CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1. Tổng quan về công ty chứng khoán 1. Sự hình thành và phát triển của Công ty Chứng khoán Do sự phát triển của nền kinh tế, nhu cầu về tích vốn trong xã hội tăng lên và trở nên đa dạng, phong phú. Thị trường vốn đã ra đời để đáp ứng các nhu cầu này.
Để huy động được vốn, bên cạnh việc đi vay ngân hàng thông qua hình thức tài chính gián tiếp, Chính phủ và doanh nghiệp còn huy động vốn thông qua hình thức phát hành chứng khoán. Việc hình thành và phát triển TTCK là bước phát triển tất yếu của nền kinh tế thị trường. TTCK được xem là đặc trưng cơ bản, là biểu tượng của nền kinh tế hiện đại. Là một bộ phận cấu thành của thị trường tài chính, TTCK, được hiểu một cách chung nhất, là nơi diễn ra các giao dịch mua bán, trao đổi các chứng khoán- các hàng hóa và dịch vụ tài chính giữa các chủ thể tham gia.
Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế xã hội trong những năm qua ở Việt Nam, TTCK cũng chuyển mình và có những bước phát triển vượt bậc và là một trong những kênh cung cấp vốn cho nền kinh tế. Sự lớn mạnh của TTCK gắn liền với hoạt động của các CTCK mang lại các dịch vụ thiết yếu hỗ trợ các NĐT và góp phần không nhỏ vào việc điều tiết nền kinh tế. Nhờ có các CTCK , hoạt động mua bán chứng khoán của NĐT mới được đảm bảo an toàn, các nhà phát hành tiết kiệm được chi phí trong việc phát hành chứng khoán cũng như các hoạt động liên quan tới chứng khoán đã phát hành sau này. Thông qua các CTCK, cơ quan quản lý cũng có thể theo dõi, quản lý các hoạt động diễn ra trên thị trường.
Sự tồn tại và phát triển của TTCK có sự đóng góp to lớn của các CTCK – một chủ thể không thể thiếu trên thị trường. Song, với sự phát triển của TTCK lại là tiền đề cho sự phát triển các hoạt động của CTCK, buộc các CTCK phải phát triển các hoạt động mới và hoàn thiện các hoạt động hiện có để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng. Tóm lại, CTCK là một tổ chức tài chính trung gian trên TTCK, thực hiện trung gian tài chính thông qua các hoạt động chủ yếu như mua bán chứng khoán, 7 môi giới chứng khoán cho khách hàng để hưởng hoa hồng, phát hành và bảo lãnh chứng khoán, tư vấn đầu tư và quản lý quỹ đầu tư.2 Mô hình tổ chức hoạt động kinh doanh của công ty chứng khoán và vai trò của công ty chứng khoán đối với nền kinh tế 1. Mô hình tổ chức hoạt động kinh doanh của công ty chứng khoán Hoạt động của CTCK rất đa dạng và phức tạp, khác hẳn với các doanh nghiệp sản xuất hay thương mại thông thường.
Vì CTCK là một loại hình định chế tài chính đặc biệt nên vấn đề xây dựng mô hình tổ chức kinh doanh của nó tùy đặc điểm của hệ thống tài chính và sự cân nhắc lợi hại của những người làm công tác quản lý mà ở mỗi nước có sự khác nhau. Song, có thể khái quát thành 2 mô hình chủ yếu sau đây: Mô hình CTCK đa năng: theo mô hình này, các ngân hàng thương mại hoạt động với tư cách là chủ thể kinh doanh chứng khoán và kinh doanh tiền tệ. Mô hình này chia thành hai loại: Loại đa năng một phần: Loại này, các Ngân hàng Thương mại muốn kinh doanh chứng khoán phải thành lập một công ty con có tư cách pháp nhân hoạt động độc lập. Loại đa năng hoàn toàn: Loại này không có sự tách biệt giữa hoạt động kinh doanh chứng khoán và Ngân hàng.
Các ngân hàng Thương mại cung cấp một danh mục đầy đủ các dịch vụ Ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm. Các loại này thuộc một pháp nhân duy nhất. Loại này được áp dụng nhiều ở các nước: Anh, Đức, Hà Lan, … Ưu điểm của mô hình này là ngân hàng có thể kết hợp nhiều lĩnh vực kinh doanh, nhờ đó giảm bớt rủi ro cho hoạt động kinh doanh chung và có khả năng chịu đựng các biến động của thị trường chứng khoán. Tuy nhiên, mô hình này cũng bộc lộ một số hạn chế như: không phát triển được thị trường cổ phiếu, dễ gây lũng đoạn thị trường và các biến động trên thị trường chứng khoán.
Mô hình CTCK chuyên doanh Theo mô hình này, hoạt động kinh doanh chứng khoán sẽ do các công ty độc lập chuyên môn hóa trong lĩnh vực chứng khoán đảm nhận. Các ngân hàng, các tổ chức tài chính, các công ty Bảo hiểm không được tham gia vào việc kinh doanh chứng khoán. Các CTCK thực hiện hai loại hoạt động: hoạt động chính và hoạt 8 động phụ trợ. Mô hình này được áp dụng ở nhiều quốc gia như: Mỹ, Canada, Nhật bản, Việt Nam, … Mô hình này có ưu điểm: giảm rủi ro cho hệ thống ngân hàng, tạo điều kiện cho các CTCK kinh doanh chuyên môn hóa, thúc đẩy sự phát triển TTCK.
Tuy nhiên nhược điểm là không phù hợp với thị trường ở các nước đã phát triển. Việt Nam hiện có hai mô hình CTCK đó là mô hình CTCK chuyên doanh và mô hình CTCK đa năng một phần. Các NHTM nói chung có quy mô chưa thực sự lớn, và đặc biệt vốn dài hạn rất thấp, hoạt động của các NHTM Việt Nam chủ yếu trong lĩnh vực tín dụng thương mại ngắn hạn. Trong khi hoạt động của TTCK thuộc lĩnh vực vốn dài hạn.
Khả năng khắc phục những điểm yếu này của ngân hàng Việt Nam còn rất lâu dài. Do đó, để bảo vệ an toàn cho các ngân hàng, Nghị định 144/CP về chứng khoán và TTCK quy định các NHTM muốn KDCK phải tách ra một phần vốn tự có của mình thành lập một CTCK chuyên doanh trực thuộc, hạch toán độc lập với ngân hàng. Vai trò của Công ty chứng khoán đối với nền kinh tế CTCK đã thực sự tạo ra ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển của TTCK nói riêng và của cả nền kinh tế nói chung. CTCK đã trở thành tác nhân quan trọng không thể thiếu trong quá trình phát triển của TTCK.
Vai trò của CTCK đối với nền kinh tế thể hiện trên các khía cạnh sau: - Thứ nhất, tạo ra cơ chế huy động vốn cho nền kinh tế bằng cách nối những người có vốn (nhà đầu tư) đến những người cần sử dụng vốn (nhà phát hành chứng khoán) thông qua nghiệp vụ bảo lãnh chứng khoán. - Thứ hai, CTCK góp phần tạo lập thị trường thông qua việc điều tiết thị trường và tạo lập giá cả. Trên thị trường sơ cấp, khi thực hiện hoạt động bảo lãnh chứng khoán cho các tổ chức phát hành , CTCK thông qua việc xác định và tư vấn cho tổ chức phát hành mức giá chào bán hợp lý đối với các chứng khoán. Thông thường, mức giá phát hành do các CTCK xác định trên cơ sở xác định giá trị của doanh nghiệp và thông qua việc tiếp xúc, tìm hiểu và thỏa thuận với các nhà đầu tư tiềm năng lớn 9 trong đợt phát hành và tư vấn cho tổ chức phát hành.
Mặt khác, CTCK cũng là những thành viên của thị trường, do vậy họ cũng góp phần tạo lập giá cả thị trường thông qua hoạt động đấu giá. Trên thị trường thứ cấp, dù đó là thị trường đấu giá hay đấu lệnh, giá chứng khoán được xác định theo quy luật cung cầu của thị trường. Do đó với hoạt động tư vấn của mình CTCK luôn giữ vai trò giúp nhà đầu tư đánh giá đúng và chính xác về khoản đầu tư của họ. - Thứ ba, CTCK góp phần làm tăng tính thanh khoản của các tài sản tài chính.
Trên thị trường sơ cấp, do thực hiện các hoạt động bảo lãnh phát hành, chứng khoán hóa, các CTCK không những huy động được một lượng vốn lớn đưa vào sản xuất kinh doanh cho các tổ chức phát hành mà còn làm tăng tính thanh khoản của các tài sản tài chính được đầu tư vì chứng khoán qua đợt phát hành sẽ được mua bán trên thị trường thứ cấp. Điều này làm giảm rủi ro, tạo tâm lý yên tâm cho các nhà đầu tư chứng khoán. Trên thị trường thứ cấp, do thực hiện các giao dịch mua bán, các CTCK giúp nhà đầu tư chuyển đổi chứng khoán thành tiền mặt và ngược lại một cách thuận lợi, nhanh chóng ít tốn kém và ít thiệt hại nhất. Chính những hoạt động này đã làm tăng tính thanh khoản của những tài sản tài chính.
- Thứ tư, cung cấp thông tin về chứng khoán cho các cơ quan quản lý thị trường. Với ưu thế nắm rõ tình hình của các tổ chức phát hành cũng như nhà đầu tư thông qua hoạt động bảo lãnh phát hành, trung gian mua bán, CTCK là nơi cung cấp các thông tin về các loại chứng khoán, các giao dịch, về tổ chức phát hành, nhà đầu tư và các biến động của thị trường một cách cập nhật, chính xác và tổng hơp nhất. Dựa vào nguồn thông tin này, cơ quan quản lý thị trường có thể theo dõi, giám sát toàn cảnh hoạt động của TTCK để từ đó đưa ra các quyết định, chính sách phù hợp, đúng đắn, kịp thời, đảm bảo cho hoạt động của TTCK diễn ra một cách trật tự, an toàn và hiệu quả. 10 - Thứ năm, góp phần giảm chi phí giao dịch, rủi ro, nâng cao hiệu quả đầu tư cho các NĐT.
Trên TTCK giá cả chứng khoán thường xuyên biến động cũng như mức độ rủi ro cao sẽ làm cho nhà đầu tư tốn kém chi phí, công sức và thời gian để tìm hiểu thông tin trước khi đưa ra quyết định đầu tư. CTCK lại có những đặc thù riêng. Do họ có trình độ chuyên môn cao và có một hệ thống thu thập và xử lý thông tin để làm cơ sở cho hoạt động tư vấn điều mà các nhà đầu tư cá nhân không thể có được nên CTCK trở thành nơi cung cấp những thông tin đáng tin cậy nhất. Vì vậy, thông qua các hoạt động như môi giới, tư vấn đầu tư, CTCK giúp nâng cao hiệu quả của các khoản đầu tư bằng cách giảm chi phí và thời gian giao dịch.
Như vậy, thông qua trung gian là các CTCK, các cơ quan quản lý được nâng cao năng lực quản lý để duy trì hoạt động lành mạnh của một thị trường tự do nhất trong các thị trường. Các nhân tố ảnh hưởng đến tổ chức công tác kế toán trong công ty chứng khoán 1.