CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Ảnh hưởng của phân người tới môi trường, kinh tế, xã hội, sức khoẻ 1. Ảnh hưởng của phân người tới môi trường, kinh tế và xã hội Đại tiện là nhu cầu sinh lý thiết yếu của con người. Trung bình số lượng phân được thải ra ngoài là khoảng 29g/người/ngày đối với phân khô và 128g/người/ngày đối với phân ướt, trẻ em từ 1-4 tuổi là 85g/người/ngày [9.
Nhìn chung, các quan điểm thường chấp nhận rằng ở người lớn số lần đại tiện dao động giữa tối thiểu ba lần mỗi tuần đến tối đa ba lần mỗi ngày [10. Với trẻ em dưới 2 tuổi và khoẻ mạnh thì số lần đại tiện trung bình từ 1-2 lần/ngày [11. Quản lý phân người không tốt sẽ gây ra các hậu quả xấu đến môi trường. Sản phẩm bài tiết của người có thể làm ô nhiễm các nguồn nước ngầm, nước mặt như hồ, sông.
Mức độ ô nhiễm phụ thuộc vào nước thải và thực hành xử lý nước thải, yếu tố khí hậu, dân số và mật độ dân cư [12. Một phân tích tổng hợp ở 31 tỉnh của Trung Quốc cho thấy trong năm 2014, lượng nitơ thải ra từ phân người ở khu vực nông thôn là 2.118 triệu kg mỗi năm (1.409) cao hơn so với ở khu vực thành thị là 1. Phân người là một trong những thành phần thiết yếu của dòng chảy vật chất và năng lượng của hệ sinh thái. Đưa chúng ra khỏi chu kỳ tự nhiên, hoặc vận chuyển đến môi trường không phù hợp ở dạng hóa học không phù hợp gây ra nhiều vấn đề môi trường trong thời gian dài và làm đảo lộn chu trình tự nhiên của carbon, nitơ, phốt pho và nước [14.
Một nghiên cứu tại 108 quốc gia thu nhập thấp và trung bình cho thấy 10 9 kg phốt pho, nitơ và BOD (Biochemical Oxygen Demand - nhu cầu oxy sinh hoá) được thải vào môi trường do các chất thải bài tiết của con người (phân và nước tiểu). Trong khi đó, với điều kiện như hiện tại chỉ có thể loại bỏ được khoảng 22% BOD, 11% nitơ, 17% phốt pho và 35% Coliforms [15. 5 Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới thì Campuchia, Indonesia, Philippines và Việt Nam mất khoảng 9 tỷ USD mỗi năm vì vệ sinh kém (dựa trên giá năm 2005). Tương đương với khoảng 2% tổng sản phẩm quốc nội, thay đổi từ 1,3% ở Việt Nam, 1,5% ở Philippines, 2,3% ở Indonesia, 7,2% ở Campuchia.
Tác động kinh tế hàng năm là xấp xỉ 6,3 tỷ USD ở Indonesia, 1,4 tỷ USD ở Philippines, 780 triệu USD ở Việt Nam và 450 USD triệu ở Campuchia [16. Năm 2006, Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào đã mất khoảng 193 triệu USD do ảnh hưởng của điều kiện vệ sinh kém, tương đương khoảng 5,6% GDP [17. Tại Bangladesh, chỉ tính riêng chi phí điều trị cho bệnh tiêu chảy trong năm 2015 đã lên 72,02 triệu USD, tương đương với khoảng 4,58% GDP [18. Tại Việt Nam, thiệt hại kinh tế do vệ sinh kém gây ra hàng năm lên tới 780 triệu USD, tương đương 9,26 USD/người và 1,3% GDP [5.
Ngược lại, điều kiện vệ sinh được cải thiện cùng với sử dụng nước an toàn và thực hành vệ sinh cá nhân tốt là yếu tố cơ bản cho sức khỏe và cho sự phát triển kinh tế, xã hội. Bên cạnh đó, cải thiện cung cấp nước và vệ sinh cũng sẽ mang lại sự thoải mái, an toàn, địa vị, sự tự hào và tiện lợi đồng thời có tác động lớn hơn đến môi trường sống [19. Theo tài liệu tổng quan về vệ sinh quốc tế năm 2008, cải thiện vệ sinh là bước đầu tiên tạo ra môi trường cho việc nâng cao lòng tự trọng, sự tự tin. Bằng cách cung cấp nhà tiêu an toàn, đủ gần sẽ đặc biệt có giá trị đối với phụ nữ và trẻ em gái - những người luôn có nguy cơ bị quấy nhiễu khi đi vệ sinh tại những nơi vắng vẻ vì không có nhà vệ sinh [20.
Tình trạng nhà tiêu cũng được chứng minh có ảnh hưởng tới việc đến lớp của học sinh đặc biệt với học sinh nữ. Nếu như không có nhà vệ sinh riêng cho học sinh nữ, các em sẽ không đến trường, đặc biệt khi đang trong chu kỳ kinh nguyệt. Điều này được một nghiên cứu tại Nam Phi khẳng định: 6 học sinh nữ sợ phải sử dụng nhà tiêu tại trường học vì sợ tấn công tình dục, vị trí ở quá xa, chất lượng không tốt và đang trong chu kỳ kinh nguyệt [21. Lợi ích kinh tế của việc vệ sinh được cải thiện bao gồm chi phí cho hệ thống y tế thấp hơn, số ngày nghỉ làm hoặc nghỉ học vì bệnh tật hoặc chăm sóc người thân bị bệnh và tiết kiệm thời gian (không phải xếp hàng tại các cơ sở vệ sinh chung).
Năm 2007, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đánh giá cứ 1 đô la đầu tư vào vệ sinh có thể thu lại 9 đô la lợi ích [22. Nghiên cứu của Hoàng Văn Minh năm 2011, tổng lợi ích kinh tế do việc tăng sử dụng nước sạch và nhà tiêu hợp vệ sinh (HVS) tại xã nghiên cứu trong 1 năm là hơn 42 triệu đồng [23. Ảnh hưởng của phân người tới sức khỏe cộng đồng Phân người được cho là nguyên nhân gây nên sự lây lan của nhiều bệnh truyền nhiễm như các bệnh tiêu chảy, giun sán,v.v… và là một nhân tố quan trọng gây nên tình trạng suy dinh dưỡng thể thấp còi ở trẻ em [24. Phân tích về gánh nặng bệnh tật cho thấy thiếu khả năng tiếp cận nước sạch, vệ sinh là yếu tố nguy cơ thứ ba có tác động đến sức khỏe ở các nước đang phát triển với tỷ lệ tử vong cao.
Số liệu phân tích tổng hợp từ 132 quốc gia có thu nhập trung bình và thấp năm 2016 ước tính có 1,6 triệu ca tử vong và 105 triệu DALYs (Disability Adjusted Life Years - số năm sống được điều chỉnh theo mức độ bệnh tật) được cho là do điều kiện nước sạch và vệ sinh môi trường (VSMT) không đầy đủ, chiếm 2,8% tổng số ca tử vong và 3,9% tổng số DALYs. 60% gánh nặng bệnh tật do bệnh tiêu chảy, 13% với bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính, 16% với bệnh suy dinh dưỡng, 43% với bệnh sán máng, 80% với bệnh sốt rét, 100% với bệnh giun truyền qua đất và mắt hột được cho là do điều kiện nước sạch và VSMT không đầy đủ [3. 7 Các con đường lây truyền bệnh qua đường phân-miệng chính được thể hiện trong sơ đồ dưới đây đã minh họa tầm quan trọng của các can thiệp đặc biệt là xử lý phân an toàn trong việc ngăn ngừa lây truyền bệnh. Sơ đồ đường lây truyền bệnh từ phân người Nguồn: Theo UNICEF Philippines, Gatmaitan L.] Tiêu chảy là bệnh liên quan rõ rệt tới vệ sinh kém.
Trong năm 2015, có khoảng 1,3 triệu ca tử vong trên thế giới là do bệnh tiêu chảy. Số ca tử vong do tiêu chảy ở trẻ em dưới 5 tuổi là 499.000 ca (tương đương 74,3 ca/100.000 trẻ), chiếm 8,6% trong tổng số 5,82 triệu ca tử vong ở nhóm tuổi này và là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ tư ở trẻ em dưới 5 tuổi [26. Điều kiện nhà tiêu không đảm bảo được xem là nguyên nhân của 432.000 trường hợp tử vong do tiêu chảy năm 2016 [27. Gánh nặng bệnh tật tử vong do các trường hợp tử vong do tiêu chảy vì thiếu tiếp cận với các điều kiện nước sạch và VSMT là 49,8 triệu DALYs và riêng với nhóm trẻ em dưới 5 tuổi là 104,6 triệu DALYs [3.
Nghiên cứu tại Ethiopia năm 2011 chỉ ra rằng trẻ em sống trong các hộ gia đình (HGĐ) không có nhà tiêu có nguy cơ bị mắc bệnh tiêu chảy cao gấp 6 lần so với trẻ sống tại các HGĐ có nhà tiêu (OR=6,74; 95%CI: 4,70-9,67) [28. Tác giả Nguyễn Thanh Hà và cộng sự đã khảo sát trên 4.698 8 HGĐ tại 54 xã thuộc 6 tỉnh đại diện cho 6 vùng sinh thái của Việt Nam cho thấy nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy cao hơn ở nhóm HGĐ không có nhà tiêu HVS (AOR=2,1; 95%CI: 1,55-2,81) và nhóm có nhà tiêu không HVS về xây dựng, sử dụng và bảo quản (XD, SD&BQ) (AOR=2,38; 95%CI: 1,71-3,3) [29. Nhiễm giun đường ruột, đặc biệt là các loại giun đũa, tóc, móc/mỏ còn khá phổ biến ở khắp thế giới và được xem như vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng, đặc biệt ở các nước nghèo, đang phát triển trong vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [30. Theo WHO, năm 2015 ước tính có khoảng 1,5 tỷ người bị nhiễm giun truyền qua đất [31.
Nhiễm giun sán gây nhiều ảnh hưởng xấu tới sức khỏe gồm thiếu máu, suy dinh dưỡng, suy giảm thể chất, ảnh hưởng phát triển nhận thức, do đó làm giảm việc tới trường, suy giảm giáo dục, dẫn đến giảm năng suất sản xuất kinh tế trong tương lai. Gánh nặng bệnh tật do nhiễm giun truyền qua đất trong năm 2017 là 1,92 triệu DALYs [32. Trong khi đó, tình trạng nhiễm giun đường ruột đã được chứng minh có mối liên quan mật thiết với việc sử dụng phân người không đúng cách cũng như sử dụng nhà tiêu không HVS. Nghiên cứu khác tại Hà Nội cho thấy sử dụng phân tươi hoặc chỉ ủ phân dưới 1 tháng làm phân bón có liên quan đáng kể với tỷ lệ đồng nhiễm 3 loại giun đũa, giun tóc và giun móc [33.
Nghiên cứu tại Quảng Ninh cũng chỉ ra rằng nguy cơ nhiễm giun truyền qua đất ở học sinh tiểu học cao hơn 26,51 lần ở nhóm sống tại HGĐ không có nhà tiêu HVS (95%CI: 11,19-62,79, p<0,001) [34. Suy dinh dưỡng gây ra cái chết cho 3,1 triệu trẻ em hàng năm hay chiếm khoảng 45% tổng số trẻ em chết mỗi năm tại các nước có thu nhập thấp và trung bình [35. Một nghiên cứu gần đây ở 65 quốc gia đã chứng minh rằng ở những cộng đồng có môi trường bị ô nhiễm phân do đi tiêu bừa bãi, nhà tiêu không HVS và xử lý phân trẻ em không đúng cách thường có nhiều trẻ em suy dinh dưỡng thể thấp còi hơn [36. Kết quả phân tích dữ liệu từ 137 quốc gia đang phát triển cũng đã xác định thiếu tiếp cận với điều kiện vệ sinh 9 được cải thiện là một trong hai yếu tố rủi ro hàng đầu đối với tình trạng còi cọc ở trẻ em [37.
Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của hoạt động can thiệp vệ sinh tổng thể do cộng đồng làm chủ (CLTS) do quỹ Bill & Melinda Gates tài trợ năm 2011 tại Mali cho thấy trẻ em ở các làng có triển khai CLTS ít có khả năng bị còi cọc (35% so với 41%, PR=086; 95%CI: 0,74-1,0) so với trẻ em ở các làng đối chứng [38.