Chương 1. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CÔNG TÁC THI ĐUA, KHEN THƯỞNG VÀ THỰC THI CHÍNH SÁCH THI ĐUA, KHEN THƯỞNG 1. Một số vấn đề lý luận về thực thi chính sách thi đua, khen thưởng 1. Khái niệm thi đua Cách đây trên 170 năm, C.Ăngghen là những người đầu tiên nghiên cứu một cách khoa học về bản chất, nội dung thi đua.
Thi đua là một hiện tượng xã hội tồn tại khách quan, là quy luật phát triển tất yếu của quá trình hợp tác lao động của con người, ở đâu có hợp tác lao động thì ở đó nảy sinh ra thi đua.Mác: “Bản thân sự tiếp xúc xã hội trong quan hệ giữa con người và con người đã làm nảy sinh thi đua, một sự thức tỉnh đặc thù nghị lực sống của con người nhằm nâng cao năng suất lao động” [12]. Ở đây, mọi người tự nguyện tham gia thi đua, không có sự bắt buộc. Trên cơ sở những quan điểm nền tảng của Mác và Ăng ghen về thi đua, Lênin đã nghiên cứu và đưa ra những quan điểm, tư tưởng cơ bản về thi đua xã hội chủ nghĩa, đó là một hình thức hợp tác giữa người với người, góp phần phát triển năng lực của con người, phát triển của tính chủ động sáng tạo của nhân dân lao động và của chế độ dân chủ trong xã hội mới. Thi đua xã hội chủ nghĩa ra đời trên cơ sở lao động tập thể, trên cơ sở những quan hệ tương trợ và hợp tác, đoàn kết theo tinh thần đồng chí nhằm giúp đỡ những người lạc hậu dần dần tiến lên ngang những người tiên tiến, nâng cao trình độ văn hóa và trình độ sinh hoạt tinh thần của mọi người.
Vận dụng và phát triển sáng tạo những quan điểm cơ bản của Chủ nghĩa Mác - Lênin về thi đua vào phong trào cách mạng nước ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nâng quan niệm về thi đua lên một tầm tư tưởng, coi thi đua là một phẩm chất đạo đức, thể 10 hiện lòng yêu nước của người Việt Nam. Người nói: “Thi đua là yêu nước, yêu nước thì phải thi đua và những người thi đua là những người yêu nước nhất” [25, tr. Đây chính là quan niệm mới thể hiện sự sáng tạo độc đáo trong tư tưởng của Hồ Chí Minh. Người cũng chỉ rõ: “Khi tinh thần yêu nước được khơi 11 Luan van dậy, và nhân dân ta vô luận ở địa vị nào làm công việc gì, phải ra sức tham gia cuộc thi đua yêu nước” [24, tr.
Trong giai đoạn đất nước ta phát triển mạnh mẽ nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thi đua vẫn cần được phát huy trong hoạt động kinh tế và các hoạt động khác. Bản chất của phong trào thi đua yêu nước không chỉ là tạo ra tiềm lực vật chất, tinh thần mà còn có tác dụng cải tạo người lao động, cải tạo con người, giúp con người loại bỏ tư tưởng bảo thủ, lạc hậu. Thông qua thi đua để giáo dục động viên mọi người, nâng cao lòng yêu nước, ý thức giác ngộ giai cấp, trách nhiệm công dân và tính cộng đồng xã hội. Từ phân tích trên, tác giả đưa ra quan niệm về thi đua như sau: “Thi đua là mọi người tự nguyện cùng nhau đem hết tài năng, sức lực nhằm thúc đẩy lẫn nhau đạt thành tích tốt nhất trong các hoạt động hay công việc chung của cộng đồng xã hội”.
Khái niệm khen thưởng Trong bất kỳ thời đại nào, việc thưởng, phạt cũng là một trong những định hướng chuẩn mực xã hội, nhằm nêu cao và khẳng định những hình mẫu lý tưởng. Mỗi thời kỳ lịch sử, mỗi quốc gia, dân tộc khác nhau, việc thưởng phạt cũng không giống nhau. Ở xã hội chưa có giai cấp, việc thưởng, phạt căn cứ vào phán quyết của cộng đồng, trong thời kỳ này việc khen thưởng chủ yếu được biểu hiện thông qua sự công nhận và tôn vinh của cộng đồng, thể hiện sự kính trọng của cộng đồng đối với cá nhân và uy tín của cá nhân trong việc tham gia giải quyết những công việc của cộng đồng, từ đó trở thành hình mẫu tiêu chuẩn cho lý tưởng sống, chuẩn mực nhân cách của cộng đồng. Khi nhà nước hình thành việc khen thưởng chủ yếu do nhà nước ghi nhận đối với các tập thể, cá nhân đáp ứng được những tiêu chí lập được thành tích, công trạng theo những quy định do nhà nước lập ra.
Khen thưởng trở thành nhu cầu, một phạm trù tất yếu cho sự tồn tại và phát triển bền vững của cộng đồng và xã hội loài người. Nhận thức được điều đó, Đảng và Bác Hồ luôn quan tâm, chú ý khen thưởng, nêu gương người tốt việc tốt trong các ngành nghề, từ công việc lao động phức tạp đến công việc thủ công đơn giản, từ bộ phận chủ chốt đến bộ phận phụ trợ. Chủ tịch 12 Luan van Hồ Chí Minh đã chỉ thị “Có công thì thưởng, có lỗi thì phạt, khen thưởng phải có tác dụng giáo dục, động viên, nêu gương. Khen thưởng còn là một chính sách của nhà nước để ghi công, tôn vinh các cá nhân, tập thể có thành tích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Ngày nay, khi đất nước bước sang thời kỳ mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, bên cạnh những thuận lợi to lớn, chúng ta cũng đang đứng trước nhiều thử thách, khó khăn, đòi hỏi phải phát huy cao độ lòng yêu nước trong mỗi con người vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng văn minh. Trong bối cảnh đó khen thưởng vẫn giữ vai trò quan trọng, tạo động lực góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, khuyến khích động viên mọi tầng lớp nhân dân hăng hái lập thành tích trong lao động sản xuất và công tác. Trên cơ sở lý luận trên, tác giả cho rằng “Khen thưởng là hình thức ghi nhận công lao đóng góp, thành tích đạt được và biểu dương, tuyên dương sự nổ lực, cống hiến của các cá nhân và tập thể thông qua quyết định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền”. Mối quan hệ giữa thi đua và khen thưởng Thi đua và khen thưởng là hai hoạt động có quan hệ khăng khít với nhau.
Thi đua là một hiện tượng khách quan, là quy luật phát triển tất yếu trong quá trình hợp tác lao động của con người, có thi đua sẽ có khen thưởng. Thi đua là hành động tự nguyện, tự giác, là cả quá trình phấn đấu, học tập và lao động, cống hiến công sức của mình cho công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Khen thưởng là việc ghi nhận thành quả, quá trình phấn đấu, học tập và lao động, là chức năng của tổ chức quản lý nhằm ghi nhận, biểu dương, khuyến khích, tôn vinh công lao đối với những tập thể và cá nhân về những thành tích đã đạt được. Thi đua là cơ sở của việc khen thưởng.
Thi đua tốt thì có nhiều thành tích để khen thưởng. Muốn làm tốt công tác khen thưởng thì phải lãnh đạo tốt phong trào thi đua và tổ chức việc binh bầu danh hiệu thi đua nghiêm túc ngay từ cơ sở. Khen thưởng phải phản ảnh đúng phong trào thi đua. Nơi nào có phong trào thi đua mạnh mẽ, đều khắp thì khen nhiều, phong trào thi đua xuất sắc thi khen cao, phong trào 13 Luan van yếu thì ít khen.
Khen thưởng còn nhằm dẫn dắt phong trào thi đua, là định hướng phát triển xã hội. Việc khen thưởng từ phong trào thi đua thể hiện hướng đi đúng của phong trào cần được tiếp tục duy trì và phát huy. Nếu thi đua là cơ sở để khen thưởng thì khen thưởng được xem là đòn bấy để khuyến khích các phong trào thi đua phát triển. Tuy nhiên không nên hiểu rằng thi đua chi vì mục đích khen thưởng, nếu thi đua chi vì khen thưởng thì mục đích của thi đua sẽ bị hạn chế, mà cần hiểu rằng khen thưởng chi là sự khuyến khích, động viên tinh thần đối với những thành tích của cá nhân, tập thể qua quá trình phấn đấu lao động và sáng tạo.
Đó là sự công bằng của tổ chức trong việc quản lý con người, đối với những cá nhân có nhiều đóng góp cho xã hội. Trong thực tế, tổ chức thực hiện tốt phong trào thi đua sẽ xuất hiện nhân tố mới, các gương điển hình tiên tiến, làm khen thưởng kịp thời. Thi đua tốt thì có nhiều thành tích để khen thưởng. Mặt khác, khen thưởng được xem là động lực, đòn bẩy để khuyến khích các phong trào thi đua phát triển.
Khen thưởng chính xác, công bằng sẽ có tác dụng động viên, giáo dục và thúc đẩy mạnh mẽ phong trào thi đua yêu nước; tạo động lực cách mạng lôi cuốn, khuyến khích mọi tầng lớp nhân dân vươn lên lập thành tích xuất sắc trên tất cả mọi lĩnh vực. Do vậy, khen thưởng nếu không sở để lựa chọn, bình xét và chính xác, công bằng và công khai, thì không chỉ làm mất tác dụng và ý nghĩa của công tác này, mà còn làm cho phong trào thi đua không đạt được mục tiêu đề ra, cũng như làm mất niềm tin trong quần chúng nhân dân. Thi đua là biện pháp xây dựng con người mới thì khen thưởng là công cụ quản lý Nhà nước, quản lý con người mới. Quản lý con người mới được thể hiện ở giai đoạn trong một quá trình ghi nhận các tập thể, cá nhân có công lao thành tích, những điển hình tiên tiến trong phong trào thi đua.
Giai đoạn thứ nhất là xây dựng, phát động phong trảo thi đua thực hiện nhiệm vụ phát triển đất nước, từ phong trào thi đua phát hiện ra những nhân tố mới, những điễn hình tiên tiến, ghi nhận biểu dương thích đáng và xây dựng thành mô hình kiểu mẫu để nhân rộng. Từ đó thúc đẩy phong trào thi đua lên một tầm cao mới với nhiều điển hình tiên tiến hơn, thực hiện nhiệm vụ của đất nước nặng nề nhưng vinh quang, cao cả hơn. Giai đoạn thứ 14 Luan van hai là thưởng xuyên quan tâm, bồi dưỡng những tấm gương sáng, những điển hình tiên tiến đó đển họ không tự mãn, không dừng ở lại những thành tích đã đạt được mà tiếp tục duy trì thành tích cũ và phấn đấu đạt được những thành tích cao hơn. Có thể khẳng định rằng, trong giai đoạn hiện nay, thi đua là một biện pháp hữu hiệu xây dựng con người mới, con người xã hội chủ nghĩa và khen thưởng là biện pháp quản lý Nhà nước, quản lý con người mới.
Một khi chúng ta làm tốt hai công tác này chắc chắn mục tiêu tiến lên xã hội chủ nghĩa của Việt Nam không xa và xã hội Việt Nam công bằng, dân chủ văn minh là tất yếu.