Chương 1 NHUNG VAN DE CHUNG 1. Tiền đề lịch sử, xã hội Châu Âu có một bề dày lịch sử với nhiều biến động và đậm nét văn hóa. Nếu quan điểm nhìn nhận các sự kiện tự nhiên và xã hội một cách khoa học là đặc điểm của văn học châu Âu thế kỷ XVII thì thế kỷ XVII lại đánh dấu một bước chuyển mình quan trọng trong quá trình phát triển các nước phương Tây nó tồn tại trong lịch sử với cái tên “7Thê kỷ Ảnh sáng”. Thế kỷ XVII còn là Thế kỷ của cuộc cách mạng Tư sản Pháp 1789 (trong lĩnh vực chính trị), Thể kỷ Ánh sáng (trong lĩnh vực văn học), 7hể kỷ triết học (trong lĩnh vực tư tưởng).
Cuộc cách mạng nỗ ra vì cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị bắt đầu từ năm 1788, đây là cuộc cách mang để chống lại cái đói. Vào thời kỳ đó, nhân dân phải sống trong tình trạng thiếu thốn về mọi mặt và nạn đói dường như là mối đe đọa vô cùng lớn đối với mọi người dân Pháp. Cuộc cách mạng đã mở ra một giai đoạn mới trong lịch sử nước Pháp, nó góp phân thay đổi thể chế chính trị ở Pháp xóa bỏ chế độ chuyên chế đã tổn tại trong suốt 1300 năm, đòi lại các quyền tự do cơ bản của con người. Trong đó có quyền được sống, quyền bình đắng, quyền được tôn trọng về danh dự và nhân phẩm.
Các nhà trí thức và những người đấu tranh cho đân chủ đều ngợi khen cuộc cách mạng 1789 và họ coi đó là tắm gương sáng cho những dân tộc bị áp bức. Ở Pháp, thế kỷ XVII là nơi tập trung mâu thuẫn gay gắt nhất, điển hình nhất giữa giai cấp tư sản và chế độ phong kiến. Khi “xã hội trên con đường công nghiệp hóa đã nảy sinh ra những sự phân hóa mới về mặt đẳng cấp, với sự xuất hiện của các tầng lớp thống trị và bị trị (tu bản và vô sản), với những mối quan hệ mới” [§; tr. Trong quyên Văn học châu Âu (Từ cổ đại đến nửa đâu thế ký XX) của tác giả Lê Ngọc Thúy và Trần Thị Nâu đã khái quát lên được phần nào tình hình lịch sử, xã hội Pháp lúc bấy giờ.
Hai giai cấp này mâu thuẫn với nhau trên tất cả mọi lĩnh vực. Về phương diện kinh tế: Cơ cấu của nền kinh tế phong kiến bị kiểm soát quá chặt chẽ là chướng ngại vật lớn nhất cho sự phát triển của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuât. Vé Nong nghiệp, nước Pháp đầu thế kỷ XVIII căn bản là nước nông nghiệp lạc hậu. Dưới chế độ phong kiến thì đất đai được chia thành từng mánh nhỏ, lối canh tác thô sơ, nông dân bị bần cùng hóa “Nên kinh tế phong kiến dựa trên nông nghiệp lại rất trì trệ, dân chúng đói khổ” [S; tr.
Nông nghiệp chiếm một vị trí quan trọng trong kinh tế Pháp, với 90% dân số là nông dân tham gia sản xuất canh tác đất nông nghiệp. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng nền nông nghiệp lạc hậu là đo chế độ sở hữu phong kiến về ruộng đất, chế độ này đã đẻ ra hàng loạt những nghĩa vụ phong kiến vừa phi lí vừa bất công đè nặng lên đôi vai nhỏ bé của những người nông dân Pháp. Vào thời kỳ đó, đường như sự bóc lột nông dân lĩnh canh là nguồn sinh sống chủ yếu đối với bọn địa chủ, quý tộc, tăng lữ: “Tăng Iữ khoảng 200 ngàn người và được ưu đãi nhất chính là tăng lữ thượng cấp do vua bồ nhiệm, quyên cao chức trọng và có khi sống rất xa hoa. Giáo đường có nhiễu ruộng đất do vua ban hoặc tín đỗ dân cúng.
Nông dân canh tác trên các phân đất này phải nộp địa tô cho tăng lữ” [8; tr.83] Về thương mại, kỹ nghệ đã có những tiễn bộ nỗi bật, nhất là ngoại thương đã đem lại sự phôn vinh cho các hải cảng ở Pháp. Lúc bấy giờ, công việc buôn bán nô lệ chiếm một vị trí vô cùng quan trọng trong ngành thương nghiệp Pháp “manh nhất là thương nhân nhờ buôn bản tâm rộng mà trở nên giàu có” [§; tr. Tuy nhiên trái ngược lại với thương nghiệp thì nội thương lại không phát triển lắm vì chế độ thuế quan khá nghiêm ngặt. Thời kỳ này, nền kỹ nghệ đã có những thay đổi nhất định khi ngày càng có nhiều nhà máy làm đường, xưởng đóng tàu, xưởng đệt vải hoa ra đời “Ngay khi cơ chế kinh tế Tây Âu bước vào nên đại kỹ nghệ với các phương tiện sản xuất đã phát triển nhưng thợ thuyên vẫn vất vã và lương bông ít, rất dễ dàng thất nghiệp” [S; tr.
Về phương diện chính trị xã hội: Thế kỷ XVIII nước Pháp trải qua nhiều xáo trộn chính trị với các thời kỳ của cách mạng Pháp như: “Quốc ước hội nghị 1792- 1795 thành lập đệ nhất cộng hòa, chấp chánh nghị hội 1795-1799, chế độ tổng tài 1799-1802 với đệ nhất Napoleon Bonaparte” [§; tr. 8 Pháp là một quốc gia phong kiến lâu đời, xã hội Pháp chia làm ba đẳng cấp: 7 sĩ, quý tộc và bình dân. Trong đó hai đẳng cấp có đặc quyền là tu sĩ và quý tộc. Bên cạnh đó còn là lối sống xa xỉ của triều đình vua Louis XVI đã đưa tới sự khủng hoảng tài chính nặng nề và dẫn đến sự khủng hoảng vẻ chính trị.
Đó cũng là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến bùng nỗ cuộc cách mạng 1789. Đăng cấp thứ ba gồm: T1 sản, nông dân, bình dân, thành thị “Chiếm hon 90% dân số” [8; tr. Trong đó được chia ra làm hai tầng lớp: Tầng lớp trí thức, giữ một vị trí vô cùng quan trọng trong cuộc cách mạng 1789. Vì “ãa số họ là những người có học vấn cao, bị thu hút bởi các tư tưởng tiên tiễn, không cam tâm chịu sự áp bức về văn hóa, tỉnh thân mà xã hội phong kiến đã áp đặt lên xã hội châu Âu từ nhiễu thể kỷ” [S; tr.
Họ đã sẵn sàng đứng lên đâu tranh để bảo vệ nền hòa bình độc lập cho dân tộc. Tang lớp thường dân, chắng hạn như: nông dân, bình dân, thành thị, thợ thuyên,. chiếm số lượng đông đảo nhất trong xã hội. Trong số những giai cấp đó thì “Giai cấp nông dân lại có số lượng đông đảo nhất, đa số sống ở thôn quê.
Chỉ một số Ít còn đủ ăn sau khi nộp thuế, còn lại rất nghèo khổ" [8; tr. Tir dé cho thấy, những người nông dân “thấp cô bé họng” phải chịu nhiều khổ cực do sự bất bình đăng trong cơ chế phân tầng giai cấp. Về phương diện triết học: Trong quyển 7yến tập văn học Thế giới: văn học Pháp tập I của GS. Hoàng Nhân, Trần Duy Châu, Nguyễn Minh Thông cũng đã đề cao vai trò của triết học trong đời sống.
Họ nhận định: “7hể ky XVIII duoc goi la thế kỷ của các nhà triết học, vì khác với thế kỷ XVII các nhà văn quan tâm đến vấn dé triết học hơn là những vấn đê thẩm mỹ” [6; tr. Ö Pháp, có ba nhà triết học tiên báo là: Descartes với tác phẩm Bàn về phương pháp luận (1637), Pierre Byele với tác phâm Suy nghĩ về sao chối và vô số thế giới (1686) - là tác phẩm khoa học và đậm chất tinh thần phê phán, và Fenelon với Những cuộc phiêu lưu của Têlêmac (1699) đề tài bắt nguồn từ anh hùng ca Ôđixê. Ông đã lên tiếng bên vực sự khoan dung tôn giáo, ca ngợi lý trí, ca ngợi hòa bình. “Nhà friết học theo nghĩa riêng của thế kỷ XVIII không phải là một nhà thông thái suy tưởng về thế giới mà là một chiến sĩ chống lại tất cả những gì là phi lý” [6; tr.
Những nhà triết học thông 9 thái họ biết tìm đến ánh sáng của lý tính để soi sáng trí tuệ con người. Trong quyén Bách khoa toàn thư, ở mục Triết gia đã nhận định rằng: “Nhà triết học là một người hành động tất cả bang ly tinh”. Triết học ánh sáng thế kỷ XVII là sự kế thừa và phát triển mới về các khuynh hướng tư tưởng, bài trừ siêu hình học. Nó bắt đầu từ sự phê phán một cách không thương tiếc các quan niệm cũ về thế giới và con người.
Tư tưởng quan trọng nhất là những yếu tố của phép biện chứng trong học thuyết về quyền tự nhiên của Diderot. Thế kỷ XVIII ở nước Pháp còn là thế ký của chiến tranh, các cuộc chiến diễn ra gay gat ở hầu hết các nước châu Âu như: Pháp, Anh, Đức, Áo,.Chiến tranh xảy ra đời sống người dân lâm vào tình trạng khó khăn, đói khô đến cùng cực. Xã hội rối ren, tài chính kiệt quệ, đó là bức tranh hiện thực về thực trạng của xã hội Pháp thé ky XVIII. Tinh hinh van hoc Văn học Pháp thời kỳ này phát triển theo xu hướng của thời đại với nội dung và hình thức mới, đánh đấu sự chuyển mình của nền văn học Pháp so với thế kỷ XVII.
Văn học Ánh sáng vừa tiếp thu, vừa phủ định nền văn học cô điển. Có thể nói trong các cuộc đấu tranh trên bình điện xã hội thì văn học được xem là thứ vũ khí chiến đấu lợi hại nhất dé chống lại chế độ phong kiến và tính chất chống phong kiến cũng là đặc trưng nổi bật nhất của văn học Pháp thời kỳ này. Thể hiện trong việc phê phán, lên án xã hội mục nát bất công đã làm cho đời sống người dân đói khổ. Văn học Pháp thế kỷ XVIII được chia làm bốn giai đoạn phát triển.
Thời kỳ thứ nhất: Từ đầu thế kỷ đến năm 1715, giai đoạn báo hiệu thời đại mới manh nha tinh thần chống phong kiến và giáo hội bắt đầu từ cuối thế ký trước. Các tên tuổi nỗi bật của thời ky nay nhu: Fenelon, Fontenlle,. Thời kỳ thứ hai: Từ năm 1715-1750, giai đoạn đặt nền móng vững chắc cho phong trào ánh sáng với các tên tuổi như: Voltaire, Montesquieu,. 10 Thoi ky thir ba: Bat dau tir nim 1750-1789, giai doan séi néi nhất với sự xuất hiện của cuốn sách Bách khoa toàn thư do Diderot biên soạn, những cái tên quen thuộc trong nền văn học Phap nhu: Diderot, J.
Thời kỳ thứ tư: Năm 1789-1799, đây là thời kỳ phát triển mạnh của những thê loại văn chương, báo chí, hùng biện, xu hướng tìm cảm hứng từ văn học cô đại. Ang ghen đã đánh giá cao các nhà văn Pháp thế kỷ XVIII, họ được xem là những vĩ nhân soi sáng đầu óc con người. Ngoài ra, văn học giai đoạn này còn có sự ra đời của trào lưu chủ nghĩa tình cảm.