I. Tổng quan về nguồn viện trợ không thuộc ODA tại Thừa Thiên Huế
Giai đoạn 2020-2022 chứng kiến nhiều biến động kinh tế toàn cầu. Dịch bệnh bùng phát diện rộng. Thiên tai bão lũ gây thiệt hại nặng nề tại miền Trung. Tỉnh Thừa Thiên Huế chủ động mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế. Tỉnh xem nguồn viện trợ không hoàn lại không thuộc ODA là kênh tài chính quan trọng. Nguồn vốn này chủ yếu đến từ các tổ chức phi chính phủ nước ngoài và các nhà tài trợ quốc tế. Các khoản tài trợ mang tính linh hoạt cao. Địa phương phân bổ trực tiếp nguồn lực vào các khu vực khó khăn. Nguồn vốn tập trung giải quyết các mục tiêu an sinh xã hội cấp bách. Y tế cơ sở và giáo dục vùng sâu nhận được hỗ trợ kịp thời. Công tác bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu cũng được ưu tiên. Nguồn vốn này không làm tăng nợ công của địa phương. Tỉnh duy trì cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa Sở Kế hoạch và Đầu tư với các cơ quan chuyên môn. Quá trình tiếp nhận tuân thủ đúng định hướng ngoại giao nhân dân. Hiệu quả viện trợ góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương phục hồi ổn định.
1.1. Bối cảnh tiếp nhận viện trợ giai đoạn 2020 2022
Giai đoạn 2020-2022 mang nhiều thách thức đặc thù. Đại dịch COVID-19 làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu. Hoạt động đi lại quốc tế bị hạn chế nghiêm trọng. Nhiều dự án thực địa phải tạm dừng hoặc thay đổi phương thức triển khai. Dù vậy, nhu cầu hỗ trợ an sinh tại Thừa Thiên Huế tăng cao. Địa phương chịu thêm ảnh hưởng tiêu cực từ bão lũ liên tiếp. Các tổ chức phi chính phủ quốc tế nhanh chóng chuyển hướng tài trợ. Họ tập trung vào cứu trợ khẩn cấp và bảo trợ y tế. Các gói viện trợ trang thiết bị phòng dịch được chuyển giao liên tục. Chính quyền tỉnh chủ động ban hành các văn bản điều hành linh hoạt. Các sở, ban, ngành tích cực hỗ trợ thủ tục cấp phép trực tuyến. Sự phối hợp này giúp duy trì dòng vốn ngoại viện thông suốt.
1.2. Vai trò của dòng vốn phi ODA đối với tỉnh Thừa Thiên Huế
Nguồn vốn viện trợ không thuộc ODA giữ vị trí thiết yếu trong cơ cấu tài chính địa phương. Nguồn tài trợ này bổ sung trực tiếp ngân sách cho các chương trình mục tiêu xã hội. Điểm nổi bật là tính không hoàn lại và thủ tục giải ngân tương đối nhanh. Nguồn vốn không tạo áp lực nợ vay lên ngân sách tỉnh. Dòng tiền hướng mạnh vào nhóm đối tượng yếu thế, người nghèo và trẻ em có hoàn cảnh khó khăn. Nhiều trường học vùng cao nhận được phòng học mới cùng trang thiết bị giảng dạy đạt chuẩn. Các trạm y tế cơ sở được nâng cấp cơ sở vật chất. Hoạt động bảo tồn đa dạng sinh học và thích ứng biến đổi khí hậu cũng hưởng lợi rõ rệt. Nguồn lực này củng cố tình hữu nghị nhân dân và nâng cao hình ảnh quốc tế của Thừa Thiên Huế.
II. Thực trạng thu hút viện trợ không thuộc ODA tại Thừa Thiên Huế
Giai đoạn 2020-2022, dòng vốn viện trợ không thuộc ODA tại Thừa Thiên Huế ghi nhận nhiều biến động về quy mô. Năm 2020, số lượng dự án còn khiêm tốn do ảnh hưởng ban đầu của dịch bệnh. Đến năm 2021, hoạt động viện trợ bùng nổ mạnh mẽ với sự tham gia của nhiều nhà tài trợ quốc tế. Hoa Kỳ trở thành đối tác nổi bật khi tài trợ 13 dự án với tổng vốn gần 25 tỷ đồng. Tuy nhiên, sang năm 2022, dòng vốn có xu hướng thu hẹp trở lại. Cơ cấu đối tác khá đa dạng với các tổ chức đến từ Hoa Kỳ, Đức, Na Uy, Trung Quốc và Úc. Dù đạt nhiều kết quả tích cực, công tác vận động tài trợ vẫn bộc lộ hạn chế. Phần lớn các khoản viện trợ có quy mô nhỏ lẻ, mang tính chất phi dự án hoặc hỗ trợ ngắn hạn. Thời gian thẩm định liên ngành đôi khi kéo dài do phải qua nhiều cấp lấy ý kiến. Năng lực xây dựng văn kiện dự án của một số đơn vị thụ hưởng chưa đồng đều. Khả năng bố trí vốn đối ứng của địa phương tại một số địa bàn miền núi còn gặp khó khăn.
2.1. Biến động nguồn vốn và cơ cấu đối tác tài trợ
Quy mô dòng vốn phi ODA tại địa phương phân bổ không đồng đều qua từng năm. Năm 2020, số lượng khoản viện trợ chịu áp lực hạn chế do cách ly y tế. Bước sang năm 2021, nguồn viện trợ tăng vọt từ các đối tác phương Tây. Hoa Kỳ dẫn đầu với giá trị viện trợ đạt gần 25 tỷ đồng, tập trung vào cứu trợ và an sinh. Na Uy cung cấp hơn 15,7 tỷ đồng trong năm 2021 để xây dựng nhà tình thương. Cộng hòa Liên bang Đức tài trợ sâu vào lĩnh vực giáo dục và bảo vệ môi trường. Các đối tác như Úc và Trung Quốc duy trì tài trợ ổn định cho y tế và trang thiết bị trường học. Sang năm 2022, tổng vốn tài trợ giảm hơn 58% do kinh tế toàn cầu thắt chặt. Cơ cấu dòng vốn bộc lộ sự phụ thuộc lớn vào các quốc gia truyền thống.
2.2. Những rào cản và vướng mắc trong thẩm định hồ sơ
Quy trình thẩm định và tiếp nhận khoản viện trợ tại tỉnh còn đối mặt nhiều rào cản thủ tục. Sở Kế hoạch và Đầu tư giữ vai trò đầu mối lấy ý kiến từ Sở Ngoại vụ, Công an tỉnh và Sở Tài chính. Thời hạn thẩm định theo quy định không vượt quá 20 ngày kể từ khi đủ hồ sơ hợp lệ. Dù vậy, việc tổng hợp phản hồi từ nhiều bên liên quan đôi khi mất nhiều thời gian. Một số văn kiện dự án do tổ chức nước ngoài soạn thảo chưa tương thích đầy đủ với quy định pháp luật Việt Nam. Đội ngũ tiếp nhận tại các huyện miền núi còn thiếu kỹ năng ngoại ngữ và kỹ thuật quản lý dự án. Việc bố trí nguồn vốn đối ứng từ ngân sách cấp huyện chưa kịp thời. Tình trạng này làm giảm tốc độ phê duyệt và tiến độ giải ngân tại cơ sở.
III. Giải pháp đẩy mạnh viện trợ không thuộc ODA tại Thừa Thiên Huế
Tỉnh Thừa Thiên Huế cần triển khai nhóm giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả thu hút viện trợ. Trước hết, tỉnh cần chủ động cải cách quy trình thủ tục hành chính. Sở Kế hoạch và Đầu tư tiếp tục ứng dụng công nghệ thông tin vào khâu tiếp nhận và thẩm định hồ sơ dự án. Thời gian lấy ý kiến liên ngành giữa Sở Ngoại vụ, Công an tỉnh và Sở Tài chính phải rút ngắn hơn nữa. Tỉnh cần ban hành danh mục dự án ưu tiên kêu gọi viện trợ theo từng giai đoạn rõ ràng. Danh mục này gắn chặt với chiến lược giảm nghèo, phát triển y tế, giáo dục và ứng phó thiên tai. Công tác đào tạo nguồn nhân lực cũng đóng vai trò quyết định. Đội ngũ cán bộ phụ trách kinh tế đối ngoại cần nâng cao kỹ năng đàm phán quốc tế và khả năng viết đề xuất dự án. Tỉnh cần chủ động bố trí ngân sách đối ứng hợp lý và minh bạch. Cơ chế này củng cố lòng tin của các tổ chức quốc tế đối với chính quyền địa phương.
3.1. Cải tiến quy trình thẩm định và cấp phép dự án
Địa phương cần số hóa toàn diện quy trình tiếp nhận hồ sơ viện trợ phi chính phủ. Hệ thống hành chính điện tử cho phép kết nối liên thông giữa Sở Kế hoạch và Đầu tư với các sở, ngành liên quan. Quy trình này giúp giám sát chặt chẽ hạn mức 20 ngày thẩm định theo quy định. Các cơ quan chức năng phối hợp thẩm định trực tuyến thay vì luân chuyển hồ sơ giấy. Đối với các khoản viện trợ cứu trợ khẩn cấp, tỉnh áp dụng cơ chế phê duyệt rút gọn ngay khi tiếp nhận đề xuất. Cơ chế một cửa liên thông giảm tải áp lực giấy tờ cho nhà tài trợ. Đồng thời, tỉnh cần ban hành hướng dẫn chi tiết về mẫu văn kiện dự án chuẩn hóa. Sự minh bạch về thủ tục pháp lý là động lực để các đối tác quốc tế giải ngân nhanh chóng.
3.2. Nâng cao năng lực cán bộ và mở rộng đối tác
Nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ quản lý viện trợ là nhiệm vụ then chốt. Tỉnh tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về kỹ năng quản lý dự án quốc tế. Cán bộ cơ sở được bồi dưỡng ngoại ngữ và kỹ thuật lập báo cáo đánh giá tác động xã hội. Bên cạnh đó, Thừa Thiên Huế cần đa dạng hóa mạng lưới nhà tài trợ tiềm năng. Địa phương không chỉ dựa vào các tổ chức truyền thống tại Hoa Kỳ hay Đức mà cần mở rộng sang châu Á và Bắc Âu. Sở Ngoại vụ chủ động kết nối với các hiệp hội doanh nghiệp nước ngoài và các quỹ từ thiện uy tín. Tỉnh duy trì cơ chế đối thoại định kỳ với đại diện các tổ chức phi chính phủ. Diễn đàn này giúp giải quyết kịp thời các vướng mắc phát sinh trong quá trình triển khai dự án.
IV. Bài học và ứng dụng viện trợ không thuộc ODA tại Thừa Thiên Huế
Giai đoạn 2020-2022 để lại nhiều bài học quý giá cho Thừa Thiên Huế trong thu hút viện trợ phi ODA. Trước hết là bài học về tính chủ động và linh hoạt thích ứng trước các cuộc khủng hoảng toàn cầu. Khi chuỗi cung ứng đứt gãy, địa phương biết chuyển dịch trọng tâm sang bảo trợ an sinh và y tế cộng đồng. Thứ hai là bài học về nâng cao năng lực phối hợp liên ngành. Mối liên kết nhịp nhàng giữa Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Ngoại vụ và Công an tỉnh quyết định tốc độ phê duyệt dự án. Những kinh nghiệm thực tiễn này có giá trị ứng dụng cao cho giai đoạn phát triển tiếp theo. Tỉnh Thừa Thiên Huế đang đẩy mạnh tiến trình xây dựng thành phố trực thuộc Trung ương. Nhu cầu về vốn cho an sinh xã hội, giáo dục và môi trường vẫn rất lớn. Việc vận dụng sáng tạo các bài học quản lý giúp địa phương đón đầu làn sóng tài trợ mới từ các quỹ quốc tế. Nguồn vốn không hoàn lại sẽ tiếp tục là đòn bẩy xã hội đắc lực cho toàn tỉnh.
4.1. Bài học kinh nghiệm thực tiễn từ giai đoạn 2020 2022
Thực tiễn 2020-2022 khẳng định vai trò quyết định của sự tin cậy giữa địa phương và nhà tài trợ. Quản lý tài chính minh bạch là yếu tố cốt lõi giữ chân các đối tác quốc tế. Tỉnh duy trì chế độ báo cáo tiến độ rõ ràng và tuân thủ cam kết giải ngân. Một bài học lớn khác nằm ở sự chuẩn bị nguồn lực đối ứng tại chỗ. Các địa phương có sự chuẩn bị chủ động về nhân sự và mặt bằng đều triển khai dự án thuận lợi hơn. Hơn nữa, việc tham vấn cộng đồng trước khi phê duyệt dự án mang lại hiệu quả thiết thực. Người dân thụ hưởng trực tiếp tham gia đóng góp ý kiến giúp chương trình sát thực tế. Sự đồng thuận từ người dân là bảo chứng cho tính bền vững của mọi dự án tài trợ.
4.2. Khả năng ứng dụng mô hình cho các giai đoạn tiếp theo
Mô hình quản lý viện trợ của Thừa Thiên Huế có giá trị nhân rộng cao cho tương lai. Cơ chế phối hợp liên ngành giữa Sở Kế hoạch và Đầu tư với các cơ quan an ninh, ngoại giao tạo thành khung mẫu chuẩn. Khung quy trình này giúp địa phương thẩm định dự án an toàn và đúng thẩm quyền. Trong bối cảnh nguồn vốn viện trợ toàn cầu có xu hướng dịch chuyển, địa phương cần áp dụng phương thức kêu gọi vốn đa kênh. Tỉnh lồng ghép các mục tiêu tăng trưởng xanh và chuyển đổi số vào đề xuất dự án mới. Mô hình giám sát dựa vào cộng đồng tiếp tục phát huy tác dụng thực tiễn. Việc số hóa toàn bộ hồ sơ dữ liệu viện trợ tạo tiền đề cho quản lý công khai, lâu dài. Địa phương sẵn sàng đón nhận nguồn lực quốc tế cho mục tiêu phát triển bền vững.
