Nghiên cứu thực trạng bệnh bụi phổi silic và các yếu tố liên quan tại Thái Nguyên năm 2018

Nghiên cứu thực trạng bệnh bụi phổi silic và yếu tố liên quan ở người lao động tại Thái Nguyên năm 2018, cung cấp thông tin hữu ích cho ngành y tế.

• Tác giả: Tạ Thị Kim Nhung
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Ngọc Anh
• Trường học: Trường Đại học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Y học dự phòng
• Đề tài: Thực Trạng Mắc Bệnh Bụi Phổi Silic Và Một Số Yếu Tố Liên Quan Của Người Lao Động Ở Một Số Cơ Sở Sản Xuất Tỉnh Thái Nguyên Năm 2018
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ y học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Một số định nghĩa, khái niệm được sử dụng trong nghiên cứu
• 1.2. Người lao động
• 1.3. Bụi silic
• 1.4. Tiêu chuẩn cho phép áp dụng trong việc xác định nồng độ các loại bụi có chứa silic
• 1.5. Giá trị giới hạn tiếp xúc tối đa cho phép bụi silic tại nơi làm việc
• 1.6. Một số nghề, công việc thường tiếp xúc với bụi silic
• 1.7. Các tác động bất lợi chính của việc tiếp xúc với silic tự do
• 1.8. Chẩn đoán bệnh bụi phổi silic
• 1.9. Các thông số đánh giá chức năng hô hấp
• 1.10. X – quang các bệnh bụi phổi theo phân loại quốc tế ILO
• 1.11. Thực trạng mắc bệnh hô hấp của người lao động tiếp xúc trực tiếp với bụi silic ở một số ngành nghề
• 1.11.1. Trên thế giới
• 1.11.2. Tại Việt Nam
• 1.12. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.2. Cỡ mẫu và chọn mẫu
• 2.4.3. Biến số, chỉ số
• 2.4.4. Công cụ và phương pháp thu thập thông tin
• 2.4.5. Sai số và cách khắc phục sai số
• 2.4.6. Xử lí số liệu
• 2.4.7. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô tả thực trạng mắc bệnh hô hấp của người lao động tiếp xúc trực tiếp với bụi silic ở một số cơ sở sản xuất tỉnh Thái Nguyên năm 2018
• 3.2. Phân tích một số yếu tố liên quan với tình trạng mắc bệnh hô hấp của người lao động tiếp xúc trực tiếp với bụi silic ở một số cơ sở sản xuất tỉnh Thái Nguyên năm 2018
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Thực trạng mắc bệnh hô hấp của người lao động tiếp xúc trực tiếp với bụi silic ở một số cơ sở sản xuất tỉnh Thái Nguyên năm 2018
• 4.2. Phân tích một số yếu tố liên quan với tình trạng mắc bệnh hô hấp của người lao động tiếp xúc trực tiếp với bụi silic ở một số cơ sở sản xuất tỉnh Thái Nguyên năm 2018
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Thực trạng bệnh bụi phổi silic

Bệnh bụi phổi silic là một trong những bệnh nghề nghiệp nghiêm trọng, đặc biệt ở những người lao động trong ngành công nghiệp luyện kim. Tại Thái Nguyên, tình trạng mắc bệnh này đã gia tăng đáng kể trong những năm gần đây. Theo thống kê, tỷ lệ người lao động mắc bệnh bụi phổi silic tại các nhà máy luyện thép và luyện gang lên tới 30%. Các triệu chứng cơ năng như ho, khó thở, và khạc đờm thường xuyên xuất hiện, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người lao động. Bệnh bụi phổi silic không chỉ gây ra gánh nặng cho người lao động mà còn cho gia đình và xã hội. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), mỗi năm có khoảng 2,02 triệu người chết do bệnh nghề nghiệp, trong đó có một phần lớn là do bệnh bụi phổi silic.

1.1. Tình hình sức khỏe người lao động

Người lao động tại Thái Nguyên thường xuyên phải tiếp xúc với bụi silic trong quá trình sản xuất. Các nghiên cứu cho thấy, tỷ lệ mắc bệnh hô hấp nghề nghiệp ở nhóm này cao hơn so với những người không làm việc trong môi trường ô nhiễm. Các yếu tố nguy cơ như thời gian làm việc, mức độ tiếp xúc với bụi, và điều kiện làm việc không đảm bảo an toàn là những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Việc thiếu các biện pháp bảo vệ cá nhân như khẩu trang và thiết bị bảo hộ lao động cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh. Đặc biệt, những người lao động làm việc trong các dây chuyền công nghệ cũ và lạc hậu có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.

II. Các yếu tố liên quan đến bệnh bụi phổi silic

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều yếu tố liên quan đến tình trạng mắc bệnh bụi phổi silic ở người lao động. Các yếu tố này bao gồm môi trường làm việc, điều kiện lao động, và các biện pháp phòng ngừa. Môi trường làm việc có chứa bụi silic cao, cùng với việc không tuân thủ các tiêu chuẩn an toàn lao động, đã dẫn đến tình trạng sức khỏe kém của người lao động. Ngoài ra, các yếu tố cá nhân như tuổi tác, giới tính, và tiền sử bệnh lý cũng ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh. Việc nâng cao nhận thức về các yếu tố nguy cơ và thực hiện các biện pháp phòng ngừa là rất cần thiết để bảo vệ sức khỏe người lao động.

2.1. Môi trường làm việc và điều kiện lao động

Môi trường làm việc tại các nhà máy luyện kim thường chứa nhiều bụi silic, gây ra các vấn đề về sức khỏe cho người lao động. Các nghiên cứu cho thấy, nồng độ bụi silic trong không khí vượt quá mức cho phép, đặc biệt là trong các khu vực sản xuất. Điều này dẫn đến việc người lao động phải hít phải bụi silic trong thời gian dài, làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Các điều kiện lao động không đảm bảo, như thiếu thông gió và không có biện pháp bảo vệ cá nhân, cũng là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Cần có các biện pháp cải thiện môi trường làm việc để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh cho người lao động.

III. Đề xuất giải pháp phòng ngừa

Để giảm thiểu tình trạng mắc bệnh bụi phổi silic, cần thực hiện các giải pháp phòng ngừa hiệu quả. Đầu tiên, cần nâng cao nhận thức của người lao động về các nguy cơ liên quan đến bụi silic và các biện pháp bảo vệ sức khỏe. Thứ hai, các cơ sở sản xuất cần cải thiện điều kiện làm việc, đảm bảo thông gió và sử dụng thiết bị bảo hộ cá nhân cho người lao động. Cuối cùng, cần có sự can thiệp của các cơ quan chức năng trong việc giám sát và kiểm tra nồng độ bụi silic trong môi trường làm việc, đảm bảo tuân thủ các tiêu chuẩn an toàn lao động.

3.1. Nâng cao nhận thức và đào tạo

Việc nâng cao nhận thức về bệnh bụi phổi silic và các biện pháp phòng ngừa là rất quan trọng. Các chương trình đào tạo về an toàn lao động cần được tổ chức thường xuyên cho người lao động, giúp họ hiểu rõ về các nguy cơ và cách bảo vệ sức khỏe. Ngoài ra, cần có các chiến dịch truyền thông để nâng cao ý thức cộng đồng về bệnh nghề nghiệp, từ đó tạo ra một môi trường làm việc an toàn hơn cho người lao động.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh bụi phổi silic là một trong những bệnh nghề nghiệp nguy hiểm, đặc biệt phổ biến ở các ngành công nghiệp phát sinh nhiều bụi silic như luyện kim, khai thác đá, sản xuất vật liệu xây dựng. Theo ước tính của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), mỗi năm có khoảng 2,02 triệu người tử vong do bệnh nghề nghiệp, trong đó bệnh bụi phổi silic chiếm tỷ lệ đáng kể. Tại Việt Nam, bệnh bụi phổi silic là bệnh hô hấp nghề nghiệp phổ biến nhất, với tỷ lệ mắc bệnh ngày càng gia tăng, đặc biệt ở các khu công nghiệp có dây chuyền công nghệ cũ, lạc hậu như tỉnh Thái Nguyên.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm mô tả thực trạng mắc bệnh bụi phổi silic và phân tích các yếu tố liên quan đến tình trạng bệnh của người lao động tại hai nhà máy luyện gang và luyện thép Lưu Xá, tỉnh Thái Nguyên năm 2018. Đối tượng nghiên cứu là 667 người lao động làm việc trực tiếp trong các phân xưởng sản xuất của hai nhà máy này. Mục tiêu cụ thể gồm: xác định tỷ lệ mắc bệnh bụi phổi silic, các triệu chứng lâm sàng, chức năng hô hấp và các yếu tố nguy cơ liên quan như tuổi nghề, tiền sử hút thuốc, vị trí làm việc.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp số liệu thực trạng bệnh nghề nghiệp tại một trong những trung tâm luyện kim lớn của Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp phòng ngừa, bảo vệ sức khỏe người lao động, góp phần giảm thiểu gánh nặng bệnh tật và nâng cao hiệu quả sản xuất công nghiệp. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 3/2018 đến tháng 6/2019, tập trung thu thập dữ liệu tháng 1/2019 tại tỉnh Thái Nguyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về bệnh bụi phổi silic và các bệnh hô hấp nghề nghiệp, bao gồm:

• Khái niệm bụi silic tự do (SiO2): Là thành phần chính gây bệnh bụi phổi silic, đặc biệt dạng tinh thể (crystalline silica) có khả năng gây xơ hóa phổi tiến triển không hồi phục.
• Tiêu chuẩn nồng độ bụi tối đa cho phép: Theo Quyết định 3733/2002/QĐ-BYT và Thông tư 02/2019/TT-BYT, giới hạn tiếp xúc tối đa bụi silic trong môi trường lao động lần lượt là 0,3 mg/m³ (bụi toàn phần) và 0,1 mg/m³ (bụi hô hấp).
• Chẩn đoán bệnh bụi phổi silic: Dựa trên triệu chứng lâm sàng (ho, khó thở, đau ngực), hình ảnh X-quang phổi theo phân loại quốc tế ILO-2011 và kết quả đo chức năng hô hấp (FEV1, FVC, tỷ số FEV1/FVC).
• Các hội chứng rối loạn thông khí phổi: Hạn chế, tắc nghẽn, hỗn hợp được xác định qua các chỉ số chức năng hô hấp theo tiêu chuẩn ATS/ERS và GOLD.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Cắt ngang, khảo sát toàn bộ người lao động làm việc trực tiếp tại nhà máy luyện gang (358 người) và luyện thép Lưu Xá (309 người), tổng cộng 667 người.
• Chọn mẫu: Toàn bộ người lao động đủ điều kiện, đồng ý tham gia và hoàn thành các bước khám, đo chức năng hô hấp, chụp X-quang.
• Thu thập dữ liệu: Qua phỏng vấn, khám lâm sàng, đo chức năng hô hấp bằng máy Spiro analyser, chụp X-quang phổi theo quy chuẩn ILO-2011.
• Biến số nghiên cứu: Bao gồm các triệu chứng hô hấp (ho, khạc đờm, khó thở, đau ngực), dấu hiệu thực thể, kết quả chức năng hô hấp (FEV1, FVC, Gaensler), hình ảnh tổn thương phổi trên X-quang, các yếu tố nguy cơ (tuổi, tuổi nghề, giới tính, tiền sử hút thuốc).
• Phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm Stata 13, phân tích mô tả, kiểm định χ2, hồi quy logistic đơn biến và đa biến để xác định mối liên quan giữa các yếu tố nguy cơ và tình trạng mắc bệnh. Giá trị p < 0,05 được coi là có ý nghĩa thống kê.
• Timeline: Nghiên cứu thực hiện từ tháng 3/2018 đến tháng 6/2019, thu thập số liệu tháng 1/2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ mắc bệnh bụi phổi silic: Tỷ lệ hiện mắc bệnh bụi phổi silic ở nhà máy luyện thép Lưu Xá là 12,3%, ở nhà máy luyện gang là 11,5%, tổng cộng 11,9% trong số 667 người lao động. Tỷ lệ này phản ánh mức độ phơi nhiễm bụi silic cao tại các cơ sở sản xuất luyện kim ở Thái Nguyên.

2. Đặc điểm người mắc bệnh: Trong số 79 người mắc bệnh, 91,1% là nam giới, tuổi trung bình 41,7 ± 8,2 tuổi. Tuổi nghề trung bình của người mắc bệnh ở nhà máy luyện gang là 19,3 ± 9,2 năm, cao hơn so với nhà máy luyện thép (13,0 ± 9,7 năm). Tỷ lệ mắc bệnh tăng theo tuổi nghề, đặc biệt nhóm tuổi nghề ≥ 20 năm có tỷ lệ mắc cao nhất (56,1% tại nhà máy luyện gang).

3. Triệu chứng lâm sàng: Tỷ lệ người lao động có triệu chứng ho, khạc đờm, khó thở, đau ngực lần lượt là 43,6%, 34,5%, 20,1% và 20,5%. Tỷ lệ này cao hơn đáng kể ở nhà máy luyện gang so với luyện thép (p < 0,05). Triệu chứng chủ yếu xuất hiện vào ban ngày, ho từng cơn chiếm 93,8%, đờm chủ yếu là đờm nhầy (73,1%).

4. Chức năng hô hấp: Tỷ lệ người lao động có giảm chức năng hô hấp theo chỉ số FVC là 36,1%, theo FEV1 là 22,2%. Đa số suy giảm chức năng hô hấp ở mức độ nhẹ (FVC nhẹ chiếm 97,9%, FEV1 nhẹ chiếm 78,4%). Hội chứng hạn chế chiếm 16,6%, tắc nghẽn 0,5%, hỗn hợp 0,3%.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc bệnh bụi phổi silic tại hai nhà máy luyện gang và luyện thép Lưu Xá tương đối cao, phù hợp với các nghiên cứu trong và ngoài nước về các ngành nghề có phơi nhiễm bụi silic. Sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnh theo tuổi nghề phản ánh tác động tích lũy của bụi silic lên phổi người lao động. Triệu chứng lâm sàng và suy giảm chức năng hô hấp phù hợp với đặc điểm bệnh lý của bệnh bụi phổi silic, trong đó hội chứng hạn chế chức năng phổi là phổ biến nhất.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, tỷ lệ mắc bệnh và mức độ suy giảm chức năng hô hấp tương đồng với các ngành nghề luyện kim, khai thác đá có phơi nhiễm bụi silic cao. Việc tỷ lệ triệu chứng và suy giảm chức năng hô hấp cao hơn ở nhà máy luyện gang có thể do mức độ ô nhiễm bụi silic và điều kiện làm việc tại đây nghiêm trọng hơn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ mắc bệnh theo nhóm tuổi nghề, biểu đồ tròn phân bố các hội chứng rối loạn chức năng hô hấp, bảng so sánh tỷ lệ triệu chứng giữa hai nhà máy. Những phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát bụi silic và nâng cao biện pháp bảo hộ lao động.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường kiểm soát bụi tại nguồn: Áp dụng công nghệ xử lý bụi hiện đại, cải tiến quy trình sản xuất để giảm phát sinh bụi silic, nhằm giảm nồng độ bụi trong môi trường lao động xuống dưới giới hạn cho phép. Thời gian thực hiện trong 1-2 năm, chủ thể là ban quản lý nhà máy và cơ quan quản lý môi trường lao động.

2. Nâng cao nhận thức và đào tạo người lao động: Tổ chức các khóa đào tạo về an toàn vệ sinh lao động, hướng dẫn sử dụng đúng và thường xuyên các thiết bị bảo hộ cá nhân như khẩu trang chống bụi silic. Mục tiêu tăng tỷ lệ sử dụng khẩu trang đạt trên 90% trong vòng 6 tháng, do phòng nhân sự và bộ phận an toàn lao động thực hiện.

3. Khám sức khỏe định kỳ và giám sát chức năng hô hấp: Thiết lập chương trình khám sức khỏe nghề nghiệp định kỳ, đo chức năng hô hấp và chụp X-quang phổi cho người lao động để phát hiện sớm bệnh bụi phổi silic, từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời. Thực hiện hàng năm, do trung tâm y tế dự phòng phối hợp với nhà máy.

4. Xây dựng chính sách hỗ trợ người lao động mắc bệnh: Cơ quan chức năng cần hoàn thiện thủ tục cấp sổ bệnh nghề nghiệp, hỗ trợ điều trị và bồi thường cho người lao động bị bệnh bụi phổi silic, giảm thiểu gánh nặng tài chính và xã hội. Thời gian thực hiện liên tục, do các cơ quan bảo hiểm xã hội và y tế chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý doanh nghiệp ngành luyện kim và sản xuất vật liệu xây dựng: Nghiên cứu cung cấp số liệu thực trạng và các yếu tố nguy cơ giúp xây dựng chính sách bảo vệ sức khỏe người lao động, cải thiện điều kiện làm việc.

2. Chuyên gia y tế nghề nghiệp và bác sĩ dự phòng: Tài liệu tham khảo về chẩn đoán, đánh giá chức năng hô hấp và các biện pháp phòng ngừa bệnh bụi phổi silic trong môi trường lao động.

3. Cơ quan quản lý nhà nước về an toàn vệ sinh lao động: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và các chương trình giám sát sức khỏe nghề nghiệp.

4. Người lao động và tổ chức công đoàn: Hiểu rõ về nguy cơ bệnh nghề nghiệp, quyền lợi và các biện pháp tự bảo vệ sức khỏe trong quá trình làm việc.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh bụi phổi silic là gì và nguyên nhân chính gây bệnh?
   Bệnh bụi phổi silic là bệnh phổi mạn tính do hít phải bụi silic tinh thể tự do trong môi trường lao động, gây xơ hóa phổi không hồi phục. Nguyên nhân chính là phơi nhiễm lâu dài với bụi silic trong các ngành luyện kim, khai thác đá, sản xuất vật liệu xây dựng.

2. Tỷ lệ mắc bệnh bụi phổi silic tại các nhà máy luyện gang và luyện thép ở Thái Nguyên là bao nhiêu?
   Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ hiện mắc bệnh bụi phổi silic là khoảng 12,3% tại nhà máy luyện thép Lưu Xá và 11,5% tại nhà máy luyện gang, tổng cộng gần 12% người lao động mắc bệnh.

3. Các triệu chứng thường gặp của bệnh bụi phổi silic là gì?
   Người bệnh thường có các triệu chứng ho, khạc đờm, khó thở và đau ngực, chủ yếu xuất hiện vào ban ngày. Triệu chứng ho thường là ho từng cơn, đờm chủ yếu là đờm nhầy.

4. Chức năng hô hấp của người lao động bị ảnh hưởng như thế nào?
   Khoảng 36% người lao động có giảm dung tích sống gắng sức (FVC), 22% có giảm thể tích khí thở ra gắng sức trong 1 giây (FEV1), chủ yếu ở mức độ nhẹ. Hội chứng hạn chế chức năng phổi là phổ biến nhất.

5. Những yếu tố nào làm tăng nguy cơ mắc bệnh bụi phổi silic?
   Tuổi nghề cao, phơi nhiễm lâu dài với bụi silic, tiền sử hút thuốc lá, điều kiện làm việc có nồng độ bụi vượt quá giới hạn cho phép và việc không sử dụng đầy đủ thiết bị bảo hộ cá nhân là các yếu tố nguy cơ chính.

Kết luận

• Tỷ lệ mắc bệnh bụi phổi silic ở người lao động tại hai nhà máy luyện gang và luyện thép Lưu Xá, Thái Nguyên năm 2018 là khoảng 12%, phản ánh mức độ phơi nhiễm bụi silic cao.
• Người lao động mắc bệnh chủ yếu là nam giới, tuổi trung bình 41,7 tuổi, tuổi nghề càng cao tỷ lệ mắc bệnh càng tăng.
• Triệu chứng lâm sàng phổ biến gồm ho, khạc đờm, khó thở và đau ngực, chức năng hô hấp giảm chủ yếu ở mức độ nhẹ với hội chứng hạn chế chiếm ưu thế.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để đề xuất các giải pháp kiểm soát bụi, nâng cao bảo hộ lao động và khám sức khỏe định kỳ nhằm phòng ngừa bệnh nghề nghiệp.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào triển khai các biện pháp kiểm soát bụi, đào tạo người lao động, giám sát sức khỏe và hoàn thiện chính sách hỗ trợ người bệnh.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ sức khỏe người lao động và phát triển bền vững ngành luyện kim tại Thái Nguyên!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Một số định nghĩa, khái niệm được sử dụng trong nghiên cứu 1. Người lao động Theo Luật số 10/2012/QH13 – Bộ luật Lao động, người lao động được định nghĩa là người từ đủ 15 tuổi trở lên, có khả năng lao động, làm việc theo hợp đồng lao động, được trả lương và chịu sự quản lý, điều hành của người sử dụng lao động. Theo Luật số 84/2015/QH13 – Luật An toàn, vệ sinh lao động, khái niệm người lao động được mở rộng ra bao gồm những người làm việc theo hợp đồng lao động; người thử việc; người học nghề, tập nghề để làm việc cho người sử dụng lao động và cả những người không làm việc theo hợp đồng lao động.

Bụi silic Hội nghị quốc tế về bệnh bụi phổi lần thứ nhất đã khẳng định SiO2 là căn nguyên của bệnh bụi phổi silic. Hàm lượng SiO 2 trong bụi càng cao, nguy cơ mắc bệnh càng nhiều, bệnh càng điển hình. SiO2 là một trong những thành phần cấu tạo của vỏ trái đất, chiếm 27,7%. Chính vì vậy silic có mặt ở khắp mọi nơi, đặc biệt trong các loại chất khoáng, đá trầm tích, cát… và gặp phần lớn trong các ngành, nghề sản xuất.

Silic hiếm khi tồn tại ở dạng nguyên tử, nó thường kết hợp với oxy dưới dạng dioxyd silic (SiO2) bao gồm 2 thể: - Thể silic không kết hợp được gọi là silic tự do (hay silic oxyd, silic dioxyd, anhydric silic, quartz, free silica) ở 2 dạng: tinh thể đa hình (free crystalline silica) hoặc vô định hình (amourphous silica). Trong đó: dạng vô định hình chiếm 10%, không hoạt động, ít độc hại và không gây bệnh; dạng tinh thể chiếm 90% là dạng gây bệnh, theo thứ tự hay gặp là alpha, quartz, cristobatite, tridimite. Đặc điểm cấu trúc và hoạt tính bề mặt có liên quan tới độc tính của bụi: quartz có cấu trúc 4 cạnh có khả năng gây xơ hoá cao, trong khi cristobatite cấu trúc 8 cạnh không gây xơ hoá. Tính chất hydrat của silic tự do dẫn đến tạo thành các nhóm OH trên bề mặt bụi và liên kết này sẽ phản ứng với phospholipid của màng tế bào, gây tổn thương tế Luan van 4 bào này.

Nếu bề mặt của silica được bao bọc bởi các chất muối nhôm, chất p204, độc tính của SiO2 sẽ bị giảm. Bụi silic có gắn muối nhôm không gây được bệnh bụi phổi silic thực nghiệm. Thể kết hợp: là silic dioxyd (SiO2) kết hợp với các cation khác như Mg, Ca, Na, K, Fe,… tạo thành các silicat như Feldspars (K, Na, Ca), Kaolin, Mica… Tiêu chuẩn cho phép áp dụng trong việc xác định nồng độ các loại bụi có chứa silic (silic dioxyt tự do - SiO2) và đánh giá ô nhiễm bụi có chứa silic trong không khí của môi trường lao động trong Quyết định 3733/2002/QĐ-BYT [14]. Trị số nồng độ tối đa cho phép bụi hạt Nồng độ bụi toàn phần Nồng độ bụi hô hấp Nhóm Hàm lượng silic (hạt/cm3) (hạt/cm3) bụi (%) Lấy theo Lấy theo Lấy theo ca Lấy theo ca thời điểm thời điểm 1 > 50 đến 100 200 600 100 300 2 > 20 đến 50 500 1000 250 500 3 > 5 đến 20 1000 2000 500 1000 4 ≤5 1500 3000 800 1500 Bảng 1.

Trị số nồng độ tối đa cho phép bụi khối lượng Nồng độ bụi toàn phần (hạt/ Nồng độ bụi hô hấp Nhóm Hàm lượng silic cm3) (hạt/cm3) bụi (%) Lấy theo Lấy theo Lấy theo ca Lấy theo ca thời điểm thời điểm 1 100 0,3 0,5 0,1 0,3 2 > 50 đến < 100 1,0 2,0 0,5 1,0 3 > 20 đến 50 2,0 4,0 1,0 2,0 4 ≤ 20 3,0 6,0 2,0 4,0 Đến đầu năm 2019, Bộ Y tế đã ban hành Thông tư 02/2019/TT-BYT ban hành kèm QCVN 02:2019/BYT đưa ra các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về bụi – giá trị giới hạn tiếp xúc cho phép 5 yếu tố bụi tại nơi làm việc, Thông tư này có hiệu lực từ ngày 22 tháng 9 năm 2019 [15],[16]. Cụ thể như sau: Bảng 1. Giá trị giới hạn tiếp xúc tối đa cho phép bụi silic tại nơi làm việc Giới hạn tiếp xúc ca làm việc STT Tên chất (mg/m3) Luan van 5 1 Nồng độ silic tự do trong bụi toàn phần 0,3 2 Nồng độ silic tự do trong bụi hô hấp 0,1 Một số nghề, công việc thường tiếp xúc với bụi silic: - Khoan, đập, khai thác quặng đá có chứa silic tự do. - Tán, nghiền, sàng và thao tác khô các quặng hoặc đá có chứa silic tự do.

- Đẽo, mài đá có chứa silic tự do. - Sản xuất và sử dụng các loại đá mài, bột đánh bóng và các sản phẩm có chứa silic tự do. - Chế biến chất carborundum, chế tạo thủy tinh, đồ sành sứ, các đồ gốm khác, gạch chịu lửa. - Công việc đúc có tiếp xúc với bụi cát (khuôn mẫu làm sạch vật đúc…).

- Các công việc mài, đánh bóng, rũa khô bằng mài đá có chứa silic tự do. - Làm sạch hoặc làm nhẵn bằng tia cát. - Và các nghề/công việc khác có tiếp xúc với bụi silic [17],[18],[19],[20],[21]. Các tác động bất lợi chính của việc tiếp xúc với silic tự do bao gồm bệnh bụi phổi silic, viêm phổi nặng, viêm phế quản mãn tính, rối loạn mô liên kết, ung thư phổi và làm tăng nguy cơ mắc lao ở những người mắc bệnh bụi phổi silic [9],[10], [19],[22],[23].

Chẩn đoán bệnh bụi phổi silic Theo Thông tư 15/2016/TT – BYT quy định về bệnh nghề nghiệp được hưởng bảo hiểm xã hội, hướng dẫn chẩn đoán mắc bệnh bụi phổi silic như sau:  Lâm sàng: Có thể có các triệu chứng sau đây: - Khó thở khi gắng sức, sau đó khó thở thường xuyên; - Đau tức ngực, ho, khạc đờm; - Có thể có rales nổ, rales ẩm (thể cấp)  Cận lâm sàng: - Hình ảnh tổn thương trên phim chụp X-quang phổi thẳng (phim chụp thường và phim kỹ thuật số): Luan van 6  Có nốt mờ nhỏ tròn đều ký hiệu p, q, r hoặc đám mờ lớn ký hiệu A, B, C (theo bộ phim mẫu của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) 2000 hoặc phim mẫu kỹ thuật số ILO 2011).  Có thể thấy hình ảnh khí phế thũng, hoại tử khoang, vôi hóa dạng vỏ trứng. - Rối loạn chức năng hô hấp (nếu có): Rối loạn thông khí phổi hạn chế hoặc tắc nghẽn hoặc hỗn hợp; - Chụp CT scanner phổi khi cần thiết. Các thông số đánh giá chức năng hô hấp Đo chức năng hô hấp (CNHH) là kỹ thuật thường được dùng trong chẩn đoán, đánh giá mức độ nặng và theo dõi điều trị của các bệnh hô hấp.

Kỹ thuật giúp ghi lại những thông số liên quan đến hoạt động của phổi, từ đó giúp đánh giá hội chứng rối loạn thông khí: tắc nghẽn, hạn chế và hỗn hợp.  Một số chỉ số hô hấp ký chính: - FEV1 (Forced Expiratory Volume in One Second): thể tích khí thở ra gắng sức trong 1 giây đầu tiên là thể tích không khí có thể thở ra trong giây đầu tiên của thì thở ra gắng sức. FEV1 là chỉ số quan trọng, dễ đo, ít dao động, hay dùng để xác định và đánh giá mức độ tắc nghẽn. - FVC (Force vital capacity): dung tích sống gắng sức là tổng thể tích khí thở ra gắng sức trong một lần thở.

- VC (Vital capacity): dung tích sống. VC là một chỉ số quan trọng để xác định hội chứng hạn chế. - Chỉ số Tiffineau FEV1/VC bình thường ≥ 70%. - Chỉ số Gaensler FEV1/FVC bình thường ≥ 70%.

Luan van 7 Các giá trị sau đây giúp chẩn đoán các hội chứng rối loạn thông khí phổi [24],[25],[26]: Hội chứng %FVC %FEV1 Gaensler TLC Hạn chế < 80 Bình thường/ giảm Bình thường/ Tăng < 80 Tắc nghẽn ≥ 80 < 80 < 70 ≥ 80 Hỗn hợp < 80 < 80 < 70 < 80 Bình thường ≥ 80 ≥ 80 ≥ 70 ≥ 80 - Chẩn đoán mức độ hạn chế theo tiêu chuẩn của ATS/ERS dựa vào FVC [24],[25]:  Nhẹ: %FVC = 60 – < 80% trị số lý thuyết.  Vừa: %FVC = 40 – < 60% trị số lý thuyết.  Nặng: %FVC = < 40% trị số lý thuyết. - Chẩn đoán mức độ tắc nghẽn đường thở theo ATS/ERS dựa vào FEV1 [24],[25]:  Nhẹ: %FEV1 ≥ 70 % trị số lý thuyết  Trung bình: %FEV1 = 60 - 69% trị số lý thuyết  Nặng vừa: %FEV1 = 50 – 59% trị số lý thuyết  Nặng: %FEV1 = 35 – 49% trị số lý thuyết  Rất nặng: %FEV1 = < 35% trị số lý thuyết - Chẩn đoán mức độ tắc nghẽn theo tiêu chuẩn của GOLD 2014 (Giá trị FEV1 sau test hồi phục phế quản) [26]  Giai đoạn 1 – Nhẹ: FEV1 ≥ 80% trị số lý thuyết,  Giai đoạn 2 – Trung bình: 50% ≤ FEV1 < 80% trị số lý thuyết,  Giai đoạn 3 – Nặng: 30% ≤ FEV1< 50% trị số lý thuyết,  Giai đoạn 4 – Rất nặng: FEV1 < 30% trị số lý thuyết.

X – quang các bệnh bụi phổi theo phân loại quốc tế ILO  Đám mờ nhỏ: - Kích thước đám mờ:  Đám mờ tròn đều: được sử dụng các ký hiệu là p, q, r; đám mờ nhỏ p là đám mờ có kích thước nhỏ hơn 1,5mm; đám mờ nhỏ q là đám mờ có kích thước từ 1,5 đến 3,0mm; đám mờ nhỏ r là đám mờ có kích thước từ 3,0 đến 10,0mm.  Đám mờ không tròn đều: được sử dụng các ký hiệu là s, t và u; đám mờ Luan van 8 nhỏ không tròn đều s là đám mờ có kích thước chỗ rộng nhất đến 1,5mm; đám mờ nhỏ không tròn đều t là đám mờ có kích thước chỗ rộng nhất từ 1,5mm đến 3,0mm; đám mờ nhỏ không tròn đều u là đám mờ có kích thước chỗ rộng nhất từ 3,0 đến 10,0mm. - Mật độ đám mờ: tùy theo mật độ của đám mờ, phân loại của ILO - 2000 chia ra làm 4 phân nhóm chính: 0, 1, 2, 3; mỗi phân nhóm chính bao gồm 3 phân nhóm phụ.  Đám mờ lớn: - Đám mờ lớn loại A là đám mờ có kích thước từ 10,0 đến 50mm hoặc tổng kích thước của những đám mờ lớn cộng lại không quá 50mm.

- Đám mờ lớn loại B là đám mờ có kích thước trên 50mm nhưng không vượt quá diện tích vùng trên của phổi phải hoặc tổng kích thước của những đám mờ lớn hơn 50mm nhưng không vượt quá diện tích vùng trên của phổi phải. - Đám mờ lớn loại C là đám mờ có kích thước lớn hơn diện tích vùng trên phổi phải hoặc tổng kích thước của các đám mờ vượt quá diện tích vùng trên phổi phải.  Các bất thường khác có thể thấy được trên X-quang bao gồm: - Xơ vữa quai động mạch chủ. - Dày màng phổi vùng đỉnh.

- Sự kết dính các đám mờ nhỏ. - Canxi hóa màng phổi.