ĐẶT VẤN ĐỀ Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn là chỉ cho trẻ bú sữa mẹ mà không cho bất cứ thức ăn, đồ uống nào khác, kể cả nƣớc trắng, trừ trƣờng hợp phải uống bổ sung các vitamin, khoáng chất hoặc thuốc theo chỉ định của thầy thuốc (1). Nuôi con bằng sữa mẹ là cách tốt nhất để cung cấp cho trẻ những chất dinh dƣỡng cần thiết. Cũng theo khuyến nghị của WHO, các bà mẹ nên bắt đầu cho con bú trong vòng một giờ sau khi sinh và tiếp tục cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng tiếp theo. Trong 6 tháng đầu, chỉ có sữa mẹ là thức ăn lý tƣởng nhất, cung cấp đầy đủ chất dinh dƣỡng kể cả vitamin và khoáng chất cần thiết cho trẻ (2).
Trẻ sơ sinh không đƣợc bú mẹ hoàn toàn làm tăng nguy cơ tử vong do tiêu chảy hoặc viêm phổi cao hơn đáng kể so với trẻ sơ sinh cho bú mẹ hoàn toàn, nuôi con bằng sữa mẹ hỗ trợ hệ thống miễn dịch của trẻ và có thể bảo vệ chúng trong cuộc sống sau này khỏi các tình trạng mãn tính nhƣ béo phì và tiểu đƣờng. Ngoài ra, cho trẻ bú bảo vệ các bà mẹ chống lại một số loại ung thƣ và các tình trạng sức khỏe khác (3). Trên thế giới, việc tăng tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ mỗi năm có thể ngăn ngừa 823.000 ca tử vong ở trẻ dƣới 5 tuổi và 20.000 ca tử vong ở bà mẹ do ung thƣ vú (4). Tại Việt Nam, mỗi 1 đô la Mỹ đầu tƣ vào chiến lƣợc khuyến khích nuôi con bằng sữa mẹ có thể giúp ngăn chặn 200 trƣờng hợp trẻ em tử vong mỗi năm và mang lại tỷ lệ chi phí lợi ích 2,39:1 đô la Mỹ, hoặc lợi tức 139% cho khoản đầu tƣ (5).
Trong báo cáo của WHO và UNICEF, ƣớc tính trên toàn cầu có 78 triệu trẻ mới sinh, 3 trong số 5 trẻ sinh ra không đƣợc bú sữa mẹ sớm trong giờ đầu tiên, tỷ lệ cho con bú trong vòng một giờ sau sinh cao nhất ở Đông và Nam Phi (65%) và thấp nhất ở Đông Á và Thái Bình Dƣơng (32%)(6). Ở Việt Nam, tỷ lệ bắt đầu cho con bú sớm giảm từ 44% trong năm 2006 đến 27% vào năm 2014, cùng khoảng thời gian, Thái Lan giảm từ 49,6% xuống còn 39,9%, trong khi đó ở Campuchia, tỷ lệ này tăng từ 06% vào năm 1998 đến 63% trong năm 2014 và Nepal tăng từ 35,5% vào năm 2006 đến 54,9% vào năm 2016 (7). Trong số 14 quốc gia ở khu vực Châu Á Thái Bình Dƣơng, Việt Nam đƣợc xếp hạng thấp nhất về tỷ lệ NCBSMHT (8). Tuy nhiên đa số các nghiên cứu này thực hiện và mô tả tỷ lệ bà mẹ có con từ 1 – 6 tháng tuổi NCBSMHT trong ngày trƣớc đó (hỏi 24h) thay vì hỏi toàn bộ thời gian từ 0 – 6 tháng tuổi.Nghiên cứu trƣớc đó đã cho thấy thực hành NCBSM ở Việt Nam bị ảnh hƣởng nhiều bởi các yếu tố cá nhân, các yếu tố môi trƣờng cũng đang trở nên quan trọng hơn trong việc hỗ trợ bà mẹ việc áp dụng các thực hành (9).
2 Chợ Mới là huyện có dân số đứng thứ 2 trong 11 huyện, thị của tỉnh An Giang. Theo báo cáo năm 2018, tỷ lệ NCBSMHT của huyện là 52%, tỷ lệ suy dinh dƣỡng thể thấp còi ở trẻ dƣới 5 tuổi là 15,2%. Tuy nhiên theo đánh giá nhanh từ các cán bộ chuyên trách chƣơng trình phòng chống suy dinh dƣỡng và bà mẹ trong xã thì tỷ lệ NCBSMHT ở địa phƣơng quản lý thực tế rất thấp. Hiện chƣa có báo cáo nào phân tích yếu tố ảnh hƣởng đến nuôi con bằng sữa mẹ.
Vậy tỷ lệ NCBSMHT trong 6 tháng đầu tại Chợ Mới là bao nhiêu? Yếu tố nào ảnh hƣởng đến việc NCBSMHT tại Chợ Mới? Xác định đƣợc tình trạng thực hành NCBSMHT tại huyện Chợ Mới và những yếu tố ảnh hƣởng s cung cấp thông tin để xây dựng chƣơng trình can thiệp phù hợp, nâng cao tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn tại địa phƣơng. Do vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Thực hành nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu của bà mẹ có con dƣới 12 tháng tuổi và một số yếu tố ảnh hƣởng tại huyện Chợ Mới, An Giang năm 2020”. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực hành nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu của bà mẹ có con dƣới 12 tháng tại huyện Chợ Mới, An Giang năm 2020.
Phân tích một số yếu tố ảnh hƣởng đến thực hành nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu của bà mẹ có con dƣới 12 tháng tại huyện Chợ Mới, An Giang năm 2020. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm sử dụng trong nghiên cứu Trong 6 tháng đầu sau khi sinh, thực hành nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn là tốt nhất cho trẻ vì theo WHO và Unicef khuyến cáo sữa mẹ là nguồn cung cấp năng lƣợng và chất dinh dƣỡng tối ƣu nhất cho trẻ đặc biệt vào giai đoạn này (10). Qua đó, Bộ Y tế Việt Nam ban hành Quyết định về việc phê duyệt chƣơng trình và tài liệu đào tạo nuôi dƣỡng trẻ nhỏ cho cán bộ y tế đang làm công tác chăm sóc sức khỏe bà mẹ - trẻ em và tƣ vấn dinh dƣỡng tại các tuyến (11) và theo đó, các bệnh viện phụ sản đã thực hiện hƣớng dẫn NCBSM nhƣ sau (12,13): Cách cho con bú: Tƣ thế: tùy điều kiện mẹ có thể cho trẻ bú ở tƣ thế nằm hay ngồi nhƣng phải đảm bảo bà mẹ và trẻ đều ở tƣ thế thoải mái, thƣ giãn.
Đầu và thân trẻ phải nằm trên cùng một đƣờng thẳng. Bụng trẻ áp sát vào bụng mẹ. Mặt trẻ quay vào vú mẹ và mũi trẻ đối diện với núm vú. Đỡ toàn bộ cơ thể trẻ.
Cách ngậm bắt vú đúng: quầng vú ở phía trên miệng trẻ còn lại nhiều hơn quầng vú ở phía dƣới. Miệng trẻ mở rộng. Môi dƣới hƣớng ra ngoài. Cằm trẻ chạm vào vú mẹ.
Nguyên tắc nuôi con bằng sữa mẹ: Trẻ bú càng sớm càng tốt ngay sau khi sinh (trong 1 giờ đầu) để kích thích mẹ tiết sữa. Cho trẻ bú theo nhu cầu bất kể ngày đêm. Bú hoàn toàn trong vòng 6 tháng đầu, không cần ăn thêm bất kỳ thức ăn đồ uống nào khác. Bú hết một bên vú rồi mới chuyển sang bên kia để đảm bảo trẻ đƣợc bú cả sữa đầu và sữa cuối.
Thời gian trung bình mỗi bữa bú 15 – 20 phút. Nên cai sữa khi trẻ đƣợc 24 tháng hay lâu hơn nếu có thể. Khi mẹ bị bệnh, trẻ ốm, không tự bú đƣợc thì nên vắt sữa và cho trẻ ăn bằng thìa. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và một số tổ chức bảo vệ sức khỏe đã nêu khái niệm về bú sớm và NCBSMHT nhƣ sau: Nuôi con bằng sữa mẹ là cách nuôi dƣỡng trong đó trẻ trực tiếp bú sữa mẹ hoặc đƣợc nuôi bằng sữa mẹ vắt ra (1).
5 Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn là bà mẹ chỉ cho trẻ bú mà không cho ăn, uống bất kỳ thức ăn, đồ uống nào khác kể cả nƣớc trắng, trừ trƣờng hợp phải uống bổ sung các vitamin, khoáng chất hoặc thuốc theo chỉ định của thầy thuốc (1,12). Bú sớm: Trẻ sơ sinh đƣợc cho bú trong vòng 1 giờ đầu sau sinh (1). Sữa non: là sữa mẹ đƣợc tiết ra trong 03 ngày đầu sau đẻ, có màu vàng nhạt hoặc trong, sánh đặc. Sữa non chứa nhiều đạm hơn sữa trƣởng thành (12,13).
Cai sữa: là sự chuyển giao vai trò cung cấp năng lƣợng từ sữa mẹ sang các thực phẩm trong bữa ăn gia đình để kết thúc thời kỳ bú mẹ (1). Lợi ích của nuôi con bằng sữa mẹ Sữa mẹ là nguồn dinh dƣỡng tốt nhất, lý tƣởng nhất cho trẻ nhỏ. Nuôi con bằng sữa mẹ là phƣơng pháp tối ƣu nhất trong thực hành nuôi dƣỡng trẻ vì đó là biện pháp nuôi con tự nhiên, bảo đảm sự phát triển hoàn hảo cho trẻ, bảo vệ sức khỏe cho mẹ, mang lại lợi ích kinh tế cho gia đình, cộng đồng và xã hội (14). Lợi ích đối với trẻ: Trẻ đƣợc nuôi bằng sữa mẹ giúp ít mắc một số bệnh về nhiễm khuẩn, tăng cƣờng sức khỏe đồng thời thúc đẩy sự tăng trƣởng tối ƣu của trẻ vì sữa mẹ chính là yếu tố miễn dịch đầu tiên giúp trẻ chống lại bệnh tật đồng thời có chứa các thành phần giúp phát triển và hoàn thiện hệ thống miễn dịch về sau.
Chính vì thế, trẻ đƣợc bú sữa mẹ ít mắc các bệnh tiêu chảy, viêm phổi và một số bệnh khác so với trẻ không đƣợc bú mẹ. NCBSM cũng đƣợc nhiều nghiên cứu chứng minh là có liên quan đến khả năng giảm mắc các bệnh nhƣ đái tháo đƣờng, bệnh tim mạch và béo phì khi ở tuổi trƣởng thành (15). Thức ăn duy nhất đáp ứng nhu cầu phát triển của trẻ là sữa mẹ, đặc biệt trong các cữ bú cũng nhƣ trong suốt thời gian trẻ bú mẹ, sữa mẹ có thể thay đổi thành phần để đáp ứng nhu cầu tăng trƣởng từng ngày của trẻ, trong khi các sản phẩm thay thế sữa mẹ đến nay vẫn không có đƣợc điều đó. Với các lợi ích về dinh dƣỡng, miễn dịch và các yếu tố cho sự lớn lên, phát triển, sữa mẹ đƣợc khẳng định là thức ăn lý tƣởng nhất đối với trẻ mà không một thức ăn, nƣớc uống nào có thể thay thế đƣợc.
Nếu nhƣ tất cả các bà mẹ sinh con hàng năm đều cho con bú thì có thể ngăn ngừa đƣợc 823 000 trẻ dƣới 5 tuổi tử vong hàng năm cho dù họ ở quốc gia giàu hay nghèo nào trên thế giới (16). 6 Đối với các trẻ dƣới 6 tháng tuổi, sữa mẹ là nguồn dinh dƣỡng hoàn hảo, đáp ứng đầy đủ nhu cầu trẻ, thúc đẩy sự phát triển cơ thể của trẻ và kích thích sự phát triển của não. Sữa mẹ không chỉ là nguồn thức ăn hoàn hảo nhất, đƣợc hấp thu hiệu quả nhất đối với trẻ dƣới 6 tháng mà còn cung cấp đầy đủ nƣớc cho trẻ, ngay cả khi thời tiết nóng nực. Sữa mẹ luôn sạch, sẵn sàng và đảm bảo dinh dƣỡng cho trẻ, nhất là trong những trƣờng hợp khó khăn, khẩn cấp nhƣ bão lụt, chiến tranh (17).
Trẻ bú mẹ hoàn toàn bao gồm cả bú sớm và hoàn toàn trong vòng 1 giờ đầu sau đẻ. Bú sớm trong vòng 1 giờ sau đẻ là cung cấp cho trẻ nguồn sữa non quí giá có trong bầu vú mẹ và có thể sẵn sàng cho con bú ngay sau khi sinh.