Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG VÀ GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, ý nghĩa và phân loại tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 1. Khái niệm, ý nghĩa và phân loại tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự a. Khái niệm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự Theo quy định tại Điều 45 BLHS năm 1999 (nay là Điều 50 BLHS 2015), khi quyết định hình phạt, Tòa án nhân dân ngoài việc căn cứ vào các quy định của BLHS hiện hành và căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, còn phải căn cứ vào các quy định của tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ TNHS.
Do đó, pháp luật quy định các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ TNHS là một trong những yếu tố không thể thiếu nhằm giúp tòa án có căn cứ khi đưa ra các quyết định hình phạt tương ứng. Do đó, việc nghiên cứu vai trò các tình tiết tăng nặng TNHS trong quyết định hình phạt đối với người phạm tội có vai trò rất quan trọng trong việc bổ sung làm rõ những vấn đề lý luận cần cập nhật, và thực tiễn áp dụng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Bên cạnh đó, nó thể hiện tính nhân đạo của Đảng và Nhà nước đối với người phạm tội, vừa trừng trị nhưng vừa mang tính nhân văn sâu sắc, kết hợp giáo dục với hòa nhập cộng đồng. Giúp cho người phạm tội nhận thức được cái sai của mình, chấp nhận hình phạt theo quy định của pháp luật, đồng thời sau khi hoàn thành án phạt trở về với xã hội thành công dân tốt, có ích cho cộng đồng.
Khi quyết định hình phạt đối với người phạm tội, các thẩm phán cũng như xã hội cần nhận thức được sự thống nhất các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình, và được quy định cụ thể bằng văn bản để khi xử lý được 8 thống nhất, trách gây tranh cãi khi cùng xử lý một vụ việc. Điều này có vai trò quan trọng để thống nhất khi xét xử hình sự các cấp của Tòa án. Do vậy, để có sự thống nhất trong các khái niệm, cách hiểu nghĩa của các khái niệm thì chúng ta cần phải đưa ra định nghĩa thống nhất về “tình tiết tăng nặng TNHS”. Hiện nay, trong PLHS thực định (BLHS năm 2015) các nhà làm luật nước ta không ghi nhận định nghĩa pháp lý của khái niệm này, đồng thời trong khoa học luật hình sự Việt Nam cũng còn nhiều quan điểm khác nhau xung quanh nó, mà cụ thể là: - Các tình tiết tăng nặng TNHS là những tình tiết được quy định trong BLHS phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo giáo dục của người phạm tội.
Các tình tiết tăng nặng TNHS có vai trò trong thực hiện các quyết định hình phạt, làm tăng mức độ cao nhất của hình phạt trong giới hạn một khung hình phạt đã được quy định theo pháp luật hiện hành. - “Tình tiết tăng nặng TNHS là tình tiết làm cho mức độ nguy hiểm của trường hợp phạm tội cụ thể của một loại tội phạm tăng lên so với trường hợp bình thường và do đó được coi là căn cứ để tăng nặng TNHS đối với trường hợp phạm tội đó” [20, tr. Tổng hợp những quan điểm đã nêu, đồng thời căn cứ vào các quy định của PLHS liên quan đến các tình tiết tăng nặng TNHS, theo quan điểm của chúng tôi khái niệm này có thể được hiểu như sau: Tình tiết tăng TNHS là tình tiết được quy định trong BLHS với tính chất là tình tiết tăng nặng chung và là một trong những căn cứ để Tòa án quyết định hình phạt đối với người phạm tội theo hướng nghiêm khắc hơn trong phạm vi một khung hình phạt nếu trong vụ án hình sự có tình tiết này. Ý nghĩa tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự - Ý nghĩa về mặt pháp lý Tình tiết tăng nặng là tình tiết làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm đã được thực hiện, do đó, tình tiết này có ý nghĩa làm tăng 9 TNHS và hình phạt đối với người đã thực hiện tội phạm cụ thể đó.
Do vậy, tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có vai trò quan trọng trong việc cụ thể hoá hình phạt, và được biểu hiện là cho phép đánh giá mức độ nguy hiểm đối với xã hội, của hành vi phạm tội đã thực hiện. Đây là một trong những yếu tố quan trọng để xác định mức độ TNHS đối với người phạm tội. Chúng ta biết rằng, đối với mỗi tình tiết tăng nặng TNHS với các loại tội khác nhau thì khung hình phạt cũng phải khác nhau. Có những tình tiết làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội nói chung nhưng cũng có những tình tiết thì làm giảm mức độ nguy hiểm cho xã hội mà tội phạm đã thực hiện.
Các tình tiết tăng nặng TNHS giúp cho Tòa án xác định các loại tội phạm đúng với bản chất của nó và sẽ có những khung hình phạt tương ứng, không làm giảm nhẹ hay tăng nặng trách nhiệm hình sự. Với tình tiết tăng nặng TNHS định khung sẽ giúp Tòa án đưa ra mức hình phạt đúng với bản chất, thực tế khách quan của người phạm tội. Trong khung hình phạt này, tình tiết tăng nặng TNHS chung giúp xác định hình phạt cụ thể của tội phạm cụ thể, tuy nhiên, từng tình tiết tăng TNHS có mức độ thay đổi TNHS theo hướng tăng lên của tội phạm khác nhau. Sự đánh giá mức độ thay đổi này, PLHS không quy định khoảng biến thiên mà do người áp dụng pháp luật tự đánh giá và xác định phù hợp với từng trường hợp.
- Ý nghĩa về mặt chính trị Tình tiết tăng nặng TNHS được thể hiện trong đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước. Chẳng hạn tại Khoản 2 Điều 3 BLHS năm 1999 sửa đổi bổ sung năm 2009 Đảng và Nhà nước ta đã thể hiện kết hợp giữa xứ lý nghiêm trị với chế độ khoan hồng đối với người phạm tội, “Nghiêm trị người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy, ngoan cố chống đối, lưu manh, côn đồ, tái phạm nguy hiểm, lợi dụng chức vụ quyền hạn để phạm tội, người phạm tội xảo quyệt, có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, cố ý gây hậu quả nghiêm trọng. Khoan hồng đối với người tự thú thành khẩn khai báo, 10 tố giác người đồng phạm, lập công chuộc tội, ăn năn hối cải, tự nguyện sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại đã gây ra" [4, tr. Quy định các tình tiết tăng nặng TNHS trong BLHS là sự thể hiện việc xử lý trong khi xác định TNHS, cùng với đó là những hình phạt đối với người phạm tội, giáo dục khuyến khích những người phạm tội hòa nhập cộng đồng sống có trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội, sống có ích và lương thiện.
Ngoài ra, tăng nặng TNHS được quy định trong BLHS còn có ý nghĩa tạo ra sự thống nhất trong xét xử của Tòa án của cả nước, trách trường hợp mỗi địa phương áp dụng một kiểu, dẫn đến khiếu kiện do áp dụng không thống nhất, tùy tiện áp dụng các tình tiết trăng nặng, trái với quan điểm của Đảng và Nhà nước trong lĩnh vực hình sự. Phân loại tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự Có 3 loại tình tiết tăng nặng TNHS, đó là: Tình tiết tăng nặng định tội; tình tiết tăng nặng định khung và tình tiết tăng nặng chung. - Tình tiết tăng nặng định tội Tình tiết tăng nặng định tội là tình tiết làm tăng tính chất nguy hiểm của tội phạm cho xã hội theo hướng ngày càng tăng lên. Tội phạm bị xử lý về tội danh cùng loại nặng hơn.
Do vậy, nó là tình tiết tăng nặng TNHS định tội, thế nên nếu như không có tình tiết tăng nặng TNHS này thì hành vi phạm tội cũng đã cấu thành phạm tội cùng loại nhưng nhẹ hơn. Tình tiết tăng nặng định tội chỉ có ý nghĩa tăng thêm tính chất nguy hiểm cho xã hội mà sự tăng thêm đó sẽ làm cho tội phạm thay đổi về mức độ và tính chất vi phạm. Nhưng cũng cần lưu ý rằng, trên đây chỉ là các loại tội phạm mang tính chất đặc biệt, do vậy, mặc dù cùng một loại tội phạm có tính chất như nhau nhưng chúng ta cũng cần phải tách thành các điểm, các khoản, và các điều luật và tội danh khác nhau vì yếu tố đặc biệt khác so với các loại tội thông thường và cần được pháp luật bảo vệ trong hệ thống pháp luật. - Tình tình tiết tăng nặng định khung 11 Tình tiết tăng nặng định khung là tình tiết phạm tội mà làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội nói chung, được xem xét trong cùng một tội phạm.
TNHS đối với loại tội phạm này cũng phải cao hơn, điều đó được biểu thị qua chế tài và được quy định ở mức hình phạt cao nhất đối với khung hình phạt. Với nguyên tắc cá thể hóa TNHS, nhưng không được tùy tiện ra các quyết định hình phạt, và chúng được chia thành từng mức độ nhất định của các khung hình phạt tưng ứng với các loại tội danh khác nhau. hoảng cách khung hình phạt giữa các mức độ càng cao thì các nhà làm luật càng chia thành nhiều khung hình phạt tương ứng. Từ đó, các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự mà tương ứng với các khung hình phạt nào thì sẽ áp dụng vào khung hình phạt đó, điều này trách được việc áp dụng một cách tùy tiện, thậm chí lợi dụng pháp luật quy định không rõ ràng, còn nhiều kẽ hỡ để bỏ lọt tội phạm, hay bỏ sót tội phạm.
- Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự chung Tình tiết tăng nặng TNHS chung là tình tiết gây nguy hiểm cho xã hội với mức độ phạm tội của tội phạm nhỏ hơn các tình tiết TNHS định tội và TNHS định khung. Tình tiết TNHS chung đối với một người cụ thể phạm tội cụ thể sẽ được quy định trong mỗi khung hình phạt cụ thể. Nó có vai trò và ý nghĩa pháp lý cho những tình tiết trên để bảo đảm rằng các cá nhân phạm tội sẽ có khung hình phạt chính xác và triệt để. Song, điều chúng ta cần phải lưu tâm là các loại tình tiết tăng nặng TNHS này sẽ được loại trừ lẫn nhau khi áp dụng, chẳng hạn, khi áp dụng các khung hình phạt thì cần thực hiện theo nguyên tắc thứ tự: một là, tình tiết tăng nặng TNHS định tội; hai là, tình tiết tăng nặng TNHS định khung; ba là, tình tiết tăng nặng TNHS chung.
