Chương 1: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH Ý TƯỞNG THÀNH LẬP CỘNG ĐỒNG AN NINH ASEAN (ASC) 1.1 Khái quát tình hình hợp tác chính trị - an ninh của ASEAN kể từ khi được thành lập cho tới 2003. Như chúng ta đã biết, ra đời trong bối cảnh chiến tranh lạnh và nằm ở tâm điểm của cuộc đấu tranh quyền lực giữa các nước lớn, đặc biệt là Mỹ và Trung quốc, trong Tuyên bố thành lập ngày 8-8-1967, ASEAN đã nói rõ mục đích thành lập của mình là để thúc đẩy hợp tác giữa các nước trong vùng trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa, khoa học kỹ thuật nhằm biến Đông Nam Á thành khu vực hòa bình, ổn định và thịnh vượng. Chỉ tới năm 1976, trước những biến đổi cơ bản về chính trị, an ninh ở Đông Nam Á, sau khi chiến tranh Việt nam kết thúc, hợp tác chính trị mới chính thức được đưa vào chương trình nghị sự của Hiệp hội. Hợp tác an ninh trên cơ sở đa phương đã không được đề cập tới trong tất cả các văn kiện của ASEAN cho tới khi Chiến tranh lạnh kết thúc.
Điều này là do ASEAN muốn tránh sự nghi kỵ của các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là Trung quốc, Việt nam, vốn luôn coi ASEAN là tổ chức quân sự trá hình được lập ra để thay thế SEATO đã suy yếu. Hợp tác an ninh của ASEAN được tiến hành chủ yếu trên cơ sở song phương giữa các nước thành viên ASEAN với nhau, hoặc giữa các nước thành viên với các cường quốc quân sự ngoài khu vực. Hợp tác an ninh song phương giữa các nước thành viên được tiến hành chủ yếu qua 4 hình thức cơ bản: Trao đổi thông tin, tình báo Đào tạo, huấn luyện quân đội 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tập trận chung Hợp tác tuần tra biên giới Trong 4 hình thức trên, hợp tác tuần tra biên giới là phổ biến nhất. Về hợp tác an ninh giữa các nước Đông Nam Á với các cường quốc ngoài khu vực, đáng chú ý nhất là hợp tác an ninh giữa Thái lan và Mỹ, Phi lip pin - Mỹ và hợp tác Việt nam - Xô ký tháng 11/ 1978.
Tuy không ký kết các hiệp ước hợp tác an ninh với một cường quốc ngoài khu vực, Ma-Lai-Xia và Sing-Ga-Po đã tham gia Khối 5 cường quốc (bao gồm Anh, Úc, Niu Dilan, Ma-Lai-Xia, Sing-Ga-Po ) được thành lập vào năm 1971 và coi đó như một chỗ dựa an ninh của mình. Sau khi Chiến tranh lạnh chấm dứt, quan hệ giữa các nước lớn ở Đông Nam Á đã trở nên hòa dịu. Mặc dù các nước đó vẫn tiếp tục tranh giành ảnh hưởng và quyền lợi với nhau, nhưng họ đã thừa nhận lợi ích và ảnh hưởng của nhau trong khu vực. Các hoạt động can thiệp, lật đổ do sự thúc đẩy từ bên ngoài, về cơ bản, đã được hạn chế.
Đây là cơ hội thuận lợi để các nước trong khu vực xích lại gần nhau. Quan hệ giữa ASEAN và Đông dương đã được cải thiện rõ rệt. Vào năm 1988, Việt nam đã tuyên bố ý định ra nhập ASEAN. Bên cạnh những chuyển biến tích cực trên, môi trường an ninh ở Đông Nam Á vẫn rất bấp bênh bởi sự tiềm ẩn của các nguy cơ xung đột ở nhiều nơi trong khu vực, đặc biệt là các vấn đề về tranh chấp chủ quyền, lãnh thổ, tài nguyên thiên nhiên, tôn giáo sắc tộc… Xuất phát từ thực tế này, các nước ASEAN đã nhận thấy vấn đề xây dựng một cơ chế hợp tác an ninh đa phương ở khu vực đã trở thành một nhu cầu cấp bách nhằm đảm bảo hòa bình, ổn định cho khu vực.
Mặc dù ASEAN ra đời nhằm hướng tới mục đích cao nhất là hòa bình, ổn định cho Đông Nam Á nhưng vì ngại sự phản ứng của Trung 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quốc và các lực lượng cách mạng ở Đông Dương nên cơ chế hợp tác an ninh đa phương của ASEAN trước năm 1993 chưa hề được đưa vào chương trình nghị sự. Mãi tới Tháng 1/1992, trong Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN lần thứ 4 tại Xing-ga-po, vấn đề hợp tác an ninh đa phương lần đầu tiên được chính thức đưa vào chương trình nghị sự của ASEAN bằng việc thành lập Diễn đàn an ninh ASEAN (ARF) bàn về hợp tác chính trị và an ninh khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Thành tựu đáng kể nhất của hợp tác an ninh ASEAN kể từ khi thành lập ASEAN chính là việc ra đời ARF. Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF) được thành lập năm 1994 nhằm thúc đẩy cơ chế đối thoại và tham vấn về các vấn đề an ninh và chính trị trong khu vực, xây dựng lòng tin và phát triển ngoại giao phòng ngừa.
Khẩu hiệu của ARF là "Xúc tiến hòa bình và an ninh qua đối thoại và hợp tác ở Châu Á Thái Binh Dương". Với sự tham dự của nhiều quốc gia trong và ngoài khu vực Đông Nam Á. ARF là sự thể hiện tính tiến bộ của các quốc gia Đông Nam Á trong vấn đề an ninh và hợp tác an ninh khu vực, gắn quốc gia với khu vực và gắn khu vực với quốc tế. Các mục tiêu của Diễn đàn khu vực ASEAN được quy định rõ trong tuyên bố của các nhà lãnh đạo ARF đầu tiên (1994), đó là: - Tăng cường đối thoại hợp tác và hội đàm các vấn đề chính trị và an ninh của các nước có chung lợi ích và mối quan tâm.
- Đóng góp đáng kể vào những nỗ lực nhằm xây dựng một khu vực đáng tin cậy và dân chủ ở châu Á – Thái Bình Dương. [30,12] Trong một khu vực vốn ít có lịch sử hợp tác an ninh, Diễn đàn khu vực ASEAN là một diễn đàn quan trọng nhất về hợp tác an ninh ở châu 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Diễn đàn này đã bổ sung vào các cơ chế liên minh song phương và đối thoại khác nhau hiện có ở châu Á, củng cố thêm viễn cảnh hợp tác an ninh ở khu vực này. Diễn đàn ARF được xây dựng từ ý tưởng – rút ra từ chính kinh nghiệm của ASEAN - rằng một tiến trình đối thoại có thể tạo ra những biến chuyển tích cực trong quan hệ chính trị giữa các nước.
Nó tạo ra một cơ chế hoạt động giúp các thành viên có thể thảo luận về các vấn đề an ninh hiện có trong khu vực và tăng cường các biện pháp hợp tác nhằm thúc đẩy hoà bình và an ninh trong khu vực. Khó khăn của ARF chính là ở sự khác biệt giữa các nước tham gia ARF về cả dân tộc, tôn giáo, văn hóa, chế độ chính trị và trình độ phát triển , thậm chí là có những quốc gia ở thế đối địch nhau. Chính vì vậy, ở giai đoạn đầu, ARF tập trung vào các biện pháp xây dựng lòng tin nhằm hiểu biết và tin tưởng lẫn nhau. Sự ra đời của ARF là một thành công lớn về phương diện ngoại giao của Hiệp hội này ở thời kỳ Hậu chiến tranh lạnh.
ARF không chỉ tạo cơ hội cho ASEAN đóng góp vào hoà bình ổn định và hiểu biết lẫn nhau giữa các nước trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương mà còn giúp cho ASEAN thể hiện được vai trò lãnh đạo của mình đối với quá trình an ninh ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Số lượng thành viên của ARF tăng lên tới 26 quốc gia, thu hút được sự quan tâm của các cường quốc khác ngoài khu vực. Đây là tổ chức duy nhất có sự tham gia của hầu hết các cường quốc như Mỹ, EU, Nhật Bản, Liên bang Nga, Trung Quốc và Ấn Độ. Hoạt động của ARF ngày càng gia tăng về cường độ và mở rộng về phạm vi, hiện đang ở thời điểm phức tạp liên quan đến chuyển từ giai đoạn thực hiện các biện pháp xây dựng lòng tin (CBMs) sang ngoại giao phòng ngừa.
Để đối phó với nhiều nguy cơ mới nảy sinh, đặc biệt là 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khủng bố và nguy cơ an ninh phi truyền thống, ARF lập ra nhiều cơ chế mới, hoạt động mang tính thực chất và ràng buộc hơn, không loại trừ khả năng chuyển từ cơ chế đối thoại sang cơ chế hợp tác. Tuyên bố của chủ tịch ARF – 10 nhận định ARF “có ý nghĩa to lớn đối với an ninh và ổn định ở châu Á – Thái Bình Dương. Bất kể sự đa dạng về thành viên của nó, diễn đàn này đã có một hồ sơ về các thành tựu đóng góp vào việc duy trì hoà bình, an ninh trong vực”. Những thành tựu chính của ARF được ghi nhận trong Tuyên bố của Chủ tịch ARF – 10 bao gồm: - Tính hiệu quả của ARF với tư cách là một cầu nối cho các cuộc đối thoại và tư vấn song phương cũng như đa phương cùng với việc thiết lập những quy tắc đối thoại và hợp tác, ra quyết định dựa trên sự đồng thuận, không can thiệp lẫn nhau, sự tiến bộ không ngừng và phát triển với tốc độ cân đối, hợp lý cho mọi thành viên.
- Sự sẵn sàng giữa các bên tham dự ARF nhằm thảo luận hàng loạt các vấn đề an ninh trong một cơ chế đa phương - Sự tin tưởng lẫn nhau được xây dựng dần qua các hoạt động hợp tác - Tạo lập và duy trì đối thoại và tư vấn về các vấn đề an ninh và chính trị - Minh bạch được thực hiện thông qua những biện pháp của ARF như trao đổi thông tin liên quan đến chính sách quốc phòng và việc xuất bản các báo cáo của chính phủ về quốc phòng - Một mạng lưới được triển khai giữa các quan chức quân đội, quốc phòng và an ninh quốc gia của các bên tham gia ARF. Tuy nhiên, với vai trò là một diễn đàn, ARF vẫn tồn tại những hạn chế trong việc giải quyết các vấn đề an ninh khu vực. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ARF chỉ là một quá trình chứ không phải là một thể chế. Mục đích chính từ khi thành lập là xây dựng lòng tin và sự tin cậy lẫn nhau giữa các nước tham gia, đồng thời tạo ra một mô hình quan hệ ổn định và có thể dự đoán trước được giữa các nước lớn ở Đông Nam Á.Và đến tận hôm nay, ARF với những hạn chế của mình cũng chỉ mới có khả năng thúc đẩy niềm tin giữa các nước trong khu vực.
ARF chưa có khả năng giải quyết được những vấn đề an ninh nóng bỏng hiện nay tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương như vấn đề hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên, vấn đề eo biển Đài Loan hay tranh chấp Biển Đông.