mở đầu” năm 2003 [69]. Nghiên cứu về “Lịch sử phát triển đô thị” có tác giả Đặng Thái Hoàng, Nguyễn Quốc Thông. Nghiên cứu về “Quản lý đô thị” có Nguyễn Ngọc Châu, Võ Kim Cương, Phạm Kim Giao [7,17,29]. Các tác giả, đã đưa ra những khái niệm về đô thị và ĐTH trên cơ sở tổng quan từ các nhà nghiên cứu trên thế giới như Cerda, A.
Gutnov, I Lejav và chú trọng phân tích, làm rõ các đặc điểm chức năng của đô thị, diễn biến ĐTH và sự phát triển mạnh của cuộc cách mạng KHKT và CNH đến ĐTH. Những lý thuyết đô thị tiền công nghiệp, đô thị công nghiệp, đô thị hậu công nghiệp đã được đề cập đến bởi các tác giả Nguyễn Thế Bá trong “Quy hoạch xây dựng đô thị” năm 1982 [2], Ngô Huy Quỳnh trong “Quy hoạch cải tạo, xây dựng và phát triển đô thị”năm 1997 [61] - Về các nhân tố ảnh hưởng đến ĐTH Cuốn “Đô thị Việt Nam” tập 1 của tác giả Đàm Trung Phường đã đề cập và phân tích rõ các nhóm yếu tố tác động đến ĐTH và quá trình ĐTH như nhóm yếu tố tự nhiên và tài nguyên thiên thiên, nhóm yếu tố KT – XH, lịch sử và cả thể chế chính sách. Trong các giáo trình về “Đô thị hóa” và “Quy hoạch phát triển đô thị” của các tác giả Nguyễn Thế Bá, Vũ Thị Bình và các cộng sự khác đều đề cập đến các nhân tố ảnh hưởng tới ĐTH. Hai tác giả Đỗ Thị Minh Đức và Nguyễn Viết Thịnh cho rằng các luồng di cư từ nông thôn ra thành phố gắn với quá trình CNH là nguyên nhân của ĐTH.
Ngoài ra, trong nhiều công trình nghiên cứu về ĐTH ở một lãnh thổ cụ thể, các tác giả đều lựa chọn phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình ĐTH. Nghiên cứu của Hoàng Phúc Lâm (2002) [47] về “Tác động của những biến đổi kinh tế - xã hội đến sự phát triển đô thị ở thị xã Lạng Sơn”, nhấn mạnh đến nhóm nhân tố KT – XH của địa phương này. Các luận án tiến sĩ Địa lý học như: “Phân tích quá trình đô thị hóa ở Hải phòng” của Vũ Thị Chuyên (2010) [11]; “Nghiên cứu quá trình đô thị hóa và ảnh hưởng của nó đến sự phát triển kinh tế - xã hội thành phố Cần Thơ” của tác 12 giả Phạm Đỗ Văn Trung (2014) [78]; Nghiên cứu “Đô thị hóa và sử dụng đất đô thị ở tỉnh Bắc Ninh trong giai đoạn 2005 – 2015” [94] của tác giả Ngô Thị Hải Yến đều đề cập các nhóm nhân tố: vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên, nhóm KT – XH, thể chế chính sách ảnh hưởng đến ĐTH ở địa bàn nghiên cứu. - Về tiêu chí đánh giá ĐTH Ở Việt Nam, cùng với nghiên cứu các khái niệm, nhân tố ảnh hưởng đến ĐTH nhiều tác giả đề cập đến các tiêu chí đánh giá ĐTH, tiêu biểu nhất là công trình nghiên cứu của Giáo sư Đàm Trung Phường, trong cuốn “Đô thị Việt Nam – Tập 1 và 2”.
Tác giả Phạm Ngọc Côn trong cuốn “Kinh tế học đô thị”, cùng một số tác giả khác đã đưa ra nhiều tiêu chí đánh giá ĐTH, tập trung vào dân số, tỉ lệ dân số đô thị trên tổng số dân, quy mô diện tích đô thị, hệ thống cơ sở hạ tầng và quy mô kinh tế đô thị,…Tác giả Đỗ Thị Minh Đức (1992), trong luận án tiến sĩ “Phân tích dưới góc độ địa lý kinh tế - xã hội sự chuyển hóa nông thôn thành đô thị ở Hà Nội trong quá trình đô thị hóa”, đã phân tích các khía cạnh về biến đổi dân số cơ học, mật độ dân số liên quan đến chuyển đổi hoạt động kinh tế, chuyển đổi sử dụng lao động và sử dụng đất ở vùng ngoại thành Hà Nội từ 1980 – 1989 [25]. Những nghiên cứu của các tác giả Vũ Thị Chuyên (năm 2010), Phạm Đỗ Văn Trung (năm 2014), Ngô Thị Hải Yến (năm 2016), Nguyễn Thị Hoài Phương (năm 2020) [58], đặc biệt là nghiên cứu “Vận dụng phương pháp phân tích đa tiêu chí đánh giá mức độ đô thị hóa nhằm góp phần xây dựng quan điểm phát triển đô thị ở Việt Nam” của Nguyễn Hữu Đoàn [22]. Các nghiên cứu của các tác giả đều vận dụng bộ tiêu chí dựa trên 5 lĩnh vực: chức năng đô thị, dân số, lao động, CSHT, kiến trúc cảnh quan đô thị để xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá ĐTH ở các địa phương. Đây cũng là những căn cứ giúp tác giả lựa chọn và xác định tiêu chí đánh giá cho luận án của mình Tháng 11/ 2011, “Đánh giá Đô thị hóa ở Việt Nam, Báo cáo hỗ trợ kỹ thuật” của Ngân hàng thế giới do ông Dean Cira phụ trách với sự tham gia của nhóm cán bộ chủ chốt, bao gồm: Arish Dastur, Henry Jewell, Austin Kilroy, Nancy Lozano, Phan Thị Phương Huyền và Hyoung Gun Wang.
Báo cáo được xây dựng trên những nghiên cứu chuyên sâu để đánh giá phân tích toàn diện quá trình ĐTH ở Việt Nam trong 2 thập niên gần đây, theo 5 khía cạnh chuyển đổi của hệ thống đô thị và ĐTH, nêu rõ những mặt tích cực và cả những hạn chế, thách thức mà Việt Nam đang phải đối mặt trong quá trình ĐTH [52]. Những nghiên cứu về tác động của đô thị hóa đến kinh tế - xã hội 1. Trên thế giới Theo David Drakakis - Smith, kinh tế, dân cư, xã hội, môi trường là các nhân tố then chốt cần nghiên cứu trong quá trình ĐTH ở bất cứ quốc gia nào trên thế giới [98]. ĐTH là quá trình phức tạp mang tính quy luật, nó chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố, nhưng cũng tác động đến nhiều mặt của đời sống và phát triển kinh tế.
Các tác động của ĐTH tập trung ở các khía cạnh chính là: - Tác động tới dân cư: nghiên cứu tác động của ĐTH với vấn đề dân cư, David E. Bloom đã dự đoán xu hướng gia tăng dân số đô thị thế giới trong tương lai và đưa ra một số mô hình ĐTH trên thế giới, ông cho rằng gia tăng dân số đô thị là nguyên nhân chính của những thay đổi về xã hội đô thị trong ĐTH ở mỗi quốc gia [99]. Michael Timberlake [106] và Alan Rabinowitz [95], thì cho rằng CNH đã dẫn đến dòng di cư từ nông thôn ra TP, dòng di cư này đã làm thay đổi quy mô, cơ cấu dân số và lối sống dân cư trong các đô thị. Spener [102] cũng chỉ ra rằng ở các nước phát triển như Hoa Kỳ, khu vực Tây Âu, và một số nước châu Á (Nhật Bản, Singapore…), quá trình ĐTH đã ở giai đoạn ổn định nên hiện tượng dịch cư theo chiều sâu không còn, dân cư đã có xu hướng phân tán ra các đô thị nhỏ và các vùng ven đô.
- Tác động tới kinh tế: Đây là vấn đề được nhiều tổ chức, cá nhân quan tâm nghiên cứu như UNESCO, UNDP, WB, ADB với mục đích làm sáng tỏ những mối liên kết giữa toàn cầu hóa và ĐTH. Một số nghiên cứu cho rằng các TP đang ngày càng trở thành động lực quan trọng của quá trình thay đổi cơ cấu kinh tế đô thị theo hướng tăng tỉ lệ lao động ở khu vực II và III, giảm mạnh lao động ở khu vực I, dẫn đến kinh tế các đô thị tăng trưởng nhanh, xuất hiện kinh tế đô thị và sự phát triển kinh tế ở các quốc gia trên thế giới [106]. Ở Đông Nam Á, các đô thị phần lớn là các trung tâm công nghiệp, trung tâm kinh tế nên sự phát triển ĐTH thường song song với phát triển kinh tế. Tài liệu “Dân số, đô thị hóa và chất lượng cuộc sống” của Liên hiệp quốc tại Hội nghị quốc tế về dân số và phát triển ở Nairobi (1994), đã đề cập đến những tác động tích cực của ĐTH đến sự tăng trưởng phát triển kinh tế đô thị, tác động tới cả khu vực nông thôn, từ đó góp phần làm thay đổi các vấn đề xã hội như thu nhập người dân, đời sống văn hóa xã hội, mức sinh tử và quy mô gia đình [110].
Michael Spence và cộng sự đã phân tích tác động của ĐTH làm đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế, thay đổi về cơ cấu lao động và là động lực phát triển kinh tế 14 [53]. Tác giả Nhiêu Hội Lâm trong cuốn “Kinh tế học đô thị” [48], coi đô thị là con đẻ của lực lượng sản xuất, là thể hữu cơ xã hội của kinh tế tập trung, phân tích và đưa ra cơ chế phát triển của kinh tế đô thị. Theo ông, cơ cấu ngành của kinh tế đô thị có mối quan hệ chặt chẽ với cơ cấu không gian đô thị. Tác giả đã đưa ra những đặc điểm để nhận dạng khu kinh tế đô thị với hệ thống đô thị.
- Tác động tới các vấn đề xã hội: tác giả David Drakakis trong “Third World Cities” [98], đề cập tính hai mặt của ĐTH đến các vấn đề xã hội. Các tác động tích cực của ĐTH như tạo việc làm, tăng thu nhập, cải thiện đời sống, lối sống văn minh đô thị. Mặt trái của ĐTH ở những nước có ĐTH nhanh, đặc biệt là những nước thuộc “thế giới thứ ba” cũng gay gắt, họ đang phải đối mặt với một loạt các vấn đề xã hội như dân cư đông đúc, thiếu nhà ở, thất nghiệp, thiếu nước sạch, ô nhiễm môi trường, chênh lệch giàu nghèo ngày càng lớn, tệ nạn xã hội ngày càng gia tăng. Michael Pacione [105] cũng nhận định các siêu đô thị ở châu Phi, Mỹ La Tinh và châu Á tập trung nhiều lao động giản đơn, có thu nhập thấp nên dẫn đến một xã hội bất ổn, bạo lực gia tăng và nguy cơ xảy ra chiến tranh đô thị.L Berry [96] cho rằng chiến lược phát triển kinh tế không kiểm soát, tốc độ tăng dân số nhanh hơn tốc độ tăng trưởng kinh tế, cơ sở hạ tầng chậm phát triển đã khiến sức chứa của nhiều đô thị quá tải.
Hiện tượng ĐTH đảo ngược, ĐTH giả tạo đã diễn ra ở nhiều nước châu Á, châu Phi và Mỹ La Tinh cũng khiến những tác động tiêu cực của ĐTH ở đây thêm sâu sắc Sau những nghiên cứu về ĐTH, Kaplan, Wheeler, Holloway đã cho rằng song song với phát triển ĐTH cần phải tái cấu trúc đô thị để khắc phục những tồn tại và chữa những căn bệnh do ĐTH mang lại [100]. Để ĐTH một cách bền vững, trong “Urbanization – an introduction to urban geography”, Paul L. Knox và Linda Mc Carthy [107] nhấn mạnh ĐTH là động lực phát triển kinh tế ở mỗi quốc gia và chỉ ra những mặt trái, những thách thức của ĐTH ở mỗi nhóm nước khác nhau, đặc biệt là ở các nước thuộc thế giới thứ ba.
