Thực thi các quy định về lao động trong hiệp định thương mại tự do thế hệ mới: Cơ hội và thách thức

Bài viết phân tích thực thi các quy định về lao động trong một số hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, nêu bật những thuận lợi và thách thức đối với Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hằng
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Thực thi quy định lao động trong hiệp định thương mại tự do: Cơ hội và thách thức
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI VÀ CÁC QUY ĐỊNH VỀ LAO ĐỘNG TRONG HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI
• 1.1.1. Khái niệm và đặc điểm
• 1.1.1.1. Khái niệm
• 1.1.2. Đặc điểm
• 1.1.3. Lịch sử hình thành và phát triển của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới
• 1.1.3.1. Cơ sở pháp lý cho sự hình thành các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC QUY ĐỊNH VỀ LAO ĐỘNG TRONG CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI CỦA VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: CƠ HỘI PHÁT TRIỂN VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO SỰ THỰC THI CÁC QUY ĐỊNH VỀ LAO ĐỘNG TRONG CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI CỦA VIỆT NAM

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng phát triển, việc thực thi quy định lao động trong các hiệp định thương mại tự do (FTA) trở nên cấp thiết. Sự gia tăng số lượng doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, kéo theo nhu cầu sử dụng lao động tăng cao. Tuy nhiên, không phải tất cả doanh nghiệp đều tuân thủ tốt các quy định của pháp luật lao động. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa đảm bảo quyền lợi cho người lao động, dẫn đến việc bảo vệ quyền lợi của họ trở thành một yếu tố quan trọng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp và nền kinh tế. Việt Nam đã nhận thức được tầm quan trọng này và đã đưa lao động vào nội dung của một số FTA thế hệ mới. Việc thực thi các quy định này đòi hỏi nỗ lực lớn từ phía Việt Nam trong việc cải cách thể chế pháp luật và nâng cao hiểu biết của doanh nghiệp về quy định lao động.

II. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu về quy định lao động trong các FTA đã được nhiều học giả trong và ngoài nước quan tâm. Các công trình nghiên cứu đã phân tích lịch sử hình thành và nội dung của các quy định này, tuy nhiên, vấn đề thực thi các quy định trong bối cảnh Việt Nam vẫn chưa được đề cập đầy đủ. Các nghiên cứu trong nước chủ yếu tập trung vào tác động của các cam kết về lao động trong TPP và AEC, nhưng thiếu đi những phân tích từ góc độ doanh nghiệp. Đề tài này sẽ góp phần làm rõ những khoảng trống trong nghiên cứu hiện tại và cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn về thực thi quy định lao động trong các FTA thế hệ mới.

III. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của nghiên cứu là tổng hợp và làm rõ cơ sở lý thuyết về quy định lao động trong các FTA thế hệ mới, phân tích nội hàm của các quy định này và đánh giá những thuận lợi, thách thức trong việc thực thi. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm làm rõ các vấn đề lý thuyết liên quan đến FTA, giới thiệu tổng quan về các FTA mà Việt Nam tham gia, và đề xuất giải pháp để đảm bảo thực thi các quy định này. Việc thực hiện các nhiệm vụ này sẽ giúp nâng cao nhận thức về quyền lợi người lao động và cải thiện môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

IV. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các quy định lao động trong một số FTA thế hệ mới mà Việt Nam là thành viên. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ba hiệp định chính: Hiệp định CPTPP, Hiệp định EVFTA và các cam kết trong khuôn khổ ASEAN. Việc giới hạn phạm vi nghiên cứu sẽ giúp phân tích sâu sắc và đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong việc thực thi các quy định này. Điều này cũng cho phép đánh giá tác động của các FTA đến quyền lợi người lao động và sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

V. Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng làm nền tảng, kết hợp với các phương pháp thống kê, tổng hợp, phân tích và so sánh luật học. Phương pháp này giúp làm nổi bật nội hàm của các quy định lao động trong các FTA thế hệ mới, chỉ ra những hạn chế và bất cập trong việc thực thi. Qua đó, đề xuất các phương hướng giải quyết nhằm hoàn thiện các quy định về lao động trong quá trình hội nhập. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về thực trạng và giải pháp cho việc thực thi quy định lao động.

VI. Một số đóng góp của đề tài

Đề tài đã làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về FTA thế hệ mới và các quy định lao động đi kèm. Luận văn phân tích vị trí, vai trò của các quy định này trong FTA, đồng thời đánh giá tổng quát về quy định lao động trong các FTA mà Việt Nam tham gia. Đề tài cũng chỉ ra những thuận lợi và thách thức trong việc thực thi các quy định này, từ đó đưa ra quan điểm và định hướng về việc đảm bảo thực thi các quy định lao động. Những giải pháp được đề xuất sẽ là một trong những quan điểm hữu ích cho việc cải thiện môi trường lao động tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam ngày càng phát triển và điều kiện kinh doanh được cải thiện, số lượng doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, gia tăng nhanh chóng. Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2020 có một triệu doanh nghiệp hoạt động trên thị trường, kéo theo nhu cầu sử dụng lao động tăng cao. Tuy nhiên, bên cạnh những doanh nghiệp tuân thủ tốt pháp luật lao động, vẫn còn nhiều doanh nghiệp chưa đảm bảo quyền lợi người lao động, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ thiếu cán bộ chuyên trách bảo vệ quyền lợi người lao động. Điều này đặt ra thách thức lớn trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động, góp phần vào sự phát triển kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội.

Việt Nam đã đưa lao động trở thành một nội dung phi truyền thống trong các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP, EVFTA và các cam kết trong khuôn khổ ASEAN. Các quy định về lao động trong các FTA này có tính pháp lý ràng buộc cao, đòi hỏi Việt Nam phải cải cách thể chế pháp luật, nâng cao nhận thức doanh nghiệp và tạo khuôn khổ pháp lý thuận lợi cho hoạt động công đoàn. Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ các quy định về lao động trong các FTA thế hệ mới mà Việt Nam tham gia, phân tích thuận lợi, thách thức trong thực thi và đề xuất giải pháp phù hợp. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các FTA CPTPP, EVFTA và Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) trong giai đoạn từ năm 2015 đến nay.

Việc nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ Việt Nam hoàn thiện hệ thống pháp luật lao động, nâng cao năng lực thực thi các cam kết quốc tế, đồng thời bảo vệ quyền lợi người lao động và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững trong quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (FTA thế hệ mới) và các quy định lao động quốc tế. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết về FTA thế hệ mới: FTA thế hệ mới được hiểu là các hiệp định thương mại tự do có phạm vi toàn diện, vượt ra ngoài các cam kết truyền thống về thương mại hàng hóa, dịch vụ, mà còn bao gồm các nội dung phi thương mại như lao động, môi trường, doanh nghiệp nhà nước, mua sắm công. Các FTA này có mức độ cam kết sâu rộng hơn WTO, đòi hỏi cải cách thể chế và pháp luật trong nước.

• Lý thuyết về tiêu chuẩn lao động quốc tế: Dựa trên Tuyên bố của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) năm 1998 về các tiêu chuẩn lao động cơ bản, bao gồm quyền tự do hiệp hội, xóa bỏ lao động cưỡng bức, lao động trẻ em và phân biệt đối xử trong lao động. Các tiêu chuẩn này là cơ sở để đánh giá sự tương thích và thực thi các quy định lao động trong FTA.

Các khái niệm chính bao gồm: FTA thế hệ mới, tiêu chuẩn lao động quốc tế cơ bản, quyền lao động, cơ chế thực thi và giải quyết tranh chấp trong FTA.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp, lấy phương pháp luận duy vật biện chứng làm nền tảng, kết hợp với các phương pháp sau:

• Phân tích luật học: So sánh, tổng hợp các quy định pháp luật trong nước và quốc tế liên quan đến lao động và FTA thế hệ mới.

• Phân tích nội dung FTA: Đánh giá các quy định về lao động trong CPTPP, EVFTA và AEC, làm rõ nội hàm, điểm mới và mức độ tương thích với pháp luật Việt Nam.

• Phân tích thuận lợi và thách thức: Dựa trên số liệu thực tiễn, báo cáo ngành và các nghiên cứu trước đây để đánh giá tác động của các quy định lao động trong FTA đối với Việt Nam.

• Phương pháp thống kê và tổng hợp: Thu thập số liệu về lao động, thương mại và đầu tư từ các nguồn chính thức để hỗ trợ phân tích.

• Phương pháp so sánh: So sánh các quy định lao động trong các FTA thế hệ mới với tiêu chuẩn ILO và pháp luật Việt Nam.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các văn bản pháp luật, hiệp định thương mại, báo cáo của các tổ chức quốc tế và trong nước, cùng các tài liệu học thuật liên quan. Thời gian nghiên cứu tập trung từ năm 2015 đến 2020, phù hợp với giai đoạn Việt Nam tham gia các FTA thế hệ mới.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quy định về lao động trong các FTA thế hệ mới của Việt Nam đều dựa trên tiêu chuẩn ILO năm 1998
   CPTPP, EVFTA và AEC đều dẫn chiếu đến bốn nhóm tiêu chuẩn lao động cơ bản của ILO: quyền tự do hiệp hội và thương lượng tập thể; xóa bỏ lao động cưỡng bức; cấm lao động trẻ em; xóa bỏ phân biệt đối xử trong lao động. Việt Nam đã phê chuẩn 5/8 công ước cơ bản của ILO và đang chuẩn bị phê chuẩn các công ước còn lại.

2. CPTPP có cơ chế thực thi và giải quyết tranh chấp về lao động chặt chẽ hơn EVFTA và AEC
   CPTPP quy định rõ ràng về cam kết không làm suy yếu tiêu chuẩn lao động, có cơ chế hợp tác, giám sát minh bạch và cơ chế giải quyết tranh chấp mang tính cưỡng chế, bao gồm cả xử phạt. Trong khi đó, EVFTA tập trung vào cơ chế hợp tác và giám sát mang tính khuyến khích, không có chế tài thương mại đối với vi phạm lao động, còn AEC chủ yếu tập trung vào tự do lưu chuyển lao động có tay nghề cao mà chưa có quy định ràng buộc pháp lý về tiêu chuẩn lao động.

3. Việt Nam đã có những cải thiện đáng kể về pháp luật lao động nhưng vẫn còn điểm chưa tương thích
   Bộ luật Lao động và Luật Công đoàn hiện hành chưa cho phép người lao động tự do thành lập và gia nhập tổ chức đại diện ngoài hệ thống công đoàn Việt Nam, chưa bảo đảm đầy đủ quyền đình công và bảo vệ tài chính công đoàn theo tiêu chuẩn quốc tế.

4. Các quy định về nhập cảnh tạm thời cho khách kinh doanh trong CPTPP và EVFTA tạo thuận lợi cho di chuyển lao động có kỹ năng
   CPTPP cho phép nhập cảnh tạm thời từ 90 ngày đến 3 năm tùy loại hình khách kinh doanh, dài hơn so với cam kết WTO. EVFTA có quy định tương tự nhưng áp dụng cho các lĩnh vực dịch vụ đã cam kết mở cửa. Điều này thúc đẩy sự lưu chuyển lao động có kỹ năng trong khu vực, góp phần phát triển thị trường lao động.

Thảo luận kết quả

Việc đưa các quy định về lao động vào FTA thế hệ mới phản ánh xu hướng toàn cầu hóa và sự quan tâm ngày càng tăng đến quyền lợi người lao động trong thương mại quốc tế. CPTPP với cơ chế thực thi nghiêm ngặt hơn thể hiện sự áp dụng mô hình FTA thế hệ mới có tính ràng buộc cao, phù hợp với các nước phát triển và đang phát triển có trình độ pháp luật tương đối hoàn thiện. EVFTA với cách tiếp cận mềm dẻo hơn phù hợp với quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và EU, tập trung vào hợp tác và hỗ trợ kỹ thuật.

Việt Nam đã có những bước tiến trong việc hoàn thiện pháp luật lao động, tuy nhiên, các điểm chưa tương thích như quyền tự do thành lập tổ chức đại diện người lao động và quyền đình công vẫn là thách thức lớn trong việc thực thi các cam kết quốc tế. Điều này đòi hỏi sự cải cách pháp luật và nâng cao nhận thức của các bên liên quan.

Sự thuận lợi trong việc nhập cảnh tạm thời cho khách kinh doanh tạo điều kiện cho sự lưu chuyển lao động có kỹ năng, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tăng cường hợp tác kinh tế khu vực. Tuy nhiên, sự khác biệt về trình độ phát triển giữa các nước thành viên cũng đặt ra yêu cầu về lộ trình và chính sách phù hợp để đảm bảo cân bằng lợi ích.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh mức độ ràng buộc pháp lý về lao động trong CPTPP, EVFTA và AEC, cũng như bảng thống kê số liệu lao động di chuyển trong ASEAN và các cam kết về nhập cảnh tạm thời trong CPTPP và EVFTA.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện pháp luật lao động để tương thích với các cam kết quốc tế
   Cần sửa đổi Bộ luật Lao động và Luật Công đoàn để bảo đảm quyền tự do thành lập và gia nhập tổ chức đại diện người lao động, mở rộng quyền đình công và bảo vệ tài chính công đoàn. Mục tiêu hoàn thành trong vòng 2-3 năm, do Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội chủ trì phối hợp với các bộ ngành liên quan.

2. Tăng cường năng lực thực thi và giám sát các quy định lao động trong FTA
   Xây dựng các thiết chế giám sát, ủy ban chuyên trách về lao động trong khuôn khổ FTA, đào tạo cán bộ chuyên môn và nâng cao nhận thức doanh nghiệp, người lao động về các cam kết. Thực hiện trong 1-2 năm, do Bộ Lao động phối hợp với các tổ chức công đoàn và doanh nghiệp.

3. Phổ biến, tuyên truyền và hỗ trợ doanh nghiệp, người lao động hiểu rõ các quy định trong FTA
   Tổ chức các hội thảo, tập huấn, xây dựng tài liệu hướng dẫn về quyền và nghĩa vụ trong các FTA thế hệ mới, đặc biệt về lao động. Thời gian triển khai liên tục, do các cơ quan quản lý nhà nước và hiệp hội doanh nghiệp thực hiện.

4. Xây dựng cơ chế tham vấn thường xuyên giữa chính phủ, doanh nghiệp và người lao động
   Thiết lập kênh đối thoại hiệu quả để đánh giá tác động, giải quyết vướng mắc trong thực thi các quy định lao động, đảm bảo lợi ích hài hòa. Thực hiện ngay và duy trì liên tục, do Bộ Lao động phối hợp với các tổ chức xã hội và doanh nghiệp.

5. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế và tiếp nhận hỗ trợ kỹ thuật từ các tổ chức quốc tế
   Tận dụng nguồn lực từ ILO, EU, CPTPP để nâng cao năng lực quản lý, thực thi và cải cách pháp luật lao động. Thời gian thực hiện dài hạn, do Bộ Ngoại giao và Bộ Lao động phối hợp triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về lao động và thương mại
   Giúp xây dựng chính sách, hoàn thiện pháp luật và thực thi các cam kết quốc tế về lao động trong FTA, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

2. Doanh nghiệp và hiệp hội doanh nghiệp
   Hỗ trợ hiểu rõ các quy định về lao động trong FTA, từ đó xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp, đảm bảo tuân thủ pháp luật và bảo vệ quyền lợi người lao động.

3. Tổ chức công đoàn và đại diện người lao động
   Nâng cao nhận thức về quyền và nghĩa vụ trong các FTA, từ đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động hiệu quả hơn trong bối cảnh hội nhập.

4. Học giả, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành luật, kinh tế quốc tế
   Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về các quy định lao động trong FTA thế hệ mới, phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và phát triển học thuật.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao các quy định về lao động lại được đưa vào các FTA thế hệ mới?
   Vì các FTA thế hệ mới không chỉ tập trung vào thương mại hàng hóa mà còn bao gồm các nội dung phi thương mại như lao động để bảo vệ quyền lợi người lao động, đảm bảo cạnh tranh công bằng và thúc đẩy phát triển bền vững.

2. Việt Nam đã thực hiện những cam kết lao động nào trong CPTPP và EVFTA?
   Việt Nam cam kết tuân thủ các tiêu chuẩn lao động cơ bản của ILO, bao gồm quyền tự do hiệp hội, xóa bỏ lao động cưỡng bức, lao động trẻ em và phân biệt đối xử, đồng thời hoàn thiện pháp luật để bảo đảm thực thi các cam kết này.

3. Cơ chế giải quyết tranh chấp về lao động trong CPTPP và EVFTA có gì khác nhau?
   CPTPP có cơ chế giải quyết tranh chấp mang tính cưỡng chế, bao gồm xử phạt, trong khi EVFTA chủ yếu dựa vào cơ chế tham vấn, hợp tác và gây áp lực chính trị, không có chế tài thương mại cụ thể.

4. Làm thế nào để doanh nghiệp và người lao động hiểu và thực thi tốt các quy định lao động trong FTA?
   Cần tổ chức các chương trình đào tạo, tuyên truyền, xây dựng tài liệu hướng dẫn và thiết lập kênh tham vấn thường xuyên giữa các bên liên quan để nâng cao nhận thức và khả năng thực thi.

5. Việc tham gia các FTA thế hệ mới ảnh hưởng thế nào đến thị trường lao động Việt Nam?
   Tham gia FTA tạo điều kiện thuận lợi cho lưu chuyển lao động có kỹ năng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đồng thời đặt ra yêu cầu cải cách pháp luật và chính sách để bảo vệ quyền lợi người lao động và thích ứng với cạnh tranh quốc tế.

Kết luận

• Luận văn làm rõ cơ sở lý thuyết và nội dung các quy định về lao động trong các FTA thế hệ mới mà Việt Nam tham gia, tập trung vào CPTPP, EVFTA và AEC.
• Phân tích thuận lợi và thách thức trong thực thi các quy định lao động, trong đó CPTPP có cơ chế thực thi chặt chẽ nhất, EVFTA tập trung hợp tác và khuyến khích, AEC chú trọng tự do lưu chuyển lao động có kỹ năng.
• Đánh giá thực trạng pháp luật lao động Việt Nam còn một số điểm chưa tương thích với tiêu chuẩn quốc tế, đặc biệt về quyền tự do thành lập tổ chức đại diện người lao động và quyền đình công.
• Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực thực thi, phổ biến thông tin và xây dựng cơ chế tham vấn hiệu quả nhằm bảo vệ quyền lợi người lao động và tận dụng cơ hội từ các FTA.
• Khuyến nghị các bước tiếp theo gồm hoàn thiện khung pháp lý trong 2-3 năm tới, tăng cường hợp tác quốc tế và nâng cao nhận thức doanh nghiệp, người lao động để đảm bảo hội nhập thành công và phát triển bền vững.

Các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức công đoàn và nhà nghiên cứu cần phối hợp chặt chẽ để triển khai các giải pháp đề xuất, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi các quy định lao động trong FTA thế hệ mới, bảo vệ quyền lợi người lao động và thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội Việt Nam trong thời kỳ hội nhập sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI VÀ CÁC QUY ĐỊNH VỀ LAO ĐỘNG TRONG HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI 1. TỔNG QUAN VỀ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI 1. Khái niệm và đặc điểm 1. Khái niệm Để hiểu được khái niệm FTA thế hệ mới, cần tìm hiểu trước tiên khái niệm về FTA và sau đó là yếu tố mới của các FTA để tạo nên thế hệ FTA mới.

Đối với khái niệm FTA, theo quan điểm truyền thống, đây là điều ước ký kết giữa ít nhất hai nước nhằm mục đích cắt giảm các hàng rào thương mại (như thuế quan, hạn ngạch, thủ tục hải quan, xác định trị giá hàng hóa, các hàng rào phi thuế quan khác) đồng thời thúc đẩy trao đổi, hợp tác thương mại giữa các nước này với nhau để hình thành một khu vực mậu dịch tự do giữa các bên5. FTA là một dạng của các thỏa thuận thương mại khu vực được Tổ chức Thương mại Thế giới (The World Trade Organization, WTO) điều chỉnh theo quy định của điều XXIV Hiệp định chung về thuế quan và thương mại (The General Agreement on Trade and Tariffs, GATT) hay điều V của Hiệp định chung về thương mại dịch vụ (The General Agreement on Trade in Services, GATS)6. Các FTA điển hình theo khái niệm này là: FTA ASEAN (AFTA); FTA Trung Âu (CEFTA)… Trong khi đó, thuật ngữ “thế hệ mới”được sử dụng để nói về các FTA có phạm vi toàn diện, vượt ra ngoài khuôn khổ tự do hóa thương mại và phạm vi điều chỉnh bởi các quy tắc thương mại đa biên hiện có. Nói cách khác, đây là các FTA hàm chứa các quy phạm thể hiện mức độ cam kết sâu và rộng hơn của các thành viên so với các tuy tắc của WTO.

Mức độ sâu và rộng của các cam kết phụ thuộc rất lớn vào quá trình đàm phán cũng như quyết tâm chính trị của các bên về thúc đẩy quá trình tự do hóa thương mại và giải quyết các vấn đề mang tính chất phi thương mại nhưng lại có nhiều 5 Bùi Thành Nam, Các hiệp định thương mại tự do ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, NXB Thông tin và Truyền thông, Hà Nội, 2016, tr. 6 Về các hiệp định thương mại khu vực, xem: WTO, “Regional Trade Agreements and the WTO”, tại: https://www.org/english/tratop_e/region_e/scope_rta_e. 8 ảnh hưởng đến hoạt động thương mại7. Có thể kể đến các FTA thế hệ mới như: EVFTA; CPTPP; Hiệp định Đối tác thương mại và đầu tư xuyên Đại Tây Dương (T- TIP)8; FTA Bắc Mỹ (NAFTA); các FTA ASEAN+1; FTA Australia-Hoa Kỳ (AUSFTA)… Các nội dung đã có trong các FTA trước đây và các hiệp định của WTO, nay được xử lý sâu sắc hơn trong các FTA “thế hệ mới”, như: thương mại hàng hóa, bảo vệ sức khỏe động vật và thực vật trong thương mại quốc tế, thương mại dịch vụ, quyền sở hữu trí tuệ (IPR) (với “TRIPS cộng” và “TRIPS siêu cộng”), tự vệ thương mại, quy tắc xuất xứ, minh bạch hóa và chống tham nhũng, giải quyết tranh chấp giữa Chính phủ nước tiếp nhận đầu tư và nhà đầu tư nước ngoài (ISDS)… Ví dụ: trong các FTA “thế hệ mới”, về thương mại hàng hóa, phần lớn hàng nhập khẩu sẽ được loại bỏ thuế quan; về thương mại dịch vụ và đầu tư, các cam kết đều cao hơn so với cam kết WTO9.

Bên cạnh đó, các FTA được coi là thuộc các FTA thế hệ mới còn vì có phạm vi điều chỉnh bao gồm các nội dung vốn được coi là “phi thương mại” như: lao động, môi trường, cam kết phát triển bền vững và quản trị tốt…10 Đây là các quy định chưa được điều chỉnh bởi các quy định của WTO và đang được đàm phán trong khuôn khổ của Vòng Doha. Việc đưa các nội dung này vào các FTA thế hệ mới cho thấy nhiều thành viên WTO muốn sử dụng các cơ chế hội nhập khu vực để giải quyết những bế tắc mà WTO gặp phải trong Vòng Doha. Ngoài các nội dung phi thương mại, các FTA “thế hệ mới” còn mở rộng phạm vi điều chỉnh sang các lĩnh vực mới như: Đầu tư, cạnh tranh, mua sắm công, thương mại điện tử, khuyến khích sự phát triển của doanh nghiệp vừa và nhỏ, hỗ trợ kỹ thuật cho các nước đang phát triển cũng như dành thời gian chuyển đổi hợp lý để nước đi sau có thể điều chỉnh chính sách theo lộ trình phù hợp với trình độ phát triển của mình… Như vậy, “FTA thế hệ mới” là cụm từ để chỉ sự khác biệt với các FTA truyền thống, với phạm vi rộng hơn, nội dung vượt ra ngoài cam kết về thương mại, dịch vụ 7 WTO, World Trade Report 2011 – The WTO and Preferential Trade Agreements: From co-existence to coherence, Geneva, 2011, p. 72, xem tại: https://www.org/english/res_e/booksp_e/anrep_e/world_trade_report11_e.

8 Xem các thông tin về hiệp định này tại: https://ustr. Nguyễn Thanh Tâm, “Tổng quan về các FTA thế hệ mới”, xem tại: http://giaoducvaxahoi. 9 và đầu tư, nó bao gồm cả các quy định điều chỉnh các vấn đề về thể chế, pháp lý trong các lĩnh vực môi trường, lao động, doanh nghiệp nhà nước, mua sắm chính phủ…11 Các FTA này khi có hiệu lực sẽ tác động rất mạnh tới tiến trình tự do hóa thương mại cũng như cải cách thể chế của các bên liên quan. Đặc điểm Vì các FTA thế hệ mới là các FTA, nên chúng cũng mang đầy đủ các đặc điểm của các FTA truyền thống.

Các đặc điểm chung này là: Về chủ thể, các FTA nói chung và FTA thế hệ mới nói riêng được ký kết bởi các chủ thể của công pháp quốc tế, nhất là từ các quốc gia và các tổ chức quốc tế; Về nội dung, các FTA đều tập trung vào vấn đề cắt giảm các rào cản thương mại, bao gồm việc giảm thuế về 0% ngay lập tức khi FTA có hiệu lực hoặc theo lộ trình; hạn ngạch thuế quan và các rào cản phi thương mại khác…; Về cơ sở pháp lý, việc đàm phán và ký kết các FTA tuân thủ một số quy định pháp lý quốc tế chung như Công ước Viên năm 1969 về luật điều ước quốc tế; điều XXIV của GATT, điều V của GATS…12 Tuy nhiên, so sánh với các FTA truyền thống, các FTA thế hệ mới có một số đặc điểm riêng như sau: - Mức độ tự do hóa thương mại (mở cửa) sâu hơn: Với tiêu chí “FTA tiêu chuẩn cao”, dù chưa kết thúc đàm phán, có thể chắc chắn rằng mức độ mở cửa của Việt Nam cũng như các đối tác trong các FTA này là rất sâu (xóa bỏ phần lớn các dòng thuế, mở cửa mạnh các ngành dịch vụ…) và rộng hơn nhiều so với WTO cũng như các FTA trước đây (trừ ATIGA)13. - Phạm vi cam kết rộng: Trong khi các FTA trước đây chủ yếu tập trung vào lĩnh vực thương mại hàng hóa, các FTA thế hệ mới có nội dung bao gồm những cam kết về nhiều lĩnh vực mới chưa từng cam kết/mở cửa trước đây, ví dụ: doanh nghiệp 11 Vũ Văn Hà, “Vai trò của hiệp định thương mại tự do thế hệ mới trong thương mại quốc tế”, Tạp chí Cộng sản, ngày 12/09/2017, xem tại: http://www.vn/Home/Nghiencuu- Traodoi/2017/46874/Vai-tro-cua-cac-hiep-dinh-thuong-mai-tu-do-the-he. 12 Xem thêm: Raj Bhala, Luật Thương mại quốc tế: Những vấn đề lý luận và thực tiễn, tái bản lần thứ hai, 2001, Lexis Publishing, bản dịch tiếng Việt xuất bản bởi NXB Tư pháp, Hà Nội, 2005, tr. 519; Peter van den Bossche, The Law and Policy of the World Trade Organization: Text, Cases and Materials, second edition, Cambridge University Press, Cambridge, 2008, pp.

13 Nguyễn Nhâm, “FTA thế hệ mới: Từ góc nhìn hội nhập”, Tạp chí Cộng sản, 15/01/2015, xem tại: http://www.vn/Home/Binh-luan/2015/31427/FTA-the-he-moi-Tu-goc-nhin-hoi-nhap. 10 nhà nước, mua sắm chính phủ, lao động, môi trường… Nhiều cam kết trong các FTA thế hệ mới khi thực thi cũng đòi hỏi các quốc gia thành viên phải tiến hành nhiều cải cách về mặt thể chế, như các cam kết về minh bạch hóa, về hài hòa hóa pháp luật, gia nhập các điều ước quốc tế đa phương về môi trường hay lao động… - Đối tác FTA lớn: Nhiều FTA thế hệ mới hiện được đề xuất bởi các nước phát triển như Hoa Kỳ hay Liên minh châu Âu. Sự tham gia của các quốc gia này sẽ tạo nên một áp lực chính trị, kinh tế cần thiết đối với các quốc gia khác, nhất là các quốc gia đang phát triển, trong quá trình thực thi các cam kết sâu và rộng trong FTA thế hệ mới. Do đó, sự tham gia của Hoa Kỳ hay Liên minh châu Âu không chỉ tạo ra cơ hội lớn hơn cho các doanh nghiệp của các quốc gia khác trong việc tiếp cận thì trường rộng lớn, có sức mua và tiêu thụ vượt trội mà tạo nên những cải cách bên trong của các quốc gia đó14.

Lịch sử hình thành và phát triển của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới 1. Cơ sở pháp lý cho sự hình thành các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới Các quy định của WTO về FTA xuất hiện trong điều XXIV GATT áp dụng với thương mại hàng hoá; Điều khoản cho phép năm 1979 áp dụng cho các thỏa thuận khu vực liên quan đến các nước đang phát triển; Điều V và Điều Vbis GATS áp dụng với thương mại dịch vụ. Đồng thời, Điều 23 DSU cũng đưa ra các giới hạn về việc sử dụng các điều khoản của hiệp định này đối với các tranh chấp trong phạm vi FTA. Theo EVFTA, hiệp định này được đàm phán dựa vào một số căn cứ như: - Những nguyên tắc và giá trị chung được phản ánh trong Hiệp định khung về đối tác và hợp tác toàn diện Việt Nam-EU (PCA)năm 2012.

Đây là hiệp định có phạm vi tự do hóa thương mại rất rộng. - Cam kết của Hiến chương Liên hợp quốc năm 1945. - Các nguyên tắc được ghi nhận trong Tuyên bố nhân quyền toàn cầu năm 1948. Bùi Thành Nam, sđd, tr.

14 11 - Hiệp định thành lập WTO và các hiệp định và thỏa thuận song phương, khu vực và các hiệp định đa phương khác mà các bên là thành viên.- Thiết lập Khu vực thương mại tự do nêu rõ: “Các bên ký kết Hiệp định này cùng thiết lập một Khu vực thương mại tự do phù hợp với Điều XXIV GATT 1994 và Điều V GATS”. Trong khi đó, TPP chỉ nêu ra Hiệp định thành lập WTO với tư cách là một cơ sở pháp lý của Hiệp định.1 - Thiết lập Khu vực thương mại tự do được quy định giống hệt như Điều 1.1 EVFTA nêu trên. Đứng dưới góc độ câu chữ của Điều 1.1 của EVFTA và TPP, Điều XXIV GATT 1994 và Điều V GATS được ghi nhận là cơ sở pháp lý của hai FTA “thế hệ mới” này.