Đô Thị Hóa Và Tác Động Đến Phát Triển Kinh Tế - Xã Hội Ở Thành Phố Đà Nẵng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đô thị hóa và tác động của đô thị hóa đến phát triển kinh tế xã hội thành phố đà nẵng, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh

• Tác giả: Nguyễn Đặng Thảo Nguyên
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Viết Thịnh
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa Lí Học
• Đề tài: Tác Động Của Đô Thị Hóa Đến Phát Triển Kinh Tế - Xã Hội Tại Đà Nẵng
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 2. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 3. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 3.1. Giới hạn về nội dung
• 3.2. Giới hạn về không gian
• 3.3. Giới hạn về thời gian
• 4. QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Quan điểm nghiên cứu
• 4.1.1. Quan điểm hệ thống
• 4.1.2. Quan điểm lãnh thổ
• 4.1.3. Quan điểm tổng hợp
• 4.1.4. Quan điểm phát triển bền vững
• 4.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.2.1. Phương pháp thu thập và xử lý tài liệu
• 4.2.2. Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp
• 4.2.3. Phương pháp khảo sát và điều tra xã hội học
• 4.2.4. Phương pháp bản đồ và hệ thống thông tin địa lý (GIS)
• 4.2.5. Phương pháp tham vấn chuyên gia
• 5. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN
• 6. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ ĐÔ THỊ HÓA VÀ TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HÓA ĐẾN KINH TẾ - XÃ HỘI
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1.1. Những nghiên cứu về đô thị hóa
• 1.1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Những nghiên cứu về tác động của đô thị hóa đến kinh tế - xã hội
• 1.1.2.1. Trên thế giới
• 1.1.3. Những nghiên cứu về đô thị hóa ở Đà Nẵng
• 1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐÔ THỊ HÓA VÀ TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HÓA ĐẾN PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI
• 1.2.1. Khái niệm về đô thị và đô thị hóa
• 1.2.2. Đặc điểm của đô thị hóa
• 1.2.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến đô thị hóa
• 1.2.4. Các tiêu chí đánh giá đô thị hóa
• 1.2.5. Tác động của đô thị hóa đến phát triển kinh tế - xã hội
• 1.2.5.1. Tác động đến kinh tế
• 1.2.5.2. Tác động đến xã hội
• 1.2.5.3. Các tiêu chí đánh giá tác động của ĐTH đến phát triển KT-XH
• 1.3. CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ ĐÔ THỊ HÓA
• 1.3.1. Thực tiễn đô thị hóa ở Việt Nam giai đoạn 2003 - 2020
• 1.3.2. Kinh nghiệm đô thị hóa ở một số thành phố trực thuộc trung ương
• 1.3.2.1. Đô thị hóa ở thành phố Hải Phòng
• 1.3.2.2. Đô thị hóa ở thành phố Cần Thơ
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ĐÔ THỊ HÓA Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 2.1. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐÔ THỊ HÓA Ở TP ĐÀ NẴNG
• 2.1.1. Vị trí địa lý và phạm vi lãnh thổ
• 2.1.2. Địa hình và đất
• 2.1.3. Tài nguyên khí hậu và tài nguyên nước
• 2.1.4. Tài nguyên biển
• 2.1.5. Kinh tế - xã hội
• 2.1.5.1. Lịch sử hình thành đô thị Đà Nẵng
• 2.1.5.2. Dân cư - lao động
• 2.1.5.3. Trình độ phát triển kinh tế
• 2.1.5.4. Khoa học công nghệ
• 2.1.5.5. Toàn cầu hóa và thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.1.5.6. Thể chế chính sách
• 2.1.6. Đánh giá chung
• 2.1.6.1. Thuận lợi, cơ hội
• 2.1.6.2. Khó khăn hạn chế
• 2.2. THỰC TRẠNG ĐÔ THỊ HÓA Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 2.2.1. Chức năng đô thị
• 2.2.2. Quy mô dân số đô thị
• 2.2.2.1. Quy mô dân số đô thị giai đoạn 2003 – 2020
• 2.2.3. Kinh tế đô thị
• 2.2.3.1. Quy mô GRDP
• 2.2.3.2. Cơ cấu kinh tế
• 2.2.4. Cơ sở hạ tầng đô thị
• 2.2.4.1. Hệ thống giao thông
• 2.2.4.2. Hệ thống cung cấp điện
• 2.2.4.3. Hệ thống cấp, thoát nước và xử lý nước thải
• 2.2.4.4. Hệ thống bưu chính - viễn thông
• 2.2.5. Sự mở rộng không gian đô thị
• 2.2.5.1. Mở rộng về diện tích đô thị
• 2.2.5.2. Các hướng mở rộng của đô thị
• 2.2.6. Đánh giá chung
• 2.2.6.1. Những thành công của ĐTH ở Đà Nẵng
• 2.2.6.2. Những hạn chế của ĐTH ở Đà Nẵng trong thời gian qua
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HÓA ĐẾN PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 3.1. TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HÓA ĐẾN PHÁT TRIỂN KINH TẾ CỦA THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 3.1.1. Tốc độ tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 3.1.1.1. Tốc độ tăng trưởng kinh tế
• 3.1.1.2. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 3.1.2. Đô thị hóa tác động đến các ngành kinh tế trụ cột của TP Đà Nẵng
• 3.1.2.1. Tác động đến sự phát triển du lịch
• 3.1.2.2. Tác động đến phát triển cảng biển
• 3.1.2.3. Tác động đến phát triển Công nghiệp
• 3.1.2.4. Tác động tới hạ tầng giao thông
• 3.2. TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HÓA ĐẾN XÃ HỘI CỦA TP ĐÀ NẴNG
• 3.2.1. Đô thị hóa tác động tới vấn đề lao động, việc làm
• 3.2.1.1. Tác động đến lao động
• 3.2.1.2. Tác động đến giải quyết việc làm cho người lao động
• 3.2.2. Đô thị hóa tác động đến GRDP bình quân đầu người, thu nhập BQĐN và đời sống người dân
• 3.2.2.1. Tác động đến thu nhập bình quân đầu người
• 3.2.2.2. Tác động đến đời sống của người dân
• 3.2.2.3. Tác động tích cực đến đời sống người dân nằm trong khu chỉnh trang đô thị và các khu di dời tái định cư
• 3.3. Đánh giá chung về tác động của ĐTH đến KT – XH của TP Đà Nẵng trong giai đoạn nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP HIỆU QUẢ CHO ĐÔ THỊ HÓA VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 4.1. CƠ SỞ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP
• 4.1.1. Định hướng về đô thị hóa của Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung và thành phố Đà Nẵng
• 4.1.1.1. Định hướng về ĐTH của VKTTĐMT
• 4.1.1.2. Định hướng ĐTH của thành phố Đà Nẵng đến năm 2030
• 4.1.1.2.1. Định hướng về chức năng đô thị
• 4.1.1.2.2. Định hướng về không gian đô thị Đà Nẵng
• 4.1.1.2.3. Định hướng về CSHT đô thị Đà Nẵng
• 4.1.2. Những kết quả nghiên cứu của luận án về đô thị hóa và tác động của nó đến phát triển KT-XH ở TP Đà Nẵng
• 4.1.2.1. Những thành tựu về ĐTH và tác động của nó đến KT – XH ở TP Đà Nẵng
• 4.1.2.2. Những hạn chế, thách thức của ĐTH và tác động của nó tới KT – XH ở TP Đà Nẵng
• 4.2. CÁC GIẢI PHÁP XÂY DỰNG ĐÔ THỊ VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 4.2.1. Giải pháp về quy hoạch cấu trúc không gian đô thị hài hòa giữa hiện đại và truyền thống, có bản sắc riêng độc đáo
• 4.2.2. Nâng cao chất lượng nguồn lao động để thực hiện đô thị hóa và phát triển KT – XH của thành phố
• 4.2.3. Thu hút mạnh đầu tư và sử dụng hiệu quả nguồn vốn đầu tư cho đô thị và phát triển KT – XH
• 4.2.4. Xây dựng đô thị kết nối trong vùng và khu vực
• 4.2.5. Xây dựng đô thị theo hướng thông minh tiến đến quản trị đô thị
• 4.2.6. Xây dựng đô thị xanh thân thiện với môi trường, hướng tới sự phát triển bền vững
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• PHẦN KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 1. KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC BẢN ĐỒ, LƯỢC ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Của Đô Thị Hóa Đến Kinh Tế Xã Hội Tại Đà Nẵng

Đô thị hóa (ĐTH) là một trong những xu hướng phát triển quan trọng của các thành phố lớn trên thế giới, đặc biệt là tại Việt Nam. Tại Đà Nẵng, ĐTH không chỉ là một quá trình chuyển đổi về không gian mà còn là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Sự gia tăng dân số đô thị, sự phát triển của cơ sở hạ tầng và các dịch vụ công cộng đã tạo ra những thay đổi tích cực trong đời sống người dân. Tuy nhiên, ĐTH cũng đặt ra nhiều thách thức về môi trường và quản lý đô thị.

1.1. Đô Thị Hóa Là Gì Đặc Điểm Của Đô Thị Hóa Tại Đà Nẵng

Đô thị hóa là quá trình chuyển đổi từ nông thôn sang đô thị, gắn liền với sự phát triển của các ngành kinh tế phi nông nghiệp. Tại Đà Nẵng, ĐTH diễn ra mạnh mẽ từ năm 2003, với tỷ lệ dân thành thị tăng từ 79,1% lên 87,3% vào năm 2020. Đặc điểm nổi bật của ĐTH tại đây là sự phát triển đồng bộ giữa kinh tế và hạ tầng.

1.2. Tác Động Của Đô Thị Hóa Đến Kinh Tế Xã Hội

ĐTH đã tạo ra nhiều cơ hội cho sự phát triển kinh tế tại Đà Nẵng. Tăng trưởng GRDP bình quân đầu người đã tăng đáng kể, từ 34 triệu đồng năm 2003 lên 110 triệu đồng năm 2020. Tuy nhiên, sự gia tăng dân số cũng dẫn đến áp lực lên hạ tầng và dịch vụ công.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Đô Thị Hóa Tại Đà Nẵng

Mặc dù ĐTH mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng không thiếu những thách thức lớn. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, ùn tắc giao thông và thiếu hụt cơ sở hạ tầng đang ngày càng trở nên nghiêm trọng. Đà Nẵng cần có những giải pháp hiệu quả để giải quyết những vấn đề này.

2.1. Ô Nhiễm Môi Trường Do Đô Thị Hóa

Sự gia tăng dân số và hoạt động kinh tế đã dẫn đến ô nhiễm không khí và nước tại Đà Nẵng. Các nghiên cứu cho thấy, chỉ số ô nhiễm không khí tại một số khu vực đã vượt mức cho phép, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

2.2. Áp Lực Lên Cơ Sở Hạ Tầng

Cơ sở hạ tầng giao thông và dịch vụ công cộng chưa đáp ứng kịp thời với tốc độ phát triển đô thị. Tình trạng ùn tắc giao thông diễn ra thường xuyên, đặc biệt vào giờ cao điểm, gây khó khăn cho người dân trong việc di chuyển.

III. Phương Pháp Giải Quyết Vấn Đề Đô Thị Hóa Tại Đà Nẵng

Để giải quyết các vấn đề phát sinh từ ĐTH, Đà Nẵng cần áp dụng các phương pháp quy hoạch đô thị bền vững. Việc phát triển các dự án hạ tầng giao thông thông minh và các khu đô thị xanh sẽ là những giải pháp quan trọng.

3.1. Quy Hoạch Đô Thị Bền Vững

Quy hoạch đô thị bền vững cần được thực hiện để đảm bảo sự phát triển hài hòa giữa kinh tế và môi trường. Các dự án quy hoạch cần chú trọng đến việc bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống cho người dân.

3.2. Phát Triển Hệ Thống Giao Thông Thông Minh

Hệ thống giao thông thông minh sẽ giúp giảm thiểu ùn tắc và nâng cao hiệu quả di chuyển. Đà Nẵng cần đầu tư vào các phương tiện giao thông công cộng và phát triển các ứng dụng công nghệ trong quản lý giao thông.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Tại Đà Nẵng

Nghiên cứu về tác động của ĐTH tại Đà Nẵng đã chỉ ra rằng, ĐTH không chỉ thúc đẩy phát triển kinh tế mà còn cải thiện đời sống xã hội. Các dự án phát triển hạ tầng đã mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng.

4.1. Kết Quả Tích Cực Từ Đô Thị Hóa

Nhiều khu vực tại Đà Nẵng đã được cải tạo và nâng cấp, tạo ra không gian sống tốt hơn cho người dân. Tỷ lệ thất nghiệp giảm, và thu nhập bình quân đầu người tăng lên rõ rệt.

4.2. Các Dự Án Thành Công Trong Đô Thị Hóa

Một số dự án như cải tạo các khu phố cũ và phát triển các khu đô thị mới đã thành công trong việc nâng cao chất lượng sống và thu hút đầu tư. Những dự án này cần được nhân rộng để phát huy hiệu quả.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Đô Thị Hóa Tại Đà Nẵng

Đô thị hóa tại Đà Nẵng đang trên đà phát triển mạnh mẽ, nhưng cũng cần phải đối mặt với nhiều thách thức. Tương lai của ĐTH tại Đà Nẵng phụ thuộc vào khả năng quản lý và quy hoạch bền vững.

5.1. Tương Lai Của Đô Thị Hóa Tại Đà Nẵng

Đà Nẵng cần tiếp tục phát triển các chính sách hỗ trợ ĐTH bền vững, nhằm đảm bảo sự phát triển kinh tế - xã hội đồng bộ và hiệu quả.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Đô Thị Hóa

Các chính sách cần tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống cho người dân. Đà Nẵng cần có những chiến lược dài hạn để phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quá trình đô thị hóa (ĐTH) trên quy mô toàn cầu đã chứng kiến sự chuyển dịch mang tính thời đại từ các quốc gia công nghiệp phát triển sang các nền kinh tế đang phát triển tại châu Á, Mỹ Latinh và châu Phi, nâng tỷ lệ dân thành thị toàn cầu từ 30,0% năm 1950 lên 56,2% vào năm 2020. Tại Việt Nam, công cuộc Đổi mới toàn diện từ năm 1986 đã thúc đẩy ĐTH song hành cùng công nghiệp hóa (CNH) và hiện đại hóa (HĐH), đưa tỷ lệ dân số đô thị cả nước từ 24,2% năm 2000 lên 36,8% năm 2020 với 862 đô thị, đóng góp trên 70% GDP quốc gia. Trong bức tranh chuyển dịch địa kinh tế đó, thành phố Đà Nẵng nổi lên như một hiện tượng đặc thù tiêu biểu: từ một đô thị trực thuộc tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng trước năm 1997 với quy mô không gian nhỏ hẹp và hạ tầng phân tán, Đà Nẵng đã có bước phát triển đột phá kể từ khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương (năm 1997) và được công nhận là đô thị loại I vào năm 2003.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định là sự thiếu vắng các công trình nghiên cứu tổng hợp, đa chiều dưới góc độ Địa lí kinh tế - xã hội nhằm đánh giá một cách hệ thống thực trạng ĐTH và tác động hai mặt (tích cực và tiêu cực) của ĐTH đối với một đô thị biển giữ vai trò hạt nhân, cực tăng trưởng động lực của Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung (VKTTĐMT). Mặc dù các khía cạnh đơn lẻ như xã hội học đô thị, kinh tế học di cư hay quy hoạch kiến trúc đã được đề cập rải rác, một khung phân tích địa lí tích hợp 5 chiều kích (chức năng, dân số, kinh tế, cơ sở hạ tầng và không gian lãnh thổ) cho Đà Nẵng trong giai đoạn bản lề 2003 - 2020 vẫn chưa được giải quyết thấu đáo.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Quá trình ĐTH tại thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2003 - 2020 diễn ra theo những quy luật, đặc điểm hình thái và cấu trúc không gian nào dưới tác động của các nhân tố tự nhiên và kinh tế - xã hội đặc thù?
  • H1: ĐTH ở Đà Nẵng không đơn thuần là sự gia tăng cơ học về dân số mà là sự tái cấu trúc toàn diện không gian lãnh thổ từ hướng sông sang hướng biển, thúc đẩy mở rộng không gian xây dựng gấp gần 4 lần và nâng tỷ lệ dân số đô thị lên mức cao nhất cả nước (87,3% năm 2020).
• RQ2: ĐTH đã tác động như thế nào đến tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu ngành và cơ cấu lao động - việc làm của thành phố?
  • H2: ĐTH tạo động lực chủ đạo chuyển đổi cấu trúc kinh tế theo hướng dịch vụ - công nghiệp (chiếm 87,6% GRDP năm 2020) và nâng cao mức sống thị dân, song đồng thời tạo ra sự phân hóa kinh tế - xã hội giữa khu vực nội thành trung tâm và vùng ven ngoại thành.
• RQ3: Những giải pháp quy hoạch không gian, quản trị đô thị và chính sách xã hội nào cần được thiết lập để hiện thực hóa mục tiêu đô thị thông minh, bền vững theo tinh thần Nghị quyết số 43-NQ/TW của Bộ Chính trị?
  • H3: Một mô hình cấu trúc không gian đô thị đa cực, tích hợp hài hòa giữa hiện đại hóa hạ tầng với bảo tồn sinh thái ven biển và giải quyết bền vững sinh kế hậu thu hồi đất sẽ đảm bảo vai trò đầu tàu của Đà Nẵng trong mạng lưới đô thị Đông Nam Á.

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên sự tích hợp các lý thuyết địa lí kinh tế - xã hội hiện đại: Lý thuyết Vị trí trung tâm (Central Place Theory), Lý thuyết Cực tăng trưởng (Growth Pole Theory), mô hình chuyển dịch cơ cấu ba khu vực kinh tế (Jean Fourastié) và quan điểm phát triển bền vững. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 6 quận nội thành (Hải Châu, Thanh Khê, Sơn Trà, Ngũ Hành Sơn, Liên Chiểu, Cẩm Lệ) và các xã vùng ven thuộc huyện Hòa Vang (Hòa Bắc, Hòa Liên, Hòa Sơn, Hòa Nhơn, Hòa Châu, Hòa Phước), với chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2003 - 2020 cùng dữ liệu sơ cấp từ 200 hộ dân điều tra thực địa.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy nghiên cứu ĐTH đã phát triển qua nhiều giai đoạn với các trường phái tiếp cận đa dạng. Khởi nguồn từ công trình kinh điển "Lý luận chung về đô thị hóa" (1867) của Ildefons Cerdà khi quy hoạch mở rộng Barcelona, ĐTH được định hình là một hiện tượng đa diện liên quan mật thiết đến công nghệ, hành chính, luật pháp và tổ chức không gian. Đến thế kỷ XX, các lý thuyết cấu trúc hình thái đô thị như Mô hình đồng tâm của Ernest Burgess (1925), Mô hình rẻ quạt của Homer Hoyt (1939) và Lý thuyết Vị trí trung tâm của Walter Christaller (1933) đã đặt nền tảng cho việc phân tích mối tương quan giữa địa tô, mạng lưới chức năng và tổ chức không gian đô thị.

Ở bình diện tác động kinh tế - xã hội, dòng nghiên cứu do Michael Spence, Michael Timberlake (1985) và Alan Rabinowitz (1989) dẫn đầu khẳng định ĐTH là động lực cốt lõi thúc đẩy phân công lao động xã hội, nâng cao năng suất biên và tái phân phối các yếu tố sản xuất từ nông nghiệp phân tán sang công nghiệp - dịch vụ tập trung. Ngược lại, trường phái nghiên cứu của David Drakakis-Smith (2000), Michael Pacione (2009), Paul L. Knox và Linda McCarthy (2005) nhấn mạnh các khía cạnh tiêu cực và nghịch lý của ĐTH tại các nước thuộc "Thế giới thứ ba": hiện tượng ĐTH quá tải (over-urbanization), ĐTH giả tạo (pseudo-urbanization), phân hóa giàu nghèo sâu sắc, áp lực hạ tầng và xung đột môi trường sinh thái. Tại Đông Nam Á, công trình của Fu-Chen Lo và Yue-Man Yeung (1996) nghiên cứu vùng đô thị Metro Manila (Philippines) đã chỉ ra mâu thuẫn gay gắt giữa tốc độ tăng dân số cơ học vượt ngưỡng với sự suy thoái hạ tầng đô thị.

Tại Việt Nam, các công trình của Đàm Trung Phường (1995), Phạm Ngọc Côn, Đỗ Thị Minh Đức (1992), Vũ Thị Chuyên (2010), Phạm Đỗ Văn Trung (2014) và Báo cáo đánh giá ĐTH của Ngân hàng Thế giới (Dean Cira và cộng sự, 2011) đã xây dựng hệ thống quan điểm địa lí học về sự chuyển hóa nông thôn - đô thị. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu về Đà Nẵng trước đây (Phạm Hảo và cộng sự, 2006; Nguyễn Dũng Anh, 2014; Nguyễn Thị Thoa, 2014; Nguyễn Nữ Đoàn Vy, 2018) chủ yếu phân tích đơn tuyến về văn hóa lối sống, lao động nông dân mất đất, dòng vốn FDI hoặc nhập cư.

Vị trí học thuật của luận án được xác lập tại điểm giao thoa giữa địa lí học kinh tế và địa lí học đô thị ứng dụng: định vị Đà Nẵng như một "phòng thí nghiệm thực chứng" về quá trình chuyển đổi đô thị nhanh chóng của một thành phố duyên hải miền Trung Việt Nam. So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại Metro Manila (Fu-Chen Lo & Yue-Man Yeung) hay Hải Phòng (Vũ Thị Chuyên, 2010), luận án làm rõ nét đặc thù của Đà Nẵng: mô hình phát triển mở rộng không gian gắn liền với chiến lược "đổi đất lấy hạ tầng", chỉnh trang đô thị cũ kết hợp xây dựng các khu tái định cư quy mô lớn, tạo bước nhảy vọt về diện mạo không gian nhưng đặt ra bài toán phức tạp về tính bền vững xã hội.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án làm phong phú và mở rộng các lý thuyết địa lí kinh tế - xã hội trong bối cảnh các nền kinh tế chuyển đổi đang hội nhập sâu rộng:

1. Mở rộng Lý thuyết Vị trí trung tâm (Walter Christaller) và Cực tăng trưởng (François Perroux): Luận án chứng minh rằng vai trò trung tâm của một đô thị biển loại I không chỉ được xác lập bởi quy mô dân số và bán kính phục vụ nội tại, mà còn phụ thuộc vào khả năng liên kết không gian đa tầng: kết nối chuỗi đô thị duyên hải miền Trung, đóng vai trò cửa ngõ hướng biển của Hành lang kinh tế Đông - Tây (EWEC) và tạo hiệu ứng lan tỏa động lực phát triển đến vùng hậu phương Tây Nguyên.
2. Bổ sung mô hình chuyển dịch cơ cấu ba khu vực của Jean Fourastié: Nghiên cứu cụ thể hóa quy luật chuyển dịch lao động - việc làm trong điều kiện ĐTH ven biển tốc độ cao, nơi khu vực dịch vụ (du lịch, logistics, thương mại) vượt lên giữ vai trò dẫn dắt thay vì trải qua giai đoạn công nghiệp hóa nặng kéo dài như mô hình cổ điển phương Tây.
3. Phát triển khung lý thuyết diễn thế không gian kinh tế - xã hội: Cung cấp luận cứ khẳng định ĐTH là quá trình chuyển đổi toàn diện từ "xã hội nông nghiệp - nông dân - nông thôn" sang "xã hội công nghiệp - thị dân - đô thị", trong đó cấu trúc không gian đóng vai trò là "hình thức tồn tại vật chất của các quan hệ kinh tế - xã hội".

                          KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP ĐÔ THỊ HÓA
                                 (Địa lí Kinh tế - Xã hội)

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 quan điểm địa lí phương pháp luận cốt lõi:

• Quan điểm hệ thống: Đặt đô thị Đà Nẵng trong mối quan hệ hữu cơ với hệ thống phân công lao động lãnh thổ của VKTTĐMT và mạng lưới đô thị quốc gia.
• Quan điểm lãnh thổ: Phân tích sự phân hóa không gian của các quá trình kinh tế - xã hội, làm rõ sự khác biệt giữa lõi trung tâm lịch sử (Hải Châu, Thanh Khê), các dải đô thị mới ven biển (Sơn Trà, Ngũ Hành Sơn, Liên Chiểu) và vành đai nông thôn - bán đô thị (Hòa Vang).
• Quan điểm phát triển bền vững: Đánh giá ĐTH không chỉ qua tốc độ mở rộng diện tích mà qua sự cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ cảnh quan sinh thái tự nhiên.

Hệ thống đánh giá được vận dụng gồm 15 chỉ tiêu định lượng và định tính phân bổ trong 5 nhóm trụ cột: (1) Chức năng đô thị, (2) Dân số đô thị, (3) Kinh tế đô thị, (4) Cơ sở hạ tầng kỹ thuật - xã hội, và (5) Sự mở rộng không gian và phân khu chức năng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng kết hợp lập trường nhận thức luận thực chứng không gian (spatial positivism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed-methods research design) được triển khai bài bản qua hai kênh: phân tích kinh tế lượng - thống kê chuỗi thời gian vĩ mô kết hợp với khảo sát xã hội học vi mô và phân tích không gian bằng Hệ thống Thông tin Địa lý (GIS).

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (multi-level design) được cấu trúc chặt chẽ:

• Cấp độ vĩ mô: Đánh giá vị thế đô thị Đà Nẵng trong mạng lưới đô thị quốc gia và Vùng kinh tế trọng điểm miền Trung.
• Cấp độ trung mô: Phân tích so sánh tương quan giữa 6 quận nội thành và 1 huyện ngoại thành trên địa bàn hành chính thành phố.
• Cấp độ vi mô: Khảo sát sâu tại các hộ gia đình thuộc hai nhóm hình thái cư trú: khu vực chỉnh trang đô thị cũ và khu vực giải tỏa, tái định cư mới.

                      SƠ ĐỒ THIẾT KẾ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Quy trình nghiên cứu và công cụ thu thập dữ liệu

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt:

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập đồng bộ từ Niên giám Thống kê Đà Nẵng, Tổng cục Thống kê, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Xây dựng, Sở Du lịch, Sở Giao thông Vận tải từ năm 2003 đến 2020.
• Dữ liệu sơ cấp: Điều tra xã hội học bằng bảng hỏi tiêu chuẩn hóa, triển khai qua 2 đợt thực địa (Đợt 1: tháng 7 - 8/2018; Đợt 2: tháng 6 - 7/2019). Tổng dung lượng mẫu gồm 200 hộ gia đình, áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng có chủ đích (stratified purposive sampling):
  • Nhóm 1 (100 hộ): Cư dân sinh sống tại các khu đô thị cũ thực hiện chỉnh trang (tập trung tại quận Hải Châu và Thanh Khê).
  • Nhóm 2 (100 hộ): Cư dân thuộc diện giải tỏa, di dời đến sinh sống tại các khu tái định cư mới (tập trung tại quận Cẩm Lệ, Ngũ Hành Sơn, Liên Chiểu).
• Công cụ phân tích: Xử lý thống kê mô tả và kiểm định so sánh trên phần mềm IBM SPSS Statistics; số hóa ranh giới, hiện trạng sử dụng đất và cấu trúc phân vùng chức năng đô thị qua các thời kỳ bằng phần mềm MapInfo. Quá trình nghiên cứu kết hợp phương pháp tam giác đạc (triangulation) thông qua các buổi tọa đàm tham vấn chuyên gia với các nhà quản lý đô thị và chuyên gia quy hoạch tại địa phương.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự bứt phá vượt bậc về tỷ lệ đô thị hóa và quy mô kinh tế đô thị: Tỷ lệ dân số thành thị của Đà Nẵng tăng liên tục từ 79,1% năm 2003 lên 86,9% năm 2010 và đạt 87,3% năm 2020, giữ vị trí cao nhất trong 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương của Việt Nam. Quy mô GRDP đạt trên 103,0 nghìn tỷ đồng vào năm 2020 (đứng thứ 11 toàn quốc), khẳng định vị thế trung tâm kinh tế đầu tàu miền Trung.
2. Bước nhảy vọt về mở rộng không gian lãnh thổ: Diện tích không gian xây dựng đô thị của Đà Nẵng trong giai đoạn nghiên cứu đã mở rộng gấp gần 4 lần. Hình thái đô thị chuyển dịch căn bản từ cấu trúc "hướng sông" (lấy sông Hàn làm ranh giới ngăn cách) sang cấu trúc "vươn mình ra biển lớn", mở rộng mạnh mẽ theo các hướng chiến lược: trục Tây Bắc (quận Liên Chiểu), trục Đông Nam - Tây Nam (quận Cẩm Lệ, Ngũ Hành Sơn) và vươn sang bán đảo Sơn Trà.
3. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại hóa chiều sâu: Cơ cấu GRDP chuyển dịch mạnh mẽ sang khu vực phi nông nghiệp, trong đó tỷ trọng nhóm ngành Dịch vụ - Công nghiệp chiếm tới 87,6% vào năm 2020. ĐTH tạo tiền đề bứt phá cho các ngành kinh tế biển trụ cột: du lịch - dịch vụ chất lượng cao, hệ thống logistics cảng biển quốc tế (cảng Tiên Sa, Liên Chiểu) và các khu công nghiệp tập trung.
4. Tác động xã hội hai chiều sâu sắc giữa chỉnh trang và tái định cư: Kết quả xử lý 200 mẫu điều tra thực địa trên phần mềm SPSS chỉ ra sự phân hóa xã hội rõ nét:
   • Tại các khu đô thị cũ chỉnh trang (Hải Châu, Thanh Khê), người dân được thụ hưởng hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, giá trị bất động sản tăng cao, đời sống vật chất và văn hóa tinh thần cải thiện rõ rệt.
   • Tại các khu vực tái định cư mới (Cẩm Lệ, Liên Chiểu, Ngũ Hành Sơn), người dân được cải thiện về diện tích và tiện nghi nhà ở, song nhóm lao động nông nghiệp lớn tuổi gặp nhiều khó khăn trong quá trình chuyển đổi sinh kế sang các ngành dịch vụ phi chính thức, làm phát sinh chi phí sinh hoạt đô thị cao hơn.

Bảng số liệu tổng hợp các chỉ tiêu ĐTH tiêu biểu của TP. Đà Nẵng (2003 - 2020)

Chỉ tiêu kinh tế - xã hội	Năm 2003	Năm 2010	Năm 2020	Xu hướng chuyển dịch
Tỷ lệ dân số đô thị (%)	79,1	86,9	87,3	Tăng +8,2%, dẫn đầu cả nước
Quy mô GRDP (Nghìn tỷ đồng)	~12,5	~35,2	>103,0	Tăng trưởng vượt bậc (hạng 11 toàn quốc)
Tỷ trọng Dịch vụ - Công nghiệp (%)	~75,0	81,2	87,6	Chi phối gần như tuyệt đối cấu trúc kinh tế
Diện tích không gian đô thị	Điểm xuất phát	Mở rộng x2	Mở rộng ~x4	Chuyển dịch đa trục, hướng biển mạnh mẽ
Lao động phi nông nghiệp (%)	~65,4	75,8	>85,0	Tái cấu trúc việc làm nhanh chóng

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp khung luận cứ phương pháp luận vững chắc cho chuyên ngành Địa lí kinh tế - xã hội trong việc phân tích hiện tượng ĐTH tại các đô thị loại I có tính chất sinh thái - ven biển.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đưa ra các khuyến nghị then chốt phục vụ công tác điều chỉnh Quy hoạch chung thành phố Đà Nẵng đến năm 2030, tầm nhìn 2045:
  1. Quy hoạch không gian: Chuyển từ mô hình phát triển dàn trải sang mô hình đô thị nén đa cực kết hợp mạng lưới giao thông công cộng sức chở lớn (LRT, BRT).
  2. Chính sách xã hội: Thiết lập các chương trình đào tạo nghề chuyển đổi linh hoạt, hỗ trợ vốn vay khởi nghiệp cho các hộ dân nông nghiệp sau giải tỏa tái định cư.
  3. Môi trường và đô thị thông minh: Xây dựng hạ tầng dữ liệu số không gian (GIS) phục vụ quản trị thông minh, đồng thời kiểm soát nghiêm ngặt mật độ xây dựng ven bờ biển để thích ứng với biến đổi khí hậu và hiện tượng nước biển dâng.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả toàn diện, luận án thẳng thắn thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn về dữ liệu không gian hải đảo: Do tính chất an ninh - quốc phòng và sự thiếu hụt chuỗi dữ liệu thống kê dân sự, luận án chưa thể phân tích sâu tiến trình ĐTH tại huyện đảo Hoàng Sa.
• Giới hạn về chuỗi dữ liệu vi mô: Mẫu khảo sát xã hội học (N=200) được thực hiện trong 2 đợt (2018 và 2019) tuy đảm bảo tính đại diện cho các nhóm hình thái cư trú chính nhưng chưa theo dõi được biến động sinh kế của các hộ tái định cư qua một chu kỳ dài hạn (longitudinal panel data).
• Công cụ lượng lượng hóa: Các phân tích tác động kinh tế - xã hội chủ yếu tiếp cận theo phương pháp địa lí học so sánh, tổng hợp và thống kê mô tả, chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng không gian phức tạp (Spatial Econometrics / Structural Equation Modeling - SEM).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Ứng dụng công nghệ viễn thám và dữ liệu ảnh vệ tinh đa thời gian (Landsat, Sentinel) để mô hình hóa tự động tốc độ mở rộng bề mặt không thấm (impervious surface) và biến đổi vi khí hậu đô thị (Urban Heat Island) tại Đà Nẵng.
2. Nghiên cứu định lượng tác động của chính quyền đô thị số và công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI/IoT) đến hiệu quả cung ứng dịch vụ công ích đô thị.
3. Đánh giá khả năng chống chịu (urban resilience) của kết cấu hạ tầng kỹ thuật thành phố Đà Nẵng trước các kịch bản cực đoan của bão lũ nhiệt đới và ngập lụt ven biển.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Địa lí học, Quy hoạch đô thị và Kinh tế phát triển. Phương pháp tiếp cận đa tiêu chí và hệ thống cơ sở dữ liệu bản đồ số hóa là nguồn tư liệu tin cậy cho các công trình nghiên cứu tiếp nối.
• Ảnh hưởng đến hoạch định chính sách: Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở khoa học trực tiếp cho Thành ủy, Hội đồng Nhân dân, Ủy ban Nhân dân thành phố Đà Nẵng và các cơ quan tham mưu (Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Xây dựng, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế - Xã hội Đà Nẵng) trong việc cụ thể hóa các mục tiêu của Nghị quyết số 43-NQ/TW của Bộ Chính trị.
• Tác động chuyển đổi kinh tế - xã hội: Gợi mở định hướng tái cơ cấu các ngành dịch vụ chất lượng cao, phát triển Đà Nẵng thành trung tâm logistics quốc tế kết nối với tuyến Hành lang kinh tế Đông - Tây (EWEC) và trung tâm khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích địa lí kinh tế - xã hội chuẩn mực, hệ thống hóa các lý thuyết đô thị kinh điển và đương đại được kiểm chứng trên một địa bàn thực chứng điển hình.
• Cơ quan quản lý nhà nước và Nhà hoạch định chính sách: Nắm bắt bức tranh toàn cảnh về thực trạng ĐTH, nhận diện rõ những điểm nghẽn về hạ tầng, đất đai và sinh kế xã hội để ban hành chính sách điều hành sát thực tế.
• Các tổ chức phát triển và Doanh nghiệp đầu tư: Có được nguồn dữ liệu phân tích không gian và thị trường tin cậy về các trục hành lang phát triển đô thị, tiềm năng kinh tế biển và định hướng hạ tầng để ra quyết định đầu tư dài hạn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất của luận án là việc tích hợp và mở rộng Lý thuyết Vị trí trung tâm (Walter Christaller) kết hợp Lý thuyết Cực tăng trưởng (François Perroux) vào phân tích hình thái đô thị biển đặc thù của một quốc gia đang phát triển. Luận án chỉ ra rằng chức năng "trung tâm" của Đà Nẵng không đơn thuần là cực hút dòng dịch cư nông thôn cục bộ mà là điểm hội tụ không gian kinh tế đa tầng: vừa là cửa ngõ quốc tế của hành lang kinh tế liên quốc gia (EWEC), vừa là trung tâm dịch chuyển cơ cấu kinh tế cấp vùng duyên hải miền Trung - Tây Nguyên.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu đơn lẻ thuần túy về dân số học (Pranati Datta) hay kinh tế học (Phạm Ngọc Côn), luận án đã thiết lập một hệ phương pháp địa lí học đồng bộ: kết hợp phân tích chuỗi số liệu không gian đa thời gian (2003 - 2020) với kỹ thuật biên tập bản đồ chuyên đề trên MapInfo và xử lý mẫu điều tra xã hội học đối chứng (N=200 hộ trên SPSS). Cách tiếp cận này cho phép bóc tách bản chất của ĐTH trên cả hai phương diện: diện mạo không gian bề mặt và chất lượng cuộc sống vi mô của các nhóm cư dân bị tác động.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự nghịch lý trong mức độ hài lòng về chất lượng sống sau ĐTH giữa hai nhóm đối tượng: mặc dù các hộ dân chuyển về khu tái định cư mới được thụ hưởng hạ tầng nhà ở khang trang, kiên cố hơn hẳn nơi ở cũ, song mức độ an tâm về sinh kế lâu dài lại thấp hơn đáng kể so với các hộ ở khu phố cũ được chỉnh trang tại chỗ. Điều này bắt nguồn từ sự đứt gãy mạng lưới quan hệ xã hội truyền thống và chi phí vận hành lối sống đô thị tăng nhanh khi nguồn thu nhập phi chính thức bị gián đoạn.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp bộ tiêu chí đánh giá chuẩn hóa 5 nhóm (15 chỉ tiêu), quy trình thiết kế bảng hỏi xã hội học, phương pháp chọn mẫu phân tầng 2 giai đoạn và quy chuẩn biên tập bản đồ GIS. Khung quy trình này hoàn toàn có thể tái lập và chuẩn hóa để nghiên cứu so sánh tại các thành phố duyên hải khác của Việt Nam như Hải Phòng, Nha Trang, Quy Nhơn.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Chương trình nghiên cứu giai đoạn 2021 - 2030 tập trung vào 3 trụ cột: (1) Mô hình hóa sự tương tác giữa chuyển đổi số, chính quyền đô thị thông minh với hiệu quả phân bổ nguồn lực đô thị; (2) Đánh giá rủi ro ngập lụt đô thị và xói lở bờ biển dưới tác động kép của ĐTH mật độ cao và biến đổi khí hậu; (3) Tái cấu trúc sinh kế và hòa nhập xã hội cho thế hệ thứ hai của các hộ dân thuộc diện di dời tái định cư.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Đặng Thảo Nguyên đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn: Xây dựng khung đánh giá ĐTH đa chiều phù hợp với đặc thù của đô thị biển loại I trực thuộc Trung ương trong nền kinh tế chuyển đổi.
2. Làm rõ các nhân tố quyết định: Bóc tách vai trò then chốt của vị trí địa - chính trị, kinh tế biển, chính sách mở cửa thu hút FDI và tầm nhìn quy hoạch của chính quyền địa phương trong việc định hình diện mạo đô thị Đà Nẵng.
3. Minh chứng bước chuyển đổi không gian đột phá: Cung cấp bức tranh thực chứng về sự mở rộng diện tích đô thị gần 4 lần và sự chuyển dịch tỷ lệ dân số thành thị đạt 87,3% giai đoạn 2003 - 2020.
4. Lượng hóa tác động kinh tế - xã hội hai mặt: Đánh giá khách quan sự chuyển biến vượt bậc của cơ cấu GRDP (dịch vụ - công nghiệp đạt 87,6%) song hành cùng những thách thức về sinh kế và thích ứng xã hội tại các khu vực tái định cư.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp khả thi: Cung cấp luận cứ quy hoạch không gian đa cực, phát triển đô thị xanh, thông minh và các chính sách an sinh xã hội bền vững hướng tới mục tiêu xây dựng thành phố Đà Nẵng đẳng cấp khu vực theo Nghị quyết 43-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu” năm 2003 [69]. Nghiên cứu về “Lịch sử phát triển đô thị” có tác giả Đặng Thái Hoàng, Nguyễn Quốc Thông. Nghiên cứu về “Quản lý đô thị” có Nguyễn Ngọc Châu, Võ Kim Cương, Phạm Kim Giao [7,17,29]. Các tác giả, đã đưa ra những khái niệm về đô thị và ĐTH trên cơ sở tổng quan từ các nhà nghiên cứu trên thế giới như Cerda, A.

Gutnov, I Lejav và chú trọng phân tích, làm rõ các đặc điểm chức năng của đô thị, diễn biến ĐTH và sự phát triển mạnh của cuộc cách mạng KHKT và CNH đến ĐTH. Những lý thuyết đô thị tiền công nghiệp, đô thị công nghiệp, đô thị hậu công nghiệp đã được đề cập đến bởi các tác giả Nguyễn Thế Bá trong “Quy hoạch xây dựng đô thị” năm 1982 [2], Ngô Huy Quỳnh trong “Quy hoạch cải tạo, xây dựng và phát triển đô thị”năm 1997 [61] - Về các nhân tố ảnh hưởng đến ĐTH Cuốn “Đô thị Việt Nam” tập 1 của tác giả Đàm Trung Phường đã đề cập và phân tích rõ các nhóm yếu tố tác động đến ĐTH và quá trình ĐTH như nhóm yếu tố tự nhiên và tài nguyên thiên thiên, nhóm yếu tố KT – XH, lịch sử và cả thể chế chính sách. Trong các giáo trình về “Đô thị hóa” và “Quy hoạch phát triển đô thị” của các tác giả Nguyễn Thế Bá, Vũ Thị Bình và các cộng sự khác đều đề cập đến các nhân tố ảnh hưởng tới ĐTH. Hai tác giả Đỗ Thị Minh Đức và Nguyễn Viết Thịnh cho rằng các luồng di cư từ nông thôn ra thành phố gắn với quá trình CNH là nguyên nhân của ĐTH.

Ngoài ra, trong nhiều công trình nghiên cứu về ĐTH ở một lãnh thổ cụ thể, các tác giả đều lựa chọn phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình ĐTH. Nghiên cứu của Hoàng Phúc Lâm (2002) [47] về “Tác động của những biến đổi kinh tế - xã hội đến sự phát triển đô thị ở thị xã Lạng Sơn”, nhấn mạnh đến nhóm nhân tố KT – XH của địa phương này. Các luận án tiến sĩ Địa lý học như: “Phân tích quá trình đô thị hóa ở Hải phòng” của Vũ Thị Chuyên (2010) [11]; “Nghiên cứu quá trình đô thị hóa và ảnh hưởng của nó đến sự phát triển kinh tế - xã hội thành phố Cần Thơ” của tác 12 giả Phạm Đỗ Văn Trung (2014) [78]; Nghiên cứu “Đô thị hóa và sử dụng đất đô thị ở tỉnh Bắc Ninh trong giai đoạn 2005 – 2015” [94] của tác giả Ngô Thị Hải Yến đều đề cập các nhóm nhân tố: vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên, nhóm KT – XH, thể chế chính sách ảnh hưởng đến ĐTH ở địa bàn nghiên cứu. - Về tiêu chí đánh giá ĐTH Ở Việt Nam, cùng với nghiên cứu các khái niệm, nhân tố ảnh hưởng đến ĐTH nhiều tác giả đề cập đến các tiêu chí đánh giá ĐTH, tiêu biểu nhất là công trình nghiên cứu của Giáo sư Đàm Trung Phường, trong cuốn “Đô thị Việt Nam – Tập 1 và 2”.

Tác giả Phạm Ngọc Côn trong cuốn “Kinh tế học đô thị”, cùng một số tác giả khác đã đưa ra nhiều tiêu chí đánh giá ĐTH, tập trung vào dân số, tỉ lệ dân số đô thị trên tổng số dân, quy mô diện tích đô thị, hệ thống cơ sở hạ tầng và quy mô kinh tế đô thị,…Tác giả Đỗ Thị Minh Đức (1992), trong luận án tiến sĩ “Phân tích dưới góc độ địa lý kinh tế - xã hội sự chuyển hóa nông thôn thành đô thị ở Hà Nội trong quá trình đô thị hóa”, đã phân tích các khía cạnh về biến đổi dân số cơ học, mật độ dân số liên quan đến chuyển đổi hoạt động kinh tế, chuyển đổi sử dụng lao động và sử dụng đất ở vùng ngoại thành Hà Nội từ 1980 – 1989 [25]. Những nghiên cứu của các tác giả Vũ Thị Chuyên (năm 2010), Phạm Đỗ Văn Trung (năm 2014), Ngô Thị Hải Yến (năm 2016), Nguyễn Thị Hoài Phương (năm 2020) [58], đặc biệt là nghiên cứu “Vận dụng phương pháp phân tích đa tiêu chí đánh giá mức độ đô thị hóa nhằm góp phần xây dựng quan điểm phát triển đô thị ở Việt Nam” của Nguyễn Hữu Đoàn [22]. Các nghiên cứu của các tác giả đều vận dụng bộ tiêu chí dựa trên 5 lĩnh vực: chức năng đô thị, dân số, lao động, CSHT, kiến trúc cảnh quan đô thị để xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá ĐTH ở các địa phương. Đây cũng là những căn cứ giúp tác giả lựa chọn và xác định tiêu chí đánh giá cho luận án của mình Tháng 11/ 2011, “Đánh giá Đô thị hóa ở Việt Nam, Báo cáo hỗ trợ kỹ thuật” của Ngân hàng thế giới do ông Dean Cira phụ trách với sự tham gia của nhóm cán bộ chủ chốt, bao gồm: Arish Dastur, Henry Jewell, Austin Kilroy, Nancy Lozano, Phan Thị Phương Huyền và Hyoung Gun Wang.

Báo cáo được xây dựng trên những nghiên cứu chuyên sâu để đánh giá phân tích toàn diện quá trình ĐTH ở Việt Nam trong 2 thập niên gần đây, theo 5 khía cạnh chuyển đổi của hệ thống đô thị và ĐTH, nêu rõ những mặt tích cực và cả những hạn chế, thách thức mà Việt Nam đang phải đối mặt trong quá trình ĐTH [52]. Những nghiên cứu về tác động của đô thị hóa đến kinh tế - xã hội 1. Trên thế giới Theo David Drakakis - Smith, kinh tế, dân cư, xã hội, môi trường là các nhân tố then chốt cần nghiên cứu trong quá trình ĐTH ở bất cứ quốc gia nào trên thế giới [98]. ĐTH là quá trình phức tạp mang tính quy luật, nó chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố, nhưng cũng tác động đến nhiều mặt của đời sống và phát triển kinh tế.

Các tác động của ĐTH tập trung ở các khía cạnh chính là: - Tác động tới dân cư: nghiên cứu tác động của ĐTH với vấn đề dân cư, David E. Bloom đã dự đoán xu hướng gia tăng dân số đô thị thế giới trong tương lai và đưa ra một số mô hình ĐTH trên thế giới, ông cho rằng gia tăng dân số đô thị là nguyên nhân chính của những thay đổi về xã hội đô thị trong ĐTH ở mỗi quốc gia [99]. Michael Timberlake [106] và Alan Rabinowitz [95], thì cho rằng CNH đã dẫn đến dòng di cư từ nông thôn ra TP, dòng di cư này đã làm thay đổi quy mô, cơ cấu dân số và lối sống dân cư trong các đô thị. Spener [102] cũng chỉ ra rằng ở các nước phát triển như Hoa Kỳ, khu vực Tây Âu, và một số nước châu Á (Nhật Bản, Singapore…), quá trình ĐTH đã ở giai đoạn ổn định nên hiện tượng dịch cư theo chiều sâu không còn, dân cư đã có xu hướng phân tán ra các đô thị nhỏ và các vùng ven đô.

- Tác động tới kinh tế: Đây là vấn đề được nhiều tổ chức, cá nhân quan tâm nghiên cứu như UNESCO, UNDP, WB, ADB với mục đích làm sáng tỏ những mối liên kết giữa toàn cầu hóa và ĐTH. Một số nghiên cứu cho rằng các TP đang ngày càng trở thành động lực quan trọng của quá trình thay đổi cơ cấu kinh tế đô thị theo hướng tăng tỉ lệ lao động ở khu vực II và III, giảm mạnh lao động ở khu vực I, dẫn đến kinh tế các đô thị tăng trưởng nhanh, xuất hiện kinh tế đô thị và sự phát triển kinh tế ở các quốc gia trên thế giới [106]. Ở Đông Nam Á, các đô thị phần lớn là các trung tâm công nghiệp, trung tâm kinh tế nên sự phát triển ĐTH thường song song với phát triển kinh tế. Tài liệu “Dân số, đô thị hóa và chất lượng cuộc sống” của Liên hiệp quốc tại Hội nghị quốc tế về dân số và phát triển ở Nairobi (1994), đã đề cập đến những tác động tích cực của ĐTH đến sự tăng trưởng phát triển kinh tế đô thị, tác động tới cả khu vực nông thôn, từ đó góp phần làm thay đổi các vấn đề xã hội như thu nhập người dân, đời sống văn hóa xã hội, mức sinh tử và quy mô gia đình [110].

Michael Spence và cộng sự đã phân tích tác động của ĐTH làm đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế, thay đổi về cơ cấu lao động và là động lực phát triển kinh tế 14 [53]. Tác giả Nhiêu Hội Lâm trong cuốn “Kinh tế học đô thị” [48], coi đô thị là con đẻ của lực lượng sản xuất, là thể hữu cơ xã hội của kinh tế tập trung, phân tích và đưa ra cơ chế phát triển của kinh tế đô thị. Theo ông, cơ cấu ngành của kinh tế đô thị có mối quan hệ chặt chẽ với cơ cấu không gian đô thị. Tác giả đã đưa ra những đặc điểm để nhận dạng khu kinh tế đô thị với hệ thống đô thị.

- Tác động tới các vấn đề xã hội: tác giả David Drakakis trong “Third World Cities” [98], đề cập tính hai mặt của ĐTH đến các vấn đề xã hội. Các tác động tích cực của ĐTH như tạo việc làm, tăng thu nhập, cải thiện đời sống, lối sống văn minh đô thị. Mặt trái của ĐTH ở những nước có ĐTH nhanh, đặc biệt là những nước thuộc “thế giới thứ ba” cũng gay gắt, họ đang phải đối mặt với một loạt các vấn đề xã hội như dân cư đông đúc, thiếu nhà ở, thất nghiệp, thiếu nước sạch, ô nhiễm môi trường, chênh lệch giàu nghèo ngày càng lớn, tệ nạn xã hội ngày càng gia tăng. Michael Pacione [105] cũng nhận định các siêu đô thị ở châu Phi, Mỹ La Tinh và châu Á tập trung nhiều lao động giản đơn, có thu nhập thấp nên dẫn đến một xã hội bất ổn, bạo lực gia tăng và nguy cơ xảy ra chiến tranh đô thị.L Berry [96] cho rằng chiến lược phát triển kinh tế không kiểm soát, tốc độ tăng dân số nhanh hơn tốc độ tăng trưởng kinh tế, cơ sở hạ tầng chậm phát triển đã khiến sức chứa của nhiều đô thị quá tải.

Hiện tượng ĐTH đảo ngược, ĐTH giả tạo đã diễn ra ở nhiều nước châu Á, châu Phi và Mỹ La Tinh cũng khiến những tác động tiêu cực của ĐTH ở đây thêm sâu sắc Sau những nghiên cứu về ĐTH, Kaplan, Wheeler, Holloway đã cho rằng song song với phát triển ĐTH cần phải tái cấu trúc đô thị để khắc phục những tồn tại và chữa những căn bệnh do ĐTH mang lại [100]. Để ĐTH một cách bền vững, trong “Urbanization – an introduction to urban geography”, Paul L. Knox và Linda Mc Carthy [107] nhấn mạnh ĐTH là động lực phát triển kinh tế ở mỗi quốc gia và chỉ ra những mặt trái, những thách thức của ĐTH ở mỗi nhóm nước khác nhau, đặc biệt là ở các nước thuộc thế giới thứ ba.