Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI VÙNG NÚI, DÂN TỘC THIỂU SỐ 1. Một số vấn đề lý luận về chính sách và thực thi chính sách. Khái niệm chính sách 1. Khái niệm Theo từ điển bách khoa Việt Nam đã đưa ra khái niệm về chính sách như sau: “Chính sách là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ.
Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó. Bản chất, nội dung và phương hướng của chính sách tùy thuộc vào tính chất của đường lối, nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa…” 1. Phân loại chính sách Xét theo chủ thể ban hành chính sách, chính sách được chia thành hai loại: Chính sách quốc gia (áp dụng cho toàn bộ đất nước), chính quyền trung ương quyết định các chính sách quốc gia cơ bản về đối nội, đối ngoại, về phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng an ninh. Chính sách địa phương (áp dụng cho cấp tỉnh, cấp huyện, và cấp xã), chính quyền địa phương cũng có quyền quyết định những chính sách thuộc thẩm quyền của mình để phát huy tiềm năng của địa phương và giải quyết các vấn đề kinh tế - văn hoá – xã hội khác có tính đặc thù của địa phương.
Chính sách quốc gia luôn là tiêu điểm chủ yếu và quan trọng nhất trong lĩnh vực nghiên cứu chính sách. Các kết quả và phương pháp nghiên cứu chính sách quốc gia có thể áp dụng cho nghiên cứu phân tích chính sách địa phương. 9 Phân loại theo chức năng của chính sách: Chính sách phân phối, là những chính sách của nhà nước nhằm phân bổ nguồn tài nguyên quốc gia cho các đối tượng cụ thể trong xã hội. Chẳng hạn, đó là những chính sách giáo dục, y tế, đầu tư cơ sở hạ tầng… Chính sách phân phối lại: là những chính sách hướng tới giảm bớt sự chênh lệch về thu nhập, khả năng tiếp cận các dịch vụ giữa các tầng lớp dân cư nhằm thu hẹp khoảng cách giàu nghèo, bất công trong xã hội.
Các chính sách này thường hướng vào việc phân bổ lại các dịch vụ như nhà ở, thu nhập, tài sản, quyền lợi công dân giữa các bộ phận nhân dân với nhau. Chính sách điều tiết: là những chính sách hướng tới hạn chế sự phát triển của bộ phận này, hoặc tạo điểu kiện cho sự phát triển của bộ phận khác. Chính sách điều tiết giống với chính sách phân phối, song mục tiêu cuả nó là nhằm tạo điều kiện cho các nhóm thiệt thòi trong xã hội có cơ hội vươn lên. Đó có thể là những chính sách điều tiết sự phát triển của nền kinh tế, hoạt động của doanh nghiệp, giao thông; nhưng đó cũng có thể là chính sách hỗ trợ người nghèo, chính sách chống độc quyền… 1.
Tiêu chí đánh giá chính sách Chính sách tốt phải tiến tới mục tiêu phát triển chung, đối với Việt Nam thì mục tiêu đó là “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng và văn minh” đây là mục tiêu phù hợp với xu thế chung của thời đại vì mục tiêu chính sách sẽ phản ánh mong muốn của Nhà nước về những giá trị kinh tế và xã hội, mục tiêu chung và mục tiêu chính sách luôn có sự gắn bó mật thiết với nhau vì vậy khi hoạch định chính sách phải đạt được cả hai mục tiêu mới là tốt. Chính sách tốt phải tạo ra động lực mạnh: có nghĩa là chính sách phải đề cập được những vấn đề bức xúc mà xã hội đang quan tâm giải quyết tác động tích cực đến nguyên nhân của vấn đề có mục tiêu cụ thể rõ ràng với biện 10 pháp khoa học chứa đựng cơ chế tác động thích hợp sẽ có ảnh hưởng tích cực đến kinh tế – xã hội. Chính sách tốt phải phù hợp với tình hình thực tế: nghĩa là khi ban hành một chính sách phải xuất phát từ thực tế và tình hình nảy sinh mới và phải giải quyết được các vấn đề đó, để làm được điều này chính sách ban hành ra phải phù hợp với điều kiện cụ thể, đáp ứng được yêu cầu bức xúc của đời sống xã hội vừa không làm phát sinh hoặc hạn chế được với vấn đề mâu thuẫn thực tế và mục tiêu quản lý. Chính sách tốt phải có tính khả thi: một chính sách không tốt nếu không có tính khả thi, vì nó không thực hiện được trong cuộc sống.
Tính khả thi của chính sách thể hiện trên nhiều phương diện như nguyên nhân của vấn đề tạo ra chính sách, lựa chọn thời điểm ban hành. Chính sách tốt phải đảm bảo tính hợp lý: muốn chính sách đi vào đời sống xã hội được thuận lợi thì ngoài những yêu cầu trên còn phải đáp ứng yêu cầu tính hợp lý. Tính này có thể hiện là sự cân đối hài hoà giữa mục tiêu của chính sách với đối tượng thụ hưởng của chính sách. Chính sách tốt phải mang lại hiệu quả cho đời sống xã hội: chính sách đạt được hiệu quả khi chi phí nguồn lực để đạt tới mục tiêu thấp.
Để có được một chính sách tốt cần dựa vào căn cứ sau đây: - Căn cứ vào định hướng chính trị của Đảng cầm quyền. Vì Nhà nước khi quản lý hay đặt ra các chính sách đều phải dựa trên đường lối phát triển của Đảng cầm quyền, vì vậy khi hoạch định các chính sách đều dựa trên đường lối phát triển của Đảng và lại được dùng để thực hiện từng bước mục tiêu theo đường lối ấy. - Căn cứ vào quan điểm phát triển của chủ thể nghĩa là tuỳ vào từng thời kỳ có những quan điểm khác nhau hay người lãnh đạo nhận thức khác nhau, qua đó cũng cần quan tâm tới đường lối của Đảng trong từng thời kỳ đó. 11 - Căn cứ vào nguyên tắc hoạch định chính sách là những quy định bắt buộc mà các nhà hoạch định phải tuân theo trong quá trình làm chính sách, tuỳ theo từng quốc gia hay điều kiện thì có còn nguyên tắc khác nhau.
Khái niệm về thực thi chính sách 1.Khái niệm Thực thi đơn giản có nghĩa là thực hiện hoặc tiến hành. Thực thi là một quá trình lặp đi lặp lại, trong đó các ý tưởng được thể hiện trong chính sách được biến đổi thành hành vi, được thể hiện thành hành động xã hội. Thông thường, hành động xã hội được biến đổi từ chính sách nhằm đạt được sự cải thiện xã hội; và thường được thể hiện phổ biến nhất dưới dạng các chương trình, thủ tục, quy định và hành động”. Theo Thomas Dye, thực thi bao gồm tất cả các hoạt động được thiết kế để thực hiện chính sách đã được thông qua bởi cơ quan lập pháp.
Vì các chính sách có những tác động mong muốn hoặc có chủ định, nên chúng phải được chuyển thành các chương trình và các dự án mà sau đó được thực hiện để đạt được một tập hợp các mục tiêu hoặc mục đích” Thực thi chính sách là để khẳng định tính đúng đắn của chính sách. Một khi chính sách được triển khai thực hiện rộng rãi trong đời sống xã hội, thì tính đúng đắn của chính sách được khẳng định ở mức cao hơn, được cả xã hội thừa nhận, nhất là các đối tượng thụ hưởng chính. Tóm lại, Thực thi chính sách là quá trình đưa chính sách vào thực tiễn đời sống xã hội thông qua việc ban hành các văn bản, chương trình, dự án thực thi chính sách và tổ chức thực hiện chúng nhằm hiện thực hóa mục tiêu chính. Chủ thế thực thi chính sách Tùy thuộc vào chế độ chính trị, những quy định của hiến pháp, nguyên tắc thực thi quyền lực nhà nước, cách thức tổ chức bộ máy nhà nước, mức độ 12 dân chủ, công khai, minh bạch trong quản lý nhà nước, trình độ phát triển kinh tế - xã hội ở mỗi quốc gia mà số lượng và loại chủ thể tham gia vào quá trình thực thi chính sách ở các nước khác nhau là khác nhau.
Có 5 chủ thể tham gia vào thực hiện chính sách và cùng tác động lẫn nhau trong tiến trình thực hiện bao gồm: (1) Các cơ quan chuyên trách của chính phủ - các cơ quan chuyên trách và viên chức của họ là lực lượng nòng cốt trong việc thực hiện chính sách; (2) Các thành viên của Quốc hội và các ủy ban như ủy ban Đường lối và Chính sách, ủy ban Ngân sách. quản lý một cách chặt chẽ việc thực hiện chương trình; (3) Hệ thống tòa án - trực tiếp thực hiện một số chính sách và tham gia thi hành chính sách với cơ quan chuyên trách của chính phủ; (4) Các tổ chức lợi ích - gây ảnh hưởng đối với các cơ quan chuyên trách của chính phủ và tham gia vào cung ứng các đầu ra chính sách; (5) Đối tượng thụ hưởng chính sách - là tác nhân thụ động nhưng góp phần vào sự thành công hay thất bại của chính sách. Trong điều kiện toàn cầu hóa hiện nay, ngoài những chủ thể tham gia thực thi chính sách nêu trên, quá trình thực thi chính sách còn có sự tham gia của các đối tác là các tổ chức quốc tế, tổ chức phi chính phủ, các nhà tài trợ quốc tế. Hơn nữa, trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường, cùng với xu hướng xã hội hóa các hoạt động của nhà nước, quá trình thực thi chính sách có sự tham gia tích cực của các đối tác xã hội như các doanh nghiệp, các tổ chức nghiên cứu, tổ chức đào tạo, hiệp hội, người dân.
Như vậy, có rất nhiều chủ thể tham gia vào quá trình thực thi chính sách công và các chủ thể này có mối quan hệ tương tác với nhau trong quá trình thực hiện chính sách; số lượng chủ thể và vai trò của từng chủ thể tham gia tùy thuộc vào từng chính sách cụ thể và bối cảnh của từng nước. Tuy nhiên, có thể nhóm các chủ thể tham gia vào thực thi chính sách công thành các nhóm sau: (1) Chủ thể thực thi là các cơ quan nhà nước và nhân sự của 13 các cơ quan đó - đây là chủ thể chịu trách nhiệm thực thi chính sách công; (2) Chủ thể tham gia là các đối tác phi nhà nước (các doanh nghiệp, các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước); (3) Chủ thể tham gia với tư cách là đối tượng thụ hưởng chính sách (các cộng đồng dân cư, các nhóm dân số, thậm chí mọi người dân). Ở nước ta, chủ thể tham gia thực hiện chính sách là những tổ chức, nhóm xã hội, cá nhân mà những hành động cụ thể của họ có tác dụng đưa chính sách từ lý thuyết trở thành hiện thực, từ đó tạo ra những biến đổi trong thực tế đời sống xã hội.