Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TỘI PHẠM KHỦNG BỐ VÀ TÌNH HÌNH CÁC TỘI PHẠM VỀ KHỦNG BỐ TRÊN ĐỊA BÀN MIỀN ĐÔNG NAM BỘ. Lý luận chung về tội phạm khủng bố 1. Quan điểm của thế giới về khủng bố và tội phạm khủng bố Để hiểu rõ về tội phạm khủng bố, trước hết phải đi tìm hiểu nguồn gốc ra đời cũng như cách nhìn nhận, đánh giá của thế giới về khủng bố qua từng thời kì khác nhau gắn liền với các sự kiện quốc tế cụ thể. Thuật ngữ “khủng bố” có nguồn gốc từ chữ La tinh, có nghĩa là “gây ra hoảng sợ” (“to frighten”).
Nó là một phần của cụm từ “terror cimbricum” được sử dụng bởi người La mã cổ đại vào năm 105 trước Công nguyên để diễn tả tình trạng lo lắng, hoảng sợ trong quá trình chống lại những cuộc tấn công của những bộ lạc hung tợn. Nhiều năm sau đó, thuật ngữ này gắn liền với thời kỳ “đẫm máu” của chính quyền Maximilien Robespierre trong thời kỳ cách mạng Pháp (1793 - 1794). Thuật ngữ “khủng bố” chỉ tình trạng căng thẳng và nỗi lo sợ tột độ mà chính quyền của Robespierre mang đến cho người dân Pháp. Sau khi hành quyết của Louis XVI, Robespierre đã trở thành nhân vật lãnh đạo chủ chốt của chính quyền cách mạng Pháp lúc bấy giờ và thuật ngữ “kẻ khủng bố” dùng để chỉ những người đứng đầu của chính quyền độc tài, lạm dụng vũ lực để trấn áp.
Như vậy, cho đến đấu thế kỷ 20, thuật ngữ “khủng bố” được nhân loại nói chung sử dụng để chỉ hành vi đàn áp của chính quyền, của chế độ thực dân hay xâm lược. Sau này, người ta sử dụng nó để chỉ các các hành vi của các nhóm đối lập chống chính quyền, về góc độ luật pháp quốc tế, chưa có một ĐƯQT nào lúc bấy giờ đưa ra định nghĩa hay đề cập đến thuật ngữ khủng bố, chủ nghĩa khủng bố và tất nhiên chưa có một ĐƯQT nào đưa ra định nghĩa trực tiếp về tội phạm khủng bố. Vấn đề khủng bố được đưa ra bàn luận trong các Hội nghị quốc tế về Hợp nhất PLHS (“International Conferences for Unification of Criminal Law”) diễn ra từ năm 1930 đến năm 1935. Tại Hội nghị lần thứ 3 ở Brussels năm 1930, nội hàm khủng bố lần đầu tiên được các quốc gia cùng nhau thảo luận.
Theo đó: 7 n Biểu hiện của hành vi khủng bố là việc cố ý sử dụng các công cụ, phương tiện có thể tạo ra mọi nguy hiểm đối với cuộc sống, sự tự do, thể chất của người khác, hoặc trực tiếp xâm hại đến tài sản cá nhân hoặc của nhà nước với mục đích chính trị hoặc xã hội đều sẽ trị trừng phạt.2] Sau một số sự kiện các nhân vật cấp cao của các quốc gia bị ám sát, Pháp là quốc gia đã đề nghị Hội Quốc liên cần xây dựng ĐƯQT về chống khủng bố. Tại Hội nghị về trừng trị khủng bố, diễn ra tại trụ sở của Hội Quốc liên ở Genneva (Thụy sĩ) từ ngày 1 đển ngày 16 tháng 10 năm 1937, Công ước đầu tiên về chống khủng bố - Công ước 1937 về ngăn chặn và trừng trị khủng bố (tên Tiếng anh là Convention for the Prevention and Punishment of Terrorism” hay còn gọi là Công ước Giơnevơ 1937) đã được soạn thảo. Mặc dù không có hiệu lực nhưng Công ước Giơnevơ 1937 phản ánh nỗ lực chung của cộng đồng quốc tế trong việc chỉ rõ các đặc điểm của tội phạm khủng bố, đồng thời các quốc gia bước đầu đã có sự thống nhất với nhau về quan điểm cũng như cách nhìn nhận khủng bố là “Tội phạm trực tiếp chống lại một Nhà nước và cố ý hoặc toan tính nhằm gây ra tình trạng hoảng sợ, lo lắng trong tâm trí con người hoặc một nhóm người hoặc công chúng" (Điều 1 Công ước 1937). Cùng với việc chính thức thừa nhận khủng bố là tội phạm, LHQ cũng đã kêu gọi các quốc gia cùng nhau hợp tác, xây dựng các công cụ pháp lý quốc tế hữu hiệu để đấu tranh với tất cả các hình thức, biểu hiện của khủng bố mà trước hết là việc xây dựng các ĐƯQT chống khủng bố.
Đặc biệt, sau một loạt các vụ khủng bố vào đại sứ quán của Mỹ ở Kenya và Tanzania năm 1998 đã khiến khủng bố lại trở thành vấn đề quan ngại của nhiều quốc gia. Trước tình hình đó, Ấn độ đã đệ trình lên ủy ban đặc biệt của LHQ Dự thảo Công ước chung về chống khủng bố vào năm 2000 và tiếp đó nhiều buổi thảo luận giữa các quốc gia đã diễn ra. Sự kiện tấn công khủng bố vào Trung tâm thương mại thế giới (ITC) ở New York và Lầu năm góc - Trụ sở Bộ quốc phòng Mỹ ngày 11 tháng 9 năm 2001 càng làm thúc đẩy tiến trình thảo luận. Đến năm 2002, các quốc gia đã thống nhất với hầu hết 27 điều trong Dự thảo.
Những đặc điểm pháp lý 8 n chung về tội phạm khủng bố mà các quốc gia trên thế giới “gần như” đã thống nhất. Cụ thể, tại Điều 2 của Dự thảo quy định, tội phạm khủng bố là: Hành vi cố ý bất hợp pháp gây thương vong hoặc gây tổn hại nghiêm trọng về thân thể cho người khác; gây thiệt hại nghiêm trọng cho tài sản cá nhân hoặc tài sản công cộng; hoặc hủy hoại tài sản, nơi, các thiết bị hoặc hệ thống. tất yếu dẫn đến hoặc có thể dẫn đến thiệt hại lớn về kinh tế. Tuy nhiên, vẫn còn một số vấn đề trong Dự thảo Công ước, nhất là quy định Điều 18 của Dự thảo đã vấp phải sự tranh luận gay gắt nên không đi đến sự thống nhất cuối cùng.Dù rất nỗ lực, nhưng các quốc gia thành viên LHQ vẫn gặp sự bế tắc khi tìm kiếm sự thống nhất toàn diện trong nhận thức về các đặc điểm pháp lý chung và một định nghĩa chung toàn cầu về tội phạm khủng bố, cho dù các hành động khủng bố dưới mọi hình thức đều bị ngăn cấm và lên án.
Hiện nay trên thế giới có hơn 200 định nghĩa về khủng bố. Việc không đạt được sự thống nhất chung cũng phần nào gây ra sự khó khăn trong việc hợp tác quốc tế để đấu tranh chống khủng bố. Chẳng hạn, việc các nước trên thế giới lý giải và hiểu theo nhiều cách khác nhau về khái niệm khủng bố có thể tạo ra những khó khăn trong việc đảm bảo yêu cầu “tội phạm kép” hay những yêu cầu khác về thủ tục tố tụng trong dẫn độ tội phạm, hay xác định một tổ chức nào đó hay một lực lượng nào đó có phải là khủng bố hay không. Có thể rút ra một số đặc điểm chung về tội phạm khủng bố được quy định trong các ĐƯQT chống khủng bố như sau: Thứ nhất, tất cả các hành vi được điều chỉnh bởi các ĐƯQT chống khủng bố là hành động khủng bố (quốc tế) và là tội phạm theo pháp luật quốc tế.
Các tội phạm khủng bố có đặc điểm chung là luôn mang tính chất bạo lực đối với dân chúng. Thứ hai, khủng bố bao gồm nhiều hành vi cụ thể chống lại thường dân như: hành vi gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại về tính mạng người dân, gây thiệt hại nghiêm trọng về sức khỏe, hay bắt cóc con tin, hay các hành vi gây thiệt hại nghiêm trọng về tài sản… 9 n Thứ ba, tội phạm khủng bố luôn được thực hiện dưới hình thức lỗi cố ý trực tiếp với các mục đích: Nhằm gây ra tình trạng hoảng sợ trong công chúng hoặc nhóm người hoặc một người nào đó; hoặc nhằm đe dọa hay ép buộc người khác, Chính phủ hay tổ chức quốc tế làm hay không làm một việc nào đó. Động cơ phạm tội khủng bố rất đa dạng (có thể liên quan đến chính trị, kinh tế, tôn giáo hay hệ tư tưởng.) nhưng đây không phải là dấu hiệu bắt buộc. Đặc điểm chung của tội phạm khủng bố nêu trên có ý nghĩa tạo ra sự thống nhất về nhận thức trong cộng đồng quốc tế đối với tội phạm khủng bố, góp phần củng cố “khung pháp lý quốc tế chung” chống khủng bố và là cơ sở cho hoạt động nội luật hóa của các quốc gia.
Quan điểm của Việt Nam về khủng bố và tội phạm khủng bố Thuật ngữ “khủng bố” cũng xuất hiện vào những năm cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX gắn với chế độ Pháp thuộc và chế độ Mỹ - Ngụy. Các cuộc đàn áp, càn quét của chính quyền thực dân Pháp và chế độ Mỹ - Ngụy nhằm hăm dọa nhân dân ta đã bị lên án và bị coi là “khủng bố cách mạng”. Trong khi khủng bố đang là mối nguy cơ lớn đối với hòa bình, an ninh nhân loại và quan niệm về khủng bố vẫn chưa có sự thống nhất tuyệt đối giữa các quốc gia với nhau thì ở Việt Nam, các định nghĩa về khủng bố lại khá thống nhất. Cụ thể: Trong Từ điển Bách khoa Việt Nam xuất bản năm 2002, khủng bố cũng được định nghĩa là hoạt động: Nhằm vào cá nhân, tổ chức hoặc mục tiêu được pháp luật quốc tế bảo vệ: giết người đứng đầu Nhà nước, Chỉnh phủ, đại diện ngoại giao và các đại diện khác; phá hủy đại sứ quán, trụ sở của phái đoàn đại diện các tổ chức, dân tộc, các tổ chức quốc tế, phá hoại hệ thống giao thông quốc tế.
với mục đích gây sức ép đối với chính sách đối nội, đối ngoại của các quốc gia. Khủng bố quốc tế là một loại tội ác có tính chất quốc tế. Và khủng bố theo Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam (2004): Là hành động bạo lực tàn ác của cá nhân, của một tổ chức, một Nhà nước nhằm phá hoại, đe doạ, gây sợ hãi hoặc cưỡng bức, buộc đối phương “khuất phục” 10 n hay thực hiện những yêu sách nhất định.Hình thức khủng bố: Bắt cóc, ám sát, đánh bom, tàn sát man rợ. Khủng bố được một số nước và các thế lực “phản động”, các phần tử cực đoan, lực lượng ly khai trên thế giới sử dụng như một quốc sách hoặc một chiến lược để thực hiện nhằm mục đích nhất định.
Theo Từ điển Bách khoa Công an nhân dân (năm 2005), Việt Nam cho rằng: “Khủng bố là hành động bạo loạn cá nhân, của một tổ chức, một nhà nước hoặc liên minh nhà nước để đe dọa, cưỡng bức đối phương, khiến họ khiếp sợ mà phải chịu khuất phục. Các hình thức khủng bố thường là bắt cóc, ám sát, đánh bom… Khủng bố được giới cầm quyền một số nước đế quốc và thế lực phản động quốc tế coi như một quốc sách hoặc một chiến lược chống các quốc gia tiến bộ và phong trào độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội.