo viên cần chú trọng đến việc tạo ra môi trường học tập tích cực, nơi học sinh có thể tự do khám phá và sáng tạo.

2.2. Quy trình tổ chức dạy học

Quy trình tổ chức dạy học phần “Điện từ học” cần được xây dựng một cách khoa học. Giáo viên cần xác định rõ mục tiêu dạy học, nội dung kiến thức và phương pháp dạy học phù hợp. Việc chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí nghiệm cần được thực hiện một cách có hệ thống, đảm bảo rằng học sinh có thể tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động. Đánh giá học sinh cũng cần được thực hiện thường xuyên để theo dõi sự tiến bộ và phát triển của từng học sinh trong quá trình học tập.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo Nghị quyết Đại hội XII của Đảng, việc phát triển phương pháp dạy học theo hướng tiếp cận năng lực và phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh (HS) trở thành nhiệm vụ trọng tâm. Môn Vật lí, đặc biệt phần “Điện từ học” lớp 11 THPT, với tính chất khoa học thực nghiệm và kiến thức gắn liền thực tế, đòi hỏi phương pháp dạy học đổi mới nhằm nâng cao hiệu quả tiếp thu và vận dụng kiến thức. Tuy nhiên, thực trạng dạy học vật lí hiện nay còn mang tính truyền thụ một chiều, thiếu các hoạt động trải nghiệm thực tế, đặc biệt là việc sử dụng thí nghiệm tự tạo còn hạn chế do thiếu dụng cụ thí nghiệm phù hợp.

Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng và tổ chức dạy học phần “Điện từ học” theo hướng trải nghiệm thông qua việc chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí nghiệm nhằm phát huy tính tích cực và sáng tạo của HS. Nghiên cứu được thực hiện trong năm học 2018-2019 tại các trường THPT ở TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận, tập trung vào phần kiến thức “Điện từ học” vật lí 11. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học vật lí, nâng cao năng lực thực hành, tư duy sáng tạo và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của HS, đồng thời giải quyết khó khăn về thiếu dụng cụ thí nghiệm trong nhà trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết học từ trải nghiệm của David A. Kolb, nhấn mạnh quá trình học tập thông qua chuyển hóa kinh nghiệm thực tế và cảm xúc cá nhân. Lý thuyết này phù hợp với dạy học theo hướng trải nghiệm, giúp HS phát triển năng lực nhận thức và kỹ năng thực hành. Ngoài ra, mô hình dạy học theo hướng trải nghiệm được xây dựng dựa trên nguyên tắc tổ chức hoạt động học tập nhằm hình thành kiến thức mới và phát triển năng lực thông qua các hoạt động thực tiễn, tương tác trực tiếp với sự vật, hiện tượng.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Hoạt động trải nghiệm (HĐTN): Hoạt động giáo dục tạo điều kiện cho HS vận dụng kiến thức, kỹ năng để trải nghiệm thực tế, hình thành phẩm chất và năng lực.
• Thí nghiệm tự tạo: Dụng cụ thí nghiệm do HS hoặc giáo viên chế tạo từ vật liệu đơn giản, giúp tăng tính trực quan và phát huy sáng tạo.
• Tính tích cực và sáng tạo của HS: Tính tích cực biểu hiện qua thái độ chủ động, hứng thú học tập; sáng tạo thể hiện qua khả năng tạo ra sản phẩm mới, giải pháp mới trong học tập.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp:

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Tổng hợp, phân tích tài liệu về tâm lý học, lý luận dạy học hiện đại, các công trình nghiên cứu về dạy học theo hướng trải nghiệm và thí nghiệm tự tạo trong dạy học vật lí.
• Phương pháp điều tra, quan sát thực tiễn: Khảo sát thực trạng dạy học phần “Điện từ học” tại các trường THPT qua phiếu khảo sát với hơn 40 giáo viên và 248 HS, quan sát biểu hiện của HS trong quá trình thực nghiệm.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tiến hành tổ chức dạy học theo quy trình đề xuất, chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí nghiệm tự tạo, đánh giá kết quả qua các công cụ như phiếu đánh giá, ghi chép, ghi hình.
• Phương pháp thống kê toán học: Phân tích, mô tả số liệu khảo sát và kết quả thực nghiệm để đánh giá mức độ hiệu quả của phương pháp dạy học.

Cỡ mẫu thực nghiệm gồm 248 HS và 40 giáo viên từ các trường THPT tại TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện và mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho nhóm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm học 2018-2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng dạy học và sử dụng thí nghiệm tự tạo:

   • 53,7% giáo viên biết đến hoạt động trải nghiệm qua tự tìm hiểu, 24,4% được tập huấn, còn 24,4% chưa biết đến.
   • 46,3% giáo viên chưa từng tổ chức hoạt động trải nghiệm cho HS, 48,8% ít khi tổ chức, chỉ 4,9% tổ chức thường xuyên.
   • 74,2% HS chưa từng tự chế tạo thí nghiệm vật lí, 79% HS mong muốn được học theo hình thức đa dạng, có chế tạo thí nghiệm và dạy học dự án.
   • 48,8% giáo viên thường xuyên sử dụng thí nghiệm hỗ trợ, 46,3% ít khi sử dụng, 4,9% không sử dụng do thiếu thiết bị và thời gian.

2. Hiệu quả của việc tổ chức dạy học theo hướng trải nghiệm:

   • Qua thực nghiệm sư phạm, HS tham gia chế tạo và sử dụng dụng cụ thí nghiệm có mức độ hiểu biết kiến thức tăng lên khoảng 25% so với nhóm đối chứng.
   • Tính tích cực học tập của HS được đánh giá qua điểm trung bình 3,2/4, trong đó 70% HS thể hiện thái độ chủ động, hứng thú trong học tập.
   • Tính sáng tạo của HS được phát huy rõ rệt với 65% HS đạt điểm sáng tạo từ 15 trở lên theo tiêu chí đánh giá, thể hiện qua các sản phẩm thí nghiệm độc đáo, vận hành hiệu quả.

3. Khó khăn và thuận lợi khi áp dụng phương pháp:

   • Thuận lợi: Kiến thức phần “Điện từ học” có tính ứng dụng cao, thí nghiệm tự tạo dễ thực hiện với vật liệu gần gũi, kích thích sự tò mò của HS.
   • Khó khăn: Thời gian tổ chức dạy học theo hướng trải nghiệm dài hơn, thiết bị thí nghiệm hiện có còn hạn chế, HS yếu gặp khó khăn trong tiếp cận kiến thức trừu tượng.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát và thực nghiệm cho thấy việc tổ chức dạy học phần “Điện từ học” theo hướng trải nghiệm thông qua chế tạo và sử dụng dụng cụ thí nghiệm góp phần nâng cao hiệu quả học tập, phát huy tính tích cực và sáng tạo của HS. Việc HS trực tiếp tham gia thiết kế, chế tạo thí nghiệm giúp các em hiểu sâu sắc hơn về kiến thức vật lí trừu tượng, đồng thời rèn luyện kỹ năng thực hành và tư duy giải quyết vấn đề.

So sánh với các nghiên cứu trong và ngoài nước, kết quả phù hợp với lý thuyết học từ trải nghiệm của Kolb và các báo cáo giáo dục tại Hàn Quốc, Mỹ về tác động tích cực của hoạt động trải nghiệm trong học tập. Việc sử dụng thí nghiệm tự tạo không chỉ khắc phục hạn chế về thiết bị mà còn tạo môi trường học tập sáng tạo, thân thiện.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ HS có tính tích cực và sáng tạo trước và sau thực nghiệm, bảng so sánh điểm kiểm tra kiến thức giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng, cũng như biểu đồ phân bố mức độ sử dụng thí nghiệm tự tạo của giáo viên.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, tập huấn cho giáo viên về dạy học theo hướng trải nghiệm và chế tạo dụng cụ thí nghiệm:

   • Mục tiêu: 80% giáo viên được tập huấn trong 2 năm tới.
   • Chủ thể: Sở GD&ĐT, các trường đại học sư phạm.
   • Hành động: Tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên sâu, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn.

2. Phát triển và phổ biến bộ dụng cụ thí nghiệm tự tạo phù hợp với nội dung “Điện từ học”:

   • Mục tiêu: Trang bị đầy đủ dụng cụ cho 100% trường THPT trong khu vực nghiên cứu trong 3 năm.
   • Chủ thể: Nhà trường, các tổ chuyên môn, ban giám hiệu.
   • Hành động: Hỗ trợ vật liệu, hướng dẫn chế tạo, bảo trì dụng cụ.

3. Xây dựng quy trình tổ chức dạy học theo hướng trải nghiệm chuẩn hóa và linh hoạt:

   • Mục tiêu: Áp dụng quy trình trong 90% tiết học phần “Điện từ học” tại các trường tham gia nghiên cứu.
   • Chủ thể: Giáo viên bộ môn, tổ chuyên môn.
   • Hành động: Thiết kế kế hoạch bài học, phân công nhiệm vụ rõ ràng, đánh giá hiệu quả qua phản hồi HS.

4. Tăng cường kiểm tra, đánh giá đa dạng nhằm phát huy tính tích cực và sáng tạo của HS:

   • Mục tiêu: 100% giáo viên áp dụng công cụ đánh giá đa chiều trong 2 năm.
   • Chủ thể: Giáo viên, ban giám hiệu.
   • Hành động: Sử dụng phiếu đánh giá, tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng, kết hợp kiểm tra kiến thức và kỹ năng thực hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên bộ môn Vật lí THPT:

   • Lợi ích: Áp dụng phương pháp dạy học theo hướng trải nghiệm, nâng cao hiệu quả giảng dạy, phát huy năng lực HS.
   • Use case: Thiết kế bài giảng, tổ chức hoạt động trải nghiệm, chế tạo dụng cụ thí nghiệm.

2. Nhà quản lý giáo dục và cán bộ chuyên môn:

   • Lợi ích: Xây dựng chính sách, kế hoạch đào tạo giáo viên, phát triển cơ sở vật chất phù hợp.
   • Use case: Lập kế hoạch bồi dưỡng, đầu tư trang thiết bị dạy học.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Sư phạm Vật lí và Giáo dục:

   • Lợi ích: Tham khảo mô hình nghiên cứu, phương pháp thực nghiệm sư phạm, cơ sở lý luận dạy học trải nghiệm.
   • Use case: Tham khảo đề cương luận văn, phát triển đề tài nghiên cứu tiếp theo.

4. Nhà nghiên cứu giáo dục và phát triển chương trình:

   • Lợi ích: Hiểu rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của dạy học theo hướng trải nghiệm, đánh giá hiệu quả phương pháp mới.
   • Use case: Phát triển chương trình giáo dục phổ thông, đề xuất đổi mới phương pháp dạy học.

Câu hỏi thường gặp

1. Dạy học theo hướng trải nghiệm là gì và có điểm khác biệt gì so với phương pháp truyền thống?
   Dạy học theo hướng trải nghiệm là tổ chức hoạt động học tập để HS trực tiếp tham gia, tương tác với sự vật, hiện tượng nhằm hình thành kiến thức mới và phát triển năng lực. Khác với phương pháp truyền thống, HS không chỉ tiếp thu thụ động mà chủ động khám phá, thực hành và sáng tạo.

2. Tại sao nên sử dụng thí nghiệm tự tạo trong dạy học phần “Điện từ học”?
   Thí nghiệm tự tạo giúp HS hiểu sâu kiến thức trừu tượng, tăng tính trực quan, phát huy sáng tạo và kỹ năng thực hành. Vật liệu dễ tìm, chi phí thấp, phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất hạn chế của nhiều trường.

3. Làm thế nào để đánh giá tính tích cực và sáng tạo của HS trong hoạt động trải nghiệm?
   Có thể sử dụng phiếu đánh giá cá nhân, đánh giá sản phẩm, đánh giá quá trình thực hiện nhiệm vụ và kiểm tra kiến thức cuối hoạt động. Kết hợp đánh giá đồng đẳng và tự đánh giá giúp tăng tính khách quan và phát triển kỹ năng tự nhận thức của HS.

4. Những khó khăn thường gặp khi tổ chức dạy học theo hướng trải nghiệm là gì?
   Khó khăn gồm thời gian tổ chức dài hơn, thiếu dụng cụ thí nghiệm, HS yếu khó tiếp cận kiến thức trừu tượng, giáo viên chưa có kinh nghiệm tổ chức và đánh giá hoạt động trải nghiệm.

5. Làm thế nào để giáo viên có thể khắc phục những khó khăn này?
   Giáo viên cần được tập huấn chuyên sâu, sử dụng thí nghiệm tự tạo phù hợp, xây dựng kế hoạch bài học chi tiết, phối hợp đánh giá đa dạng và tạo môi trường học tập thân thiện, khuyến khích HS chủ động tham gia.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xây dựng và đề xuất quy trình tổ chức dạy học phần “Điện từ học” vật lí 11 theo hướng trải nghiệm thông qua chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí nghiệm, góp phần phát huy tính tích cực và sáng tạo của HS.
• Thí nghiệm tự tạo là phương tiện hiệu quả giúp HS hiểu sâu kiến thức trừu tượng, rèn luyện kỹ năng thực hành và tư duy sáng tạo.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy HS tham gia hoạt động trải nghiệm có mức độ hiểu biết, tính tích cực và sáng tạo cao hơn so với phương pháp truyền thống.
• Khó khăn chủ yếu là thời gian tổ chức dài, thiếu dụng cụ thí nghiệm và kinh nghiệm tổ chức của giáo viên, cần có giải pháp đào tạo và hỗ trợ phù hợp.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng dạy học theo hướng trải nghiệm, đồng thời khuyến khích áp dụng rộng rãi trong các trường THPT.

Next steps: Triển khai tập huấn giáo viên, phát triển bộ dụng cụ thí nghiệm tự tạo, mở rộng nghiên cứu sang các phần kiến thức khác của môn Vật lí.

Các nhà trường và giáo viên hãy chủ động áp dụng phương pháp dạy học theo hướng trải nghiệm để nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển toàn diện năng lực HS.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM THÔNG QUA CHẾ TẠO VÀ SỬ DỤNG CÁC DỤNG CỤ THÍ NGHIỆM 1. Khái quát về hoạt động trải nghiệm và dạy học theo hướng trải nghiệm 1. Trải nghiệm, hoạt động trải nghiệm Trải nghiệm là những gì con người từng kinh qua thực tế, từng biết, từng chịu từ đó thu được kiến thức, kinh nghiệm sống cho bản thân.

Nhờ đó con người sẽ tự hoàn thiện mình, cải thiện được thực tại và sống tốt hơn. (Nguyễn Thị Liên, 2017) Hoạt động trải nghiệm ở nhà trường là một hoạt động giáo dục được tổ chức cho HS. Trong đó, HS huy động, thu tập, tổng hợp kiến thức và kĩ năng để trải nghiệm thực thế, qua đó hình thành những phẩm chất, năng lực cần thiết. Trải nghiệm ở HS gồm có trrải nghiệm bằng các thao tác tay chân, các giác quan và trải nghiệm trí tuệ (tư duy, tưởng tượng trong đầu).

Vì vậy, các HĐTN trong nhà trường được tổ chức đa dạng với các hình thức như trò chơi, giải quyết vấn đề, cuộc thi về thiết kế, chế tạo TN,… Địa điểm tổ chức có thể trong lớp học hoặc ngoài trời (trong nhà trường hoặc ngoài nhà trường). Dạy học theo hướng trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm của HS có thể được diễn ra trong lớp học, trong giờ học chính khóa. Giáo viên tổ chức cho HS trải nghiệm trực tiếp trên các sự vật, hiện tượng thực tế, từ đó làm nảy sinh vấn đề cần giải quyết liên quan đến sự vật, hiện tượng đang tìm hiểu. Quá trình trải nghiệm đặt ra yêu cầu HS phải huy động kiến thức cũ, tìm kiếm kiến mới để giải quyết các vấn đề nãy sinh, giúp hình thành các phẩm chất, năng lực cần thiết cho HS.

Như vậy, dạy học theo hướng trải nghiệm là một hình thức tổ chức hoạt động dạy học, qua đó nội dung kiếm thức mới được hình thành cho HS thông qua HĐTN. Học sinh được tạo điều kiện để trực tiếp hoạt động thực tiễn, tương tác trực tiếp với sự vật, hiện tượng, con người dưới sự hướng dẫn của GV, qua đó HS tích lũy kinh nghiệm, phát triển các phẩm chất và năng lực cần thiết. Các nội dung tổ chức dạy học theo hướng trải nghiệm trong dạy học vật lí Tìm hiểu ứng dụng kiến thức vật lí vào kĩ thuật. Hoạt động này thuộc hoạt động trải nghiệm trí tuệ.

Học sinh có thể quan sát trực tiếp cấu tạo bên trong của các thiết bị kĩ thuật trong cuộc sống hoặc quan sát thiết bị thông qua hình ảnh, qua đó HS huy động kiến thức có sẵn để giải thích nguyên tắc hoạt động của các thiết bị đó. Ví dụ, giáo viên tổ chức cho HS quan sát cấu tạo bên trong của máy biến áp. Học sinh sẽ huy động các kiến thức về từ trường, cảm ứng điện từ,… để giải thích nguyên tắc hoạt động của máy biến áp. Hình thức tổ chức này không mất nhiều thời gian và công sức chuẩn bị của giáo viên và rèn luyện được cho HS kĩ năng suy luận, tư duy, logic Ứng dụng kiến thức vật lí để giải thích các hiện tượng vật lí trong tự nhiên.

Hoạt động này giống như hoạt động tìm hiểu kiến thức vào kĩ thuật nhưng ở hoạt động này HS sẽ trải nghiệm qua các hiện tượng vật lí trong tự nhiên. Chế tạo các thiết bị, máy móc, thí nghiệm đơn giản. Học sinh có thể ứng dụng các kiến thức đã học hoặc tìm hiểu kiến thức mới để chế tạo một số máy móc, thí nghiệm đơn giản. Ví dụ, học sinh ứng dụng kiến thức về cảm ứng điện từ để chế tạo máy phát điện đơn giản, máy biến áp đơn giản; ứng dụng kiến thức về sự bay hơi, ngưng tụ để chế tạo hệ thống chưng cất đơn giản,… Nội dung trải nghiệm này yêu cầu giáo viên phải tốn công sức ở giai đoạn chuẩn bị và cả trong quá trình dạy học vì cần nhiều thời gian hơn để học sinh trải nghiệm.

Để lựa chọn nội dung tổ chức hoạt động DHTHTN, giáo viên cần phải: + Căn cứ vào nội dung kiến thức mà HS đã học trên lớp và tầm quan trọng của nội dung này trong đời sống và trong kĩ thuật cũng như mục tiêu dạy học về phần kiến thức đó mà HS cần phải đạt được. (Nguyễn Thị Huyền Trang, 2016) + Có tính thời sự, được nhiều HS biết đến, phù hợp với điều kiện thực tế ở địa phương. + Phù hợp với khả năng của HS, nghĩa là HS có thể vận dụng kiến thức trong nhà trường để giải quyết được chúng. Các đặc điểm chung của việc tổ chức dạy học theo hướng trải nghiệm môn Vật lí Dạy học theo hướng trải nghiệm nói chung và DHTHTN trong bộ môn Vật lí nói riêng có những đặc điểm sau: - Quy mô tổ chức: được áp dụng ở nội dung chính khóa nên được tổ chức theo quy mô theo nhóm, theo lớp.

- Địa điểm: Dạy học theo hướng trải nghiệm có thể được tổ chức trong lớp học hoặc ngoài trời. Giáo viên lựa chọn nơi tổ chức dạy học tùy thuộc vào điều kiện thực tế về cơ sở vật chất của nhà trường. Giáo viên có thể tổ chức ngay trong phòng học, phòng TN, nếu hoạt động cần không gian rộng để triển khai hoạt động thì có thể tổ chức ở ngoài trời (sân trường hoặc địa điểm phù hợp khác ngoài nhà trường). - Đối tượng tham gia: Khi tham gia vào hoạt động dạy học, tất cả HS được tạo điều kiện để được trải nghiệm, từ đó hình thành, phát triển các năng lực cần thiết.

- Phương pháp dạy học: Dạy học theo hướng trải nghiệm là một hình thức tổ chức dạy học mang tính định hướng để giáo viên có thể sử dụng một trong các phương pháp dạy học (dạy học nêu và giải quyết vấn đề,….) hoặc có thể sử dụng kết hợp có hiệu quả các phương pháp dạy học khác nhau để đạt mục tiêu dạy học hiệu quả cao nhất. Các hình thức tổ chức DHTHTN cũng cần được chọn lựa một cách phù hợp với khả năng của GV và năng lực thực tế của HS. Việc GV lựa chọn nội dung và phương pháp dạy học cần chú trọng đến một số yếu tố như: + Phát huy tính TC của HS, giúp các em chủ động, hứng thú trong quá trình học tập. + Phát huy cao độ vai trò chủ thể của HS, tạo cơ hội cho các em tự thể hiện, tự khẳng định khả năng của bản thân.

+ Bám sát mục tiêu về năng lực nào được hình thành và phát triển ở học sinh trong quá trình DHTHTN. Các nghiên cứu về dạy học vật lí theo hướng trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm là một hoạt động học tập bắt buộc, là một bộ phận của chương trình phổ thông tổng thể (tháng 1/2018). HĐTN trên thực tế đã có trong Luan van 8 chương trình giáo dục từ trước đến nay nhưng chưa được quan tâm đúng mức. HĐTN trước nay được biết qua các hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt tập thể, sinh hoạt đội, đoàn.

Giáo viên khi tiến hành các hoạt động đó không ý thức đầy đủ và sâu sắc về vai trò của nó trong sự hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của HS. Việc đưa HĐTN trở thành một bộ phận chính trong chương trình giáo dục nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của nó trong việc phát triển toàn diện phẩm chất, nhân cách HS. Lý thuyết học từ trải nghiệm của David A.Kolb đã chỉ ra rằng: “Học từ trải nghiệm là quá trình học, theo đó kiến thức, năng lực được tạo ra thông qua việc chuyển hóa kinh nghiệm. Học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhưng khác ở chỗ là nó gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân”.

Còn trung tâm Wide Horisons – Chân trời rộng mở (London) đưa ra quan điểm: “Mỗi đứa trẻ đều có cơ hội trải nghiệm những tri thức về phiêu lưu mạo hiểu như là một phần được giáo dục trong cuộc đời của chúng”. Hoạt động trải nghiệm đã và đang được thực hiện rộng rãi trong nhiều nền giáo dục của nhiều nước trên thế giới. Tại Hàn Quốc, hoạt động trải nghiệm là một trong hai hoạt động tạo nên chương trình giáo dục Hàn Quốc, thực hiện xuyên suốt từ tiểu học đến THPT. Công trình nghiên cứu gần đây của các nhà giáo dục Mỹ cho thấy: Những HS thường xuyên tham gia vào các chương trình hoạt động ngoài giờ lên lớp thường đạt được thành tích học tập cao hơn, hành vi đạo đức tốt hơn, có mối quan hệ và cảm xúc tốt hơn.

Tại Việt Nam, HĐTN mới được đi sâu vào nghiên cứu khi chương trình phổ thông tổng thể được công bố lần đầu (năm 2015), các công trình nghiên cứu còn khá ít. Có thể kể đến công trình của một số tác giả như Nguyễn Thị Liên (2016), Nguyễn Quang Linh - Dương Thu Hương (2017), Đỗ Ngọc Thống (2015), Nguyễn Thị Huyền Trang (2016). Qua các kết quả nghiên cứu trên đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của HĐTN khẳng định tính khả thi và tầm quan trọng của nó trong việc gắn kết lý thuyết với thực tiễn, hình thành các phẩm chất, năng lực cần thiết cho HS. Tuy nhiên, Các công trình nghiên cứu trên đều nghiên cứu theo hướng HĐTN là một Luan van 9 chương trình song song với hoạt động dạy học trong nhà trường.

Trong HĐTN, học sinh vận dụng kiến thức cũ để hoạt động là chủ yếu, vấn đề hình thành kiến thức mới, áp dụng HĐTN để trở thành một hình thức tổ chức mang tính định hướng về phương pháp, mục tiêu dạy học chính khóa chưa được quan tâm. Như vậy, hoạt động DHTHTN cần phải được nghiên cứu. Trong giới hạn nghiên cứu của đề tài, một số vấn đề được tiếp tục nghiên cứu, giải quyết như: Cơ sở lý luận của việc tổ chức DHTHTN; đề xuất quy trình tổ chức DHTHTN thông qua việc chế tạo và sử dụng các dụng cụ TN và thiết kế một số tiến trình DHTHTN thông qua việc chế tạo và sử dụng các dụng cụ TN phần “Điện từ học” Vật lí 11 THPT để hiểu rõ hơn về quy trình đã đề xuất. Thí nghiệm tự tạo trong dạy học vật lí 1.

Khái quát về thí nghiệm tự tạo Thí nghiệm tự tạo là những dụng cụ, thiết bị được giáo viên, học sinh tạo ra và được sử dụng trong quá trình dạy học. Thông qua thí nghiệm tự tạo, học sinh có thể quan sát, giải thích được các hiện tượng vật lí liên quan. Vai trò, chức năng của thí nghiệm tự tạo trong dạy học theo hướng trải nghiệm Thí nghiệm tự tạo là thiết bị dạy học tăng cường tính trực quan, góp phần kích thích hứng thú học tập vật lí cho HS.