Chương 1. Lý luận về thực hiện chính sách xây dựng nông thôn mới Chương 2. Thực trạng thực hiện chính sách xây dựng nông thôn mới ở huyện Kinh Môn, tỉnh Hải Dương Chương 3. Định hướng, giải pháp bảo đảm thực hiện chính sách xây dựng nông thôn mới từ thực tiễn huyện Kinh Môn, tỉnh Hải Dương 8 Chƣơng 1 LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1.
Xây dựng nông thôn mới và chính sách xây dựng nông thôn mới 1. Xây dựng nông thôn mới 1. Quan niệm về nông thôn và nông thôn mới Nông thôn là một danh từ rất quen thuộc và thông dụng nhưng có thể có nhiều quan niệm khác nhau ở mỗi quốc gia. Theo Viện Từ điển học và Bách khoa toàn thư Việt Nam trực tuyến (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), nông thôn được hiểu là “phần lãnh thổ của một nước hay của một đơn vị hành chính nằm ngoài lãnh thổ đô thị, có môi trường tự nhiên, hoàn cảnh kinh tế xã hội, điều kiện sống khác biệt với thành thị và dân cư chủ yếu làm nông nghiệp”.
Nông thôn là một xã hội, là môi trường sống của người nông dân, nơi diễn ra các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội với nhiều nét đặc thù và gói gọn lại: Đó không phải là đô thị (về không gian sống, về cấu trúc và tổ chức xã hội, về con người và sinh kế) nhưng cũng không hoàn toàn đối lập với đô thị (nhất là về văn hóa) [18, tr52]. Đối với nước ta, nông thôn để chỉ những vùng đất trên lãnh thổ Việt Nam mà ở đó, người dân sinh sống, làm việc chủ yếu bằng nông nghiệp. Hiện nay, khái niệm về nông thôn đã được nêu rõ tại Thông tư số 41/2013/TT-BNNPTNT ngày 04 tháng 10 năm 2013 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn hướng dẫn thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới: “Nông thôn là phần lãnh thổ được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã” [4]. Như vậy, nông thôn là vùng khác với thành thị, ở đó một cộng đồng dân cư chủ yếu là nông dân sinh sống và làm việc chủ yếu bằng nghề nông, đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu.
Nông thôn có kinh tế nông nghiệp chiếm tỷ lệ cao trong cơ cấu kinh tế nông thôn; có mật độ dân cư thấp, có kết cấu hạ tầng, trình độ dân trí. thấp hơn so với đô thị. 9 Về nông thôn mới, các nhà nghiên cứu có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Có quan niệm cho rằng, nông thôn mới là nông thôn văn minh hiện đại nhưng vẫn giữ được nét đẹp của truyền thống Việt Nam.
Có cách tiếp cận khác lại khẳng định: Nông thôn mới phải tập trung vào xây dựng kết cấu hạ tầng làm đòn bẩy phát triển các ngành nghề khác; Nông thôn mới đạt được 19 tiêu chí trong Bộ tiêu chí do Thủ tướng Chính phủ ban hành; Nông thôn mới phải cải tạo được cảnh quan, bảo vệ môi trường, phục vụ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước; Nông thôn mới phải áp dụng khoa học kỹ thuật mới, nâng cao thu nhập cho người dân. Một số quan niệm khác thì lại nhận định, nông thôn mới là nông thôn có kinh tế phát triển, đời sống vật chất tinh thần của nhân dân được nâng cao, có quy hoạch kết cấu hạ tầng hiện đại, môi trường sinh thái trong lành, dân trí cao, giữ được bản sắc văn hóa dân tộc, an ninh chính trị được giữ vững. Nhìn chung, các quan niệm về nông thôn mới nói trên đều thống nhất khi khẳng định nông thôn mới là một trạng thái phát triển cao, toàn diện của xã hội nông thôn truyền thống trên tất cả các phương diện kinh tế - xã hội, văn hóa, giáo dục, môi trường, hạ tầng cơ sở và hệ thống chính trị., giảm dần sự cách biệt giữa nông thôn và thành thị. Mặc dù hiện nay chưa có văn bản cụ thể nào định nghĩa nông thôn mới một cách rõ ràng, nhưng trong thực tế, quan niệm về nông thôn mới cần được gắn chặt chẽ với xây dựng nông thôn mới, trong đó “nông thôn mới” là mục tiêu, là đích đến và “xây dựng nông thôn mới” là hành động cần thực hiện.
Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương khoá X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn xác định: Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường [1]. 10 Nghị quyết số 24/2008/NQ-CP ngày 28/10/2008 của Chính phủ về ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, tóm lược nội dung xây dựng nông thôn mới là: Xây dựng, tổ chức cuộc sống của dân cư nông thôn theo hướng văn minh, hiện đại, giữ gìn bản sắc văn hoá và môi trường sinh thái gắn với phát triển đô thị, thị trấn, thị tứ. Phát triển đồng bộ hệ thống hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn phù hợp quy hoạch không gian xây dựng làng (ấp, thôn, bản), xã và quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của ngành, địa phương; kết hợp giữa hỗ trợ của Nhà nước với phát huy nội lực của cộng đồng dân cư nông thôn. Nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực và tổ chức tốt đời sống văn hoá cơ sở.
Xây dựng các hình thức tổ chức sản xuất phù hợp với yêu cầu của nền nông nghiệp hiện đại, sản xuất hàng hoá gồm cả nông nghiệp và phi nông nghiệp, thực hiện “mỗi làng một nghề” [9, tr. Như vậy, mô hình nông thôn mới là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay, thể hiện ở các đặc trưng cơ bản sau: (1) Kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của cư dân nông thôn được nâng cao; (2) Nông thôn phát triển theo quy hoạch, có kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội hiện đại, môi trường sinh thái được bảo vệ; (3) Dân trí được nâng cao, bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát huy; (4) An ninh tốt, quản lý dân chủ; (5) Chất lượng hệ thống chính trị được nâng cao. Tiêu chí đánh giá nông thôn mới - Quan niệm tiêu chí đánh giá nông thôn mới Theo Đại từ điển Tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên: Tiêu chí được hiểu là đặc trưng, dấu hiệu làm cơ sở, căn cứ để nhận biết, xếp loại các sự vật, các khái niệm [23, tr. Trên thực tế, khái niệm tiêu chí thường được sử dụng làm căn cứ để kiểm định hay để đánh giá một đối tượng, bao gồm các yêu cầu về chất lượng, mức độ, hiệu quả, khả năng tuân thủ các quy tắc và quy định, kết quả cuối cùng và tính bền 11 vững của các kết quả đó.
Tiêu chí luôn được xác định trước làm cơ sở khi tiến hành đánh giá, xếp loại hay phân loại một sự vật, hiện tượng. Tiêu chí đánh giá có thể hiểu là nội dung yêu cầu được xác định trước làm căn cứ, cơ sở để xem xét theo định kỳ một cách hệ thống và khách quan về khả năng đáp ứng của kết quả đối với yêu cầu cần đạt được. Từ quan niệm chung về tiêu chí đánh giá có thể thấy, tiêu chí đánh giá nông thôn mới được hiểu là yêu cầu được xác định trước làm cơ sở xem xét, nhận định, đánh giá mức độ đạt hay không đạt mục tiêu “nông thôn mới” của xã hội nông thôn hiện nay. Để đạt xã nông thôn mới, một địa phương phải đáp ứng đầy đủ 19 tiêu chí đánh giá được ban hành kèm theo Quyết định số 1980/QĐ-TTg ngày 17/10/2016 của Thủ tướng Chính phủ về Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2016 - 2020 gồm: (1) Quy hoạch; (2) Giao thông; (3) Thủy lợi; (4) Điện; (5) Trường học; (6) Cơ sở vật chất văn hóa; (7) Chợ nông thôn; (8) Thông tin và truyền thông; (9) Nhà ở dân cư; (10) Thu nhập; (11) Hộ nghèo; (12) Lao động có việc làm; (14) Tổ chức sản xuất; (14) Giáo dục và đào tạo; (15) Y tế; (16) Văn hóa; (17) Môi trường và an toàn thực phẩm; (18) Hệ thống chính trị và tiếp cận pháp luật; (19) Quốc phòng và An ninh.
Đối với Huyện nông thôn mới, các tiêu chí đánh giá được quy định tại Quyết định số 558/QĐ-TTg ngày 05/4/2016 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành Tiêu chí huyện nông thôn mới và quy định thị xã, thành phố trực thuộc cấp tỉnh hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016 - 2020. Cụ thể: Có 100% số xã trong huyện đạt chuẩn nông thôn mới; tất cả các 09 tiêu chí về quy hoạch, giao thông, thủy lợi, điện, y tế - văn hóa - giáo dục, sản xuất, môi trường, an ninh trật tự xã hội, chỉ đạo xây dựng nông thôn mới đạt chuẩn theo quy định. - Ý nghĩa của tiêu chí đánh giá nông thôn mới Một là: Là cụ thể hóa đặc tính của xã nông thôn mới, huyện nông thôn mới thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa - hiện đại hóa. 12 Hai là: Là căn cứ để xây dựng nội dung chính sách xây dựng nông thôn mới, là chuẩn mực để các xã lập kế hoạch phấn đấu đạt 19 tiêu chí nông thôn mới; huyện đạt Huyện nông thôn mới.
Ba là: Là căn cứ để chỉ đạo và đánh giá kết quả thực hiện chính sách xây dựng nông thôn mới của các địa phương trong từng thời kỳ; đánh giá công nhận xã, huyện, tỉnh đạt nông thôn mới; đánh giá trách nhiệm của các cấp uỷ Đảng, chính quyền xã trong thực hiện chính sách xây dựng nông thôn mới. Chính sách xây dựng nông thôn mới 1. Quan niệm về chính sách xây dựng nông thôn mới Chính sách là thuật ngữ được sử dụng rộng rãi, phổ biến trong sách báo, tài liệu, trên các phương tiện truyền thông và trong đời sống xã hội. Có nhiều quan niệm các nhau về chính sách: Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: “Chính sách là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ.
Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó.
