ĐẶT VẤN ĐỀ Nuôi con bằng sữa mẹ (NCBSM) là phương pháp nuôi dưỡng trẻ tự nhiên mang lại lợi ích tối ưu nhất cho phát triển của trẻ. Quỹ Nhi đồng Liên hơp quốc UNICEF khuyến cáo cho trẻ bú sớm trong vòng 01 giờ đầu sau sinh và bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, tiếp tục cho ăn bổ sung hợp lý, duy trì bú sữa mẹ đến 24 tháng tuổi bảo đảm sự tăng trưởng và phát triển thể chất, tinh thần và trí tuệ của trẻ. Nuôi con bằng sữa mẹ là biện pháp can thiệp có hiệu quả nhất trong giảm tỷ lệ mắc bệnh và tử vong cho trẻ. Theo số liệu thống kê của UNICEF năm 2017, Việt Nam là quốc gia có tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ thấp nhất trong khu vực Đông Nam Á, chỉ 27% trẻ sơ sinh được bú sữa mẹ trong vòng một giờ đầu sau sinh, khoảng 24% bà mẹ cho con bú hoàn toàn trong 6 tháng đầu và 66% tiếp tục cho con bú đến 1 tuổi, khu vực thành thị có tỷ lệ NCBSM thấp hơn khu vực nông thôn (2).
Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc UNICEF chỉ riêng với can thiệp cho trẻ bú sớm và bú mẹ hoàn toàn (BMHT) trong 6 tháng đầu sẽ làm giảm 1,3 triệu ca tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi mỗi năm trên toàn thế giới (3). Cho trẻ bú sữa mẹ sớm sau sinh và nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong sáu tháng đầu đời đem lại lợi ích rất lớn đối với tình trạng dinh dưỡng, sự phát triển của trẻ, giảm tỷ lệ bệnh tật hoặc tử vong và phòng ngừa các bệnh mãn tính ở trẻ. Tổ chức Y tế Thế giới và các tổ chức khác cũng khuyến cáo nên trì hoãn trong vòng ít nhất một giờ đầu sau sinh việc tiến hành các thủ tục chăm sóc trẻ sơ sinh như vệ sinh cho trẻ hay cân trẻ khiến bà mẹ và trẻ bị tách riêng. Trong nghiên cứu của Smith và cộng sự cho kết quả: trẻ sơ sinh được bú mẹ muộn từ 2 đến 23 giờ sau sinh có nguy cơ tử vong sơ sinh cao hơn 30% so với trẻ sơ sinh được bú mẹ sớm (BMS) trong vòng 1 giờ đầu sau sinh và trẻ sơ sinh bắt đầu bú mẹ sau 24 giờ sau sinh có nguy cơ tử vong cao gấp 2,19 lần.
Trong số trẻ sơ sinh được bú sữa mẹ hoàn toàn những trẻ bắt đầu bú mẹ sau 24 giờ sau sinh có nguy cơ tử vong sơ sinh cao hơn 85% so với trẻ được bú mẹ hoàn toàn (BMHT) trong vòng 24 giờ đầu sau sinh (4). Ở Việt Nam, hầu hết các bà mẹ đều NCBSM, tuy nhiên tỷ lệ bà mẹ cho con bú sớm và NCBSMHT còn thấp. Do đó, việc đánh giá tỷ lệ và tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ cho con bú sữa mẹ hoàn 2 toàn trong thời gian nằm viện hậu sản tại cơ sở y tế có ý nghĩa quan trọng, giúp cung cấp cơ sở khoa học trong việc đề xuất và thực hiện giải pháp can thiệp hiệu quả. Bệnh viện Quốc tế Hạnh Phúc là một bệnh viện tư nhân tại Bình Dương, giáp ranh với Thành phố Hồ Chí Minh, đây là bệnh viện được công nhận thực hành nuôi con sữa mẹ xuất sắc.
Mỗi năm bệnh viện tiếp đón hơn 600.000 lượt bệnh nhân ngoại trú, chào đón sự ra đời của 13. Tại bệnh viện, chương trình nuôi con bằng sữa mẹ được triển khai theo các khuyến nghị và các quy định. Tuy nhiên, thực tế vẫn ghi nhận nhiều trường hợp không cho con bú sữa mẹ sớm sau sinh hoặc không cho con bú sữa mẹ hoàn toàn trong thời gian nằm viện, có nhiều lý do dẫn đến tình trạng này. Hiện nay, tại bệnh viện chưa có đánh giá về vấn đề này, chưa có khảo sát tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến việc cho con bú sữa mẹ hoàn toàn trong thời gian nằm viện.
Câu hỏi đặt ra là tỷ lệ cho con bú sữa mẹ sớm sau sinh và cho con bú sữa mẹ hoàn toàn trong thời gian nằm viện sau sinh là bao nhiêu? Những yếu tố nào ảnh hưởng đến cho con bú sữa mẹ sớm sau sinh và cho con bú mẹ hoàn toàn trong thời gian nằm viện sau sinh? Để trả lời những câu hỏi này, chúng tôi thực hiện nghiên cứu “Thực trạng nuôi con bằng sữa mẹ của sản phụ sau sinh trong thời gian nằm viện tại khoa Sản, Bệnh viện quốc tế Hạnh Phúc tỉnh Bình Dương năm 2022 và một số yếu tố ảnh hưởng”. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực trạng nuôi con bằng sữa mẹ của sản phụ sau sinh trong thời gian nằm viện tại Khoa sản Bệnh viện Quốc tế Hạnh Phúc tỉnh Bình Dương năm 2022. Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến việc nuôi con bằng sữa mẹ của sản phụ sau sinh trong giai đoạn nằm viện tại khoa Sản tại Bệnh viện Quốc tế Hạnh Phúc tỉnh Bình Dương năm 2022.
Tổng quan về sữa mẹ 1. Sơ lược về giải phẫu học tuyến vú với chức năng cho con bú Bên trong tuyến vú gồm nhiều nang sữa, được cấu tạo bởi các tế bào tiết sữa. Chung quanh các nang sữa có các tế bào cơ trơn, khi co thắt sẽ đẩy sữa ra ngoài. Chất Prolactin giúp các tế bào tiết sữa tạo ra sữa, còn Oxytocin làm các tế bào cơ co thắt.
Từ nang sữa, sữa theo các ống dẫn chảy ra ngoài. Ở quầng vú, xoang sữa là nơi sữa được gom lại để chuẩn bị cho bữa bú. Các nang sữa và ống tiết sữa được bao bọc bởi mô mỡ và mô liên kết. Vú mỗi người mẹ có thể to nhỏ khác nhau do thành phần mô mỡ và mô liên kết nhiều hay ít, còn số lượng mô tuyến vú thì hầu như tương đương nhau (5).
Giải phẫu tuyến vú. Thành phần của sữa mẹ Sữa mẹ chứa khoảng 87,5% là nước, không có bằng chứng cho thấy một trẻ sơ sinh khỏe mạnh bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu cần bổ sung thêm nước, ngay cả khi thời tiết nóng. Sữa mẹ chứa tất cả các chất dinh dưỡng cần thiết cho trẻ trong 6 tháng đầu sau sinh, bao gồm cả chất béo, chất đường, chất đạm, vitamin và khoáng chất. Sữa mẹ cũng chứa các yếu tố có hoạt tính sinh học giúp tăng cường hệ miễn dịch chưa trưởng thành của trẻ sơ sinh, bảo vệ trẻ trước tác nhân nhiễm trùng, các yếu tố khác giúp trẻ tiêu hóa và hấp thu các chất dinh dưỡng (1) 5 Sữa mẹ là thức ăn tự nhiên, lý tưởng nhất phù hợp với trẻ nhỏ.
Sữa mẹ có đủ protein, lipid, vitamin và khoáng chất với tỷ lệ thích hợp và dễ hấp thu đáp ứng với từng giai đoạn phát triển của trẻ. Sữa mẹ còn chứa các chất miễn dịch, kháng thể giúp trẻ chống các bệnh nhiễm khuẩn, dị ứng, suy dinh dưỡng béo phì và một số bệnh tật khác (6). Thành phần protein, lipid, glucid trong sữa mẹ Lượng protein trong sữa mẹ ít hơn sữa động vật nhưng lại có đủ các axit amin cần thiết với tỷ lệ cân đối đồng thời lại dễ hấp thu. Protein của sữa mẹ gồm nhiều casein kết cầu mềm dễ hấp thụ hơn so với sữa động vật.
Thành phần Lipid trong sữa mẹ gồm nhiều acid béo cần thiết chuỗi dài, không no dễ hấp thu cho trẻ. Đặc biệt, sữa mẹ có nhiều acid béo đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển và hoàn thiện hệ thần kinh ở trẻ nhỏ như DHA và ARA. Glucid trong sữa mẹ chủ yếu là đường lactose, hàm lượng 7g/10ml(7). Thành phần vitamin và muối khoáng Vitamin trong sữa mẹ có đủ cho trẻ trong 4-6 tháng đầu nếu bà mẹ được ăn uống đầy đủ, ngoại trừ vitamin D là vitamin do cơ thể tự tổng hợp khi tiếp xúc với ánh sáng mặt trời.
Về thành phần muối khoáng thì lượng sắt (Fe) và kẽm (ZinC) trong sữa mẹ tuy ít nhưng có hoạt tính cao, dễ hấp thụ nên vẫn đáp ứng được nhu cầu của trẻ (7). Các yếu tố miễn dịch Sữa mẹ được ví như như “liều vác xin đầu tiên” cho trẻ vì có chất thúc đẩy hoàn thiện hệ thống miễn dịch ở trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ đẻ non. Sữa mẹ chứa nhiều globulin miễn dịch tạo kháng thể và các chất bảo vệ cơ thể chống lại các bệnh nhiễm khuẩn bằng cách bọc niêm mạc ruột, bạch cầu, tiêu diệt vi khuẩn, virut, nấm, chất không cho vi khuẩn bám mặt niêm mạc. Hơn thế nữa, sữa mẹ còn thúc đẩy quá trình hình thành và phát triển hệ thống miễn dịch ở trẻ về sau.
Các giai đoạn sản xuất sữa mẹ Sữa non: có từ ngay sau khi sinh và trong tuần đầu sau sinh. Số lượng ít trong ngày đầu, nhiều hơn từ ngày thứ 2-3. Sữa non có màu vàng nhạt, đặc sánh có nhiều kháng thể, bạch cầu hơn sữa trưởng thành giúp trẻ sơ sinh chống nhiễm khuẩn và dị ứng. Hơn thế nữa, các chất giúp phòng nhiễm khuẩn này tiếp tục góp phần vào việc 6 hình thành và hoàn chỉnh hệ thống miễn dịch về sau cho trẻ.
Chính vì vậy sữa non được coi như là liều vắc xin đầu tiên giúp trẻ chống đỡ bệnh tật. Sữa non còn có tác dụng xổ nhẹ giúp tống phân su nhanh, kéo theo đào thải bilirubin nhanh. Vì vậy, trẻ được bú sữa non ít vàng da hơn và thời gian vàng da cũng ngắn hơn. Sữa non còn có nhiều yếu tố phát triển giúp bộ máy tiêu hoá non nớt của trẻ nhanh chóng trưởng thành.
Lượng vitamin A trong sữa non rất nhiều giúp giảm nhẹ bệnh khi trẻ mắc bệnh. Mặc dù số lượng sữa non ít nhưng vừa đủ so với kích thước dạ dày và nhu cầu dinh dưỡng của trẻ sau khi sinh (6). Sữa trung gian: Là sữa tiết ra từ ngày 7-14, chuyển đổi từ sữa non sang sữa trưởng thành. Lượng sữa nhiều hơn và có thay đổi một số thành phần cả về số lượng và chất lượng (6).
Sữa trưởng thành: Sữa được tiết ra sau 2 tuần là sữa trưởng thành. Nếu bà mẹ được ăn uống đủ, nghỉ ngơi hợp lý sẽ sản xuất đủ sữa và giữ thành phần sữa hằng định trong suốt thời gian cho con bú (6). Chất lượng sữa tiết ra trong một bữa bú có khác nhau. Sữa tiết ra ngay khi bắt đầu bữa bú gọi là sữa đầu, sữa tiết ra sau đó gọi là sữa cuối.
Sữa đầu thường loãng hơn, có màu hơi xanh so với sữa cuối và số lượng nhiều hơn. Sữa đầu có rất nhiều chất đạm (protein), lactosa và nhiều chất dinh dưỡng khác. Sữa cuối có màu trắng hơn so với sữa đầu vì chứa nhiều chất béo hơn và cung cấp nhiều năng lượng cho trẻ.
