Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài về tính tích cực, tính tích cực giảng dạy Vấn đề tính tích cực, tính tích cực giảng dạy đã có nhiều công trình nghiên cứu. Ngay từ thời cổ đại, các triết gia như Khổng Tử, Socrate… đã quan tâm nghiên cứu về tính tích cực học tập, tính tích cực giảng dạy và xem việc phát huy tính tích cực của người học và người dạy là yếu tố quan trọng nâng cao chất lượng dạy học. Khổng Tử (Trung Quốc, 551 - 479, TCN) đã chú ý kích thích tính tích cực suy nghĩ của học trò trong dạy học.
Ông nói: “Không giận vì muốn biết thì không gợi mở cho, không bực vì không rõ thì không bày vẽ cho. Vật có bốn góc, bảo cho biết một góc mà không suy ra được ba góc kia thì không dạy nữa” [dẫn theo 85, tr. Như vậy, Khổng Tử rất quan tâm đến tính tích cực của cả người học và người dạy. Cách dạy của ông là gợi mở để trò tìm ra chân lý, thầy chỉ giúp trò nắm cái mấu chốt nhất, còn các vấn đề khác trò phải tự tìm ra.
Từ thế kỷ XIX đến nay, nghiên cứu về tính tích cực, tính tích cực giảng dạy càng được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu trên các góc độ khác nhau. Trong phạm vi của luận án, nghiên cứu tổng quan những nghiên cứu về biểu hiện tính tích cực, tính tích cực giảng dạy và yếu tố ảnh hưởng đến tính tích cực, tính tích cực giảng dạy. Những nghiên cứu về biểu hiện của tính tích cực, tính tích cực giảng dạy Nghiên cứu về biểu hiện của tính tích cực A. Serbalop chỉ ra biểu hiện của tính tích cực: Khả năng định hướng đối với nhiệm vụ nhận thức và định hướng khi nghiên cứu tài liệu; hứng thú sâu sắc đối với việc học tập, đối tượng nghiên cứu; sự tập trung chú ý cao, sự căng thẳng trí tuệ; sự say sưa nhiệt tình đối với nhiệm vụ nhận thức; có ý chí kiên trì, khắc phục khó khăn, huy động suy nghĩ để hoàn thành [dẫn theo 1].
Sukina quan niệm tính tích cực gồm 3 loại: Tích cực tái hiện, bắt chước; tích cực tìm tòi và tích cực sáng tạo. Tác giả đã phân biệt những biểu hiện tính tích cực về mặt ý chí, như: Tập trung chú ý vào vấn đề đang học; kiên trì làm xong các bài tập; không nản bước trước những khó khăn [dẫn theo 15]. Romanop đã chỉ ra 3 biểu hiện của tính tích cực: 1/Tính tích cực thể hiện tính chủ định của ý thức, tính chủ động của chủ thể với thế giới bên ngoài; 2/Tính tích cực là thông số đo sự chuyển động, sự biến đổi hoạt động tâm lý của chủ thể gắn liền với tiêu hao năng lượng tâm lý và sinh lý; 3/Tính tích cực không chỉ thực hiện chức năng thích nghi mà cao hơn là sự thích ứng, sự cải tạo, sáng tạo của chủ thể với thế giới bên ngoài [dẫn theo 75]. Iukevich chỉ ra các dấu hiệu bản chất của tính tích cực: 1/Tính tích cực luôn gắn liền với hoạt động, phải được thể hiện trong trạng thái hoạt động và được biểu hiện trong những hành động, hành vi cụ thể; 2/Tính tích cực chỉ tính sẵn sàng hoạt động, là nhu cầu đối với hoạt động của chủ thể.
Yếu tố nhu cầu có mối quan hệ chặt chẽ với tính tích cực, nó là một thành tố tâm lý tạo nên nguồn gốc, động lực của tính tích cực, nếu không có nhu cầu thì không có tính tích cực; 3/Tính tích cực chỉ tính chủ động, hành động một cách có ý thức theo chủ ý của mình đối lập với sự bị động, thụ động [dẫn theo 75]. Udonatde với bài báo “Các hình thái hành vi người” đã khẳng định: Hành vi là tính tích cực không tính đến chủ thể một cách cơ bản, thì không thể hiểu nó được; bất cứ tính tích cực nào cũng nói lên thái độ của chủ thể đối với thực tại xung quanh, đối với môi trường; tính tích cực bao giờ cũng có tính chất đối tượng, hành động không đối tượng bao giờ cũng loạn xạ, vô nghĩa, mất mọi tính xác định [31]. Theo quan điểm này, tính tích cực được biểu hiện ra ở tính chủ thể, tính đối tượng và thái độ. luan an 17 Nghiên cứu về các biểu hiện của tính tích cực, các tác giả đã chỉ ra những biểu hiện khác nhau của tính tích cực, đó là: Tính chủ định, tính chủ động, tính chủ thể, tính đối tượng, tính thích ứng, tính sáng tạo, tính vượt khó.
Nghiên cứu về biểu hiện của tính tích cực giảng dạy G. Tính tích cực giảng dạy của giáo viên theo quan điểm này chính là được biểu hiện ra ở động cơ, thái độ, phương pháp giảng dạy tích cực và bầu không khí học tập. Marsh (2000) với công trình “Chương trình các phương pháp tiếp cận các vấn đề đang tiếp diễn” đã khẳng định, một trong những cơ sở để đánh giá giáo trình và lượng giá sinh viên là căn cứ vào tính tích cực của người giảng viên. Các tác giả đã nêu 9 biểu hiện của giảng viên tích cực là: 1/Họ khuyến khích và chấp nhận sự tự chủ, tính sáng tạo của sinh viên; 2/Họ sử dụng số liệu thô và các nguồn tư liệu cơ bản; 3/Họ sử dụng thuật ngữ về nhận thức như: phân tích, dự đoán, sáng tạo, khi hình thành nhiệm vụ; 4/Họ cho phép sử dụng câu trả lời của sinh viên để điều khiển bài học, thay đổi chiến lược thuyết giảng và thay nội dung; 5/Họ tìm hiểu sự hiểu biết của sinh viên về khái niệm trước khi chia sẻ sự hiểu biết của họ về các khái niệm đó; 6/Họ khuyến khích sinh viên tham gia đối thoại với giáo viên và với các bạn sinh viên khác; 7/Họ dùng câu hỏi mở, khuyến khích sinh viên hỏi nhau; 8/Họ tìm lời giải thích cho phần trả lời ban đầu của sinh viên; 9/Họ giành thời gian chờ đợi sau khi đưa câu hỏi gợi ý [93, tr.
Các tác giả đã nêu lên những biểu hiện tính tích cực giảng dạy của giảng viên thông qua những hành động cụ thể của họ. Weinert (1998) với công trình “Sự phát triển nhận thức học tập và giảng dạy” đã phân tích các đặc điểm của người giáo viên tích cực và đưa ra định nghĩa về người giáo viên giỏi: “Là một người giáo viên được đào tạo tốt, luan an 18 có kỹ thuật phát vấn khéo léo và có kỳ vọng cao về thành tích, tiến hành một giờ học có kế hoạch chu đáo và được tổ chức chặt chẽ, đảm bảo học sinh có hành vi phù hợp với các nhiệm vụ, củng cố nhiều, nhấn mạnh việc dạy học có mục đích, có giúp đỡ hướng dẫn và tạo ra sự phản hồi có tác dụng chẩn đoán” [92, tr. Tác giả nhấn mạnh, người giáo viên giỏi là người thể hiện hành động sư phạm được đặc trưng bởi chất lượng khác nhau hướng vào việc định hướng, điều khiển và hỗ trợ các học sinh theo mục tiêu và phải đạt được 5 mục tiêu cơ bản: 1/Sự tăng thêm thành tích trung bình của các lớp; 2/Tăng thêm thành tích trong việc giải quyết vấn đề; 3/ Giảm bớt sự khác nhau về thành tích giữa các học sinh của một lớp; 4/ Sự thay đổi về niềm tin học tập; 5/ Hình ảnh của bản thân về năng lực cá nhân trong lĩnh vực môn học [92, tr. Những biểu hiện cụ thể của người giáo viên giỏi mà tác giả chỉ ra, đó là: Có kỹ thuật phát vấn khéo léo; có kỳ vọng cao về thành tích; có tính kế hoạch, tính mục đích cao và đạt được mục tiêu dạy học.
Những biểu hiện đó đã thể hiện được tính tích cực giảng dạy của của người giáo viên. Goocki đã nói rằng, người giáo dục trẻ em phải là người hăng say với công việc đó, loại công việc đòi hỏi phải có lòng yêu trẻ vô hạn, tinh thần nhẫn nại cao độ, tính trân trọng tinh tế đối với những người xây dựng thế giới mới sau này [dẫn theo 52, tr. Ruđich (1974) với công trình “Tâm lý học”, khi nghiên cứu về tâm lý học của giáo viên thể dục thể thao đã khẳng định: Để có thể trở thành tấm gương về mọi mặt cho học sinh của mình, giáo viên và huấn luyện viên thể dục thể thao trước hết phải là chuyên gia giỏi trong công việc của mình. Đồng thời họ phải có không chỉ tình yêu đối với thể dục và thể thao, say sưa với nghề nghiệp của mình, mà còn phải có tình yêu đối với trẻ em, thái độ tế nhị, quan tâm, đồng thời rất nghiêm khắc đối với các em, và biết lãnh đạo tập thể trẻ em [65, tr.
Theo quan điểm của hai tác giả này, tính tích cực giảng dạy của giáo viên được biểu hiện ra ở lòng yêu nghề, yêu người, tôn trọng con người, tinh thần kiên trì nhẫn nại, năng lực tổ chức. luan an 19 Cac Rogio đã đề xuất một số yêu cầu đối với người dạy, đó là: 1/Hãy quan tâm thường xuyên hơn đến tình cảm của người học; 2/Thường xuyên tận dụng hơn mục đích của người học trong tác động qua lại trong giờ học; 3/Đối thoại nhiều hơn đối với người học; 4/Khen người học thường xuyên; 5/Giao tiếp thích hợp hơn (bớt nghi lễ); 6/Thường xuyên gắn nội dung học tập với kinh nghiệm cụ thể của từng người học (lời giảng nhằm thỏa mãn các nhu cầu trực tiếp của người học); 7/Hãy cười nhiều hơn với học sinh [dẫn theo 35, tr. Những yêu cầu đối với người giáo viên mà Cac Rogio chỉ ra đã thể hiện được tính tích cực của người giáo viên trong dạy học. Morrison (2005) với công trình “Cẩm nang thực hành giảng dạy” đã bàn đến “các tiêu chuẩn đối với chứng nhận giáo viên dạy giỏi”.
Đặc biệt, các tác giả đã nhấn mạnh: Giáo viên giỏi phải thể hiện quan điểm tích cực về hành vi làm việc an toàn, cẩn thận và chu đáo; thể hiện sự tham gia, ứng dụng và thích thú; tự hào về thành công của mình; tôn trọng quan điểm của người khác; làm việc độc lập và hợp tác; có thể giải quyết vấn đề; chịu trách nhiệm đối với việc học tập riêng mình; duy trì tập trung vào nhiệm vụ [14].