Luận án tiến sĩ: Thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư khoa học công nghệ ở Việt Nam (2024)

Khám phá thể chế thúc đẩy đầu tư doanh nghiệp cho phát triển khoa học và công nghệ tại Việt Nam, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ánh
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Quốc Lý
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Thể Chế Thúc Đẩy Doanh Nghiệp Đầu Tư Cho Phát Triển Khoa Học Và Công Nghệ Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN THỂ CHẾ THÚC ĐẨY DOANH NGHIỆP ĐẦU TƯ CHO PHÁT TRIỂN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
• 1.1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN THỂ CHẾ THÚC ĐẨY DOANH NGHIỆP ĐẦU TƯ CHO PHÁT TRIỂN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THỂ CHẾ THÚC ĐẨY DOANH NGHIỆP ĐẦU TƯ CHO PHÁT TRIỂN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2011-2023
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HOÀN THIỆN THỂ CHẾ THÚC ĐẨY DOANH NGHIỆP ĐẦU TƯ CHO PHÁT TRIỂN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ Ở VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2030
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Thúc Đẩy Đầu Tư KHCN Việt Nam Tại Sao Quan Trọng 59 ký tự

Việc thúc đẩy đầu tư doanh nghiệp cho phát triển khoa học và công nghệ (KHCN) tại Việt Nam là một yêu cầu cấp thiết. Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 tạo ra cơ hội lớn nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức. Phát triển KHCN được coi là động lực then chốt để phát triển sức sản xuất hiện đại, là quốc sách hàng đầu. Việc thúc đẩy đầu tư cho phát triển KHCN là điều kiện cần và là nguồn động lực quan trọng để các mục tiêu kinh tế - xã hội, dự án phát triển trở thành hiện thực. Theo đánh giá của WIPO, thể chế Việt Nam chưa phản ánh rõ xu hướng cải thiện, cần nỗ lực đột phá để tạo điều kiện thuận lợi hơn. Nguồn vốn từ xã hội cho phát triển KHCN ngày càng tăng lên, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh. Đầu tư vào KHCN và số hóa là vấn đề được Đảng và Chính phủ rất quan tâm để đạt mục tiêu kinh tế số.

1.1. Vai Trò Của Khoa Học Và Công Nghệ Trong Phát Triển Kinh Tế

Khoa học và công nghệ đóng vai trò then chốt trong nền văn minh hiện đại. C.Mác đã chỉ ra rằng năng suất lao động có ảnh hưởng quyết định đến việc làm tăng của cải và lượng giá trị của hàng hóa. Khi năng suất lao động tăng lên thì cả người sản xuất và người tiêu dùng trong xã hội đều có lợi. Trình độ kỹ thuật công nghệ có tác động lớn đến năng suất lao động không chỉ của mỗi chủ thể trong nền sản xuất mà còn của cả xã hội. Lênin coi việc nâng cao năng suất lao động bằng mọi cách là điều quan trọng nhất và chủ yếu nhất đối với thắng lợi của CNXH. Nordhaus nhấn mạnh giáo dục và thay đổi công nghệ là nguyên nhân đưa đến sự tăng trưởng kinh tế nhanh nhất.

1.2. Thách Thức Và Cơ Hội Từ Cuộc Cách Mạng Công Nghiệp 4.0

Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 mang lại nhiều cơ hội cho sự phát triển, như không gian kinh tế mới, công nghệ mới, sản phẩm mới. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra nhiều thách thức, nguy cơ tiềm tàng về cạnh tranh giữa thế giới thực và ảo. Việc tận dụng khoa học công nghệ và bài toán sử dụng các nguồn lực hiệu quả và bền vững là vấn đề cần được quan tâm. Thực tế đã có những tập đoàn công nghệ số bị phá sản, một loạt doanh nghiệp và doanh nghiệp công nghệ đang sa thải hàng nghìn lao động, tác động không nhỏ đến đời sống kinh tế - xã hội của các quốc gia, vùng lãnh thổ, các dân tộc.

II. Rào Cản Đầu Tư KHCN Điểm Nghẽn Cần Gỡ Bỏ Ngay 58 ký tự

Mặc dù có nhiều cơ chế, chính sách khuyến khích, việc đầu tư phát triển KHCN tại nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thực sự thể hiện quyết tâm và hành động mạnh mẽ. Nhiều doanh nghiệp vừa gặp trở ngại lớn về vốn, khó tiếp cận các nguồn hỗ trợ. Thiếu kỹ năng để đầu tư ứng dụng KHCN mới vào sản xuất kinh doanh, hoặc lúng túng trước sự vươn lên trong môi trường cạnh tranh gay gắt. Với một nước đang phát triển, thu nhập quốc dân còn ở mức trung bình thấp như Việt Nam, cần tập trung tăng mạnh nguồn vốn đầu tư cho các chủ thể kinh tế phát triển KHCN. Vấn đề này cần được giải quyết, nhất là nhu cầu về vốn đầu tư, lấy từ nguồn nào và cơ chế huy động ra sao.

2.1. Khó Khăn Về Vốn Và Tiếp Cận Nguồn Hỗ Trợ

Không ít doanh nghiệp vừa còn gặp trở ngại lớn về vốn, khó tiếp cận được các nguồn hỗ trợ để đầu tư đổi mới phát triển khoa học và công nghệ. Điều này làm giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp và cản trở sự phát triển của KHCN. Cần có các giải pháp để hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các nguồn vốn và nguồn hỗ trợ một cách dễ dàng hơn.

2.2. Thiếu Kỹ Năng Đầu Tư Và Ứng Dụng KHCN Mới

Một số doanh nghiệp chưa đủ kỹ năng để đầu tư ứng dụng khoa học và công nghệ mới vào phát triển sản xuất, kinh doanh hoặc chính bản thân doanh nghiệp lúng túng, chần chừ trước thực tế đòi hỏi sự vươn lên trong môi trường cạnh tranh gay gắt, chưa quyết liệt hành động chuyển đổi. Điều này cho thấy cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật để nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong việc đầu tư và ứng dụng KHCN.

2.3. Thể Chế Vẫn Còn Là Điểm Nghẽn Lớn Nhất

Thể chế vẫn là vấn đề mà Đảng ta chỉ rõ là một trong ba “điểm nghẽn” lớn nhất: thể chế, hạ tầng và nhân lực; trong đó, thể chế là “điểm nghẽn” của “điểm nghẽn”. Theo đánh giá của (WIPO) tại Báo cáo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (Global Innovation Index) năm 2023 và năm 2024, đối với Việt Nam, chỉ số Chất lượng quy định pháp luật chưa phản ánh rõ xu hướng cải thiện.

III. Giải Pháp Thúc Đẩy Đầu Tư KHCN Cần Chính Sách Gì 55 ký tự

Để giải quyết bài toán thúc đẩy đầu tư doanh nghiệp cho phát triển KHCN, cần có một thể chế đồng bộ và hiệu quả. Chính sách ưu đãi đầu tư KHCN đóng vai trò then chốt, tạo động lực cho doanh nghiệp. Cần có cơ chế huy động vốn hiệu quả, đa dạng hóa nguồn vốn từ ngân sách nhà nước, doanh nghiệp và xã hội. Cần tập trung vào các lĩnh vực KHCN ưu tiên, chủ động tiếp cận và tận dụng thành tựu khoa học, phát triển kinh tế số, kinh tế xanh. Chỉ khi có lời giải cho bài toán này, mới đảm bảo điều kiện để thúc đẩy phát triển KHCN.

3.1. Hoàn Thiện Thể Chế Và Chính Sách Ưu Đãi Đầu Tư KHCN

Cần có một thể chế đồng bộ và hiệu quả để thúc đẩy đầu tư doanh nghiệp cho phát triển KHCN. Chính sách ưu đãi đầu tư KHCN đóng vai trò then chốt, tạo động lực cho doanh nghiệp. Bên cạnh nguồn vốn từ ngân sách nhà nước, nguồn vốn từ xã hội cho phát triển khoa học và công nghệ ngày càng tăng lên. Sự gia tăng nguồn vốn đầu tư đó đã thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất, hiệu quả, năng lực toàn diện của các doanh nghiệp, sức mạnh của nền kinh tế - xã hội.

3.2. Đa Dạng Hóa Nguồn Vốn Đầu Tư KHCN

Cần có cơ chế huy động vốn hiệu quả, đa dạng hóa nguồn vốn từ ngân sách nhà nước, doanh nghiệp và xã hội. Các nguồn vốn có thể đến từ Quỹ đầu tư mạo hiểm KHCN Việt Nam, các tổ chức tài chính, và các nhà đầu tư cá nhân. Cần tạo điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp KHCN tiếp cận được các nguồn vốn này.

3.3. Tập Trung Đầu Tư Vào Lĩnh Vực KHCN Ưu Tiên

Cần tập trung vào các lĩnh vực KHCN ưu tiên, chủ động tiếp cận và tận dụng thành tựu khoa học, phát triển kinh tế số, kinh tế xanh. Việc đầu tư cho khoa học và công nghệ, số hóa các hoạt động kinh tế, xã hội cũng đã được Đảng, Chính phủ rất quan tâm, như Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt “Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.

IV. Hướng Dẫn Kêu Gọi Vốn Đầu Tư KHCN Thành Công Nhất 57 ký tự

Để kêu gọi vốn đầu tư KHCN thành công, doanh nghiệp cần có một dự án khả thi và hấp dẫn. Cần chứng minh được tiềm năng phát triển và lợi nhuận của dự án. Quan trọng nhất, phải cho nhà đầu tư thấy được tầm nhìn và giá trị mà dự án mang lại cho xã hội. Cần có chiến lược tiếp thị và quan hệ công chúng hiệu quả. Xây dựng mạng lưới quan hệ với các nhà đầu tư tiềm năng.

4.1. Xây Dựng Dự Án KHCN Khả Thi Và Hấp Dẫn

Dự án KHCN cần có tính khả thi về mặt kỹ thuật và tài chính. Cần chứng minh được tiềm năng thị trường và khả năng sinh lời của dự án. Dự án cũng cần có tính sáng tạo và đột phá để thu hút sự quan tâm của các nhà đầu tư.

4.2. Chứng Minh Tiềm Năng Phát Triển Và Lợi Nhuận

Doanh nghiệp cần cung cấp các bằng chứng về tiềm năng phát triển và lợi nhuận của dự án. Điều này có thể bao gồm các nghiên cứu thị trường, dự báo doanh thu, và các kế hoạch kinh doanh chi tiết.

4.3. Xây Dựng Mạng Lưới Quan Hệ Với Nhà Đầu Tư

Việc xây dựng mạng lưới quan hệ với các nhà đầu tư tiềm năng là rất quan trọng. Doanh nghiệp có thể tham gia các sự kiện khởi nghiệp, hội thảo đầu tư, và các diễn đàn kinh doanh để gặp gỡ và kết nối với các nhà đầu tư.

V. Liên Kết Doanh Nghiệp Viện Trường Bí Quyết Đột Phá 54 ký tự

Liên kết doanh nghiệp - viện trường đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. Viện trường có nguồn lực nghiên cứu và đội ngũ chuyên gia giỏi, trong khi doanh nghiệp có nhu cầu ứng dụng và thương mại hóa các kết quả nghiên cứu. Việc liên kết giúp tăng cường khả năng nghiên cứu và phát triển (R&D), tạo ra các sản phẩm KHCN có giá trị gia tăng cao.

5.1. Tăng Cường Nghiên Cứu Và Phát Triển R D

Việc liên kết giữa doanh nghiệp và viện trường giúp tăng cường khả năng nghiên cứu và phát triển (R&D). Doanh nghiệp có thể tận dụng nguồn lực nghiên cứu của viện trường để phát triển các công nghệ mới và cải tiến các sản phẩm hiện có. Viện trường có thể tìm kiếm các đối tác doanh nghiệp để ứng dụng và thương mại hóa các kết quả nghiên cứu của mình.

5.2. Chuyển Giao Công Nghệ Hiệu Quả

Việc chuyển giao công nghệ từ viện trường sang doanh nghiệp là một yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Cần có các cơ chế và chính sách hỗ trợ để thúc đẩy quá trình chuyển giao công nghệ này.

5.3. Nâng Cao Chất Lượng Nguồn Nhân Lực KHCN

Việc liên kết giữa doanh nghiệp và viện trường cũng góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực KHCN. Doanh nghiệp có thể tham gia vào quá trình đào tạo và bồi dưỡng sinh viên, giúp sinh viên có được kiến thức và kỹ năng thực tế.

VI. Tương Lai Đầu Tư KHCN Kinh Tế Số Kinh Tế Xanh 51 ký tự

Tương lai của đầu tư KHCN gắn liền với kinh tế số và kinh tế xanh. Các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, blockchain, năng lượng tái tạo, và công nghệ môi trường sẽ là những điểm đến hấp dẫn cho các nhà đầu tư. Cần có tầm nhìn dài hạn và chiến lược đầu tư bền vững để tận dụng tối đa các cơ hội phát triển trong tương lai.

6.1. Đầu Tư Vào Trí Tuệ Nhân Tạo Và Blockchain

Trí tuệ nhân tạo (AI) và blockchain là những công nghệ đột phá có tiềm năng ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực. Việc đầu tư vào AI và blockchain sẽ mang lại lợi nhuận cao cho các nhà đầu tư.

6.2. Năng Lượng Tái Tạo Và Công Nghệ Môi Trường

Năng lượng tái tạo và công nghệ môi trường là những lĩnh vực quan trọng để phát triển kinh tế xanh và bền vững. Việc đầu tư vào các lĩnh vực này không chỉ mang lại lợi nhuận mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

6.3. Xây Dựng Chiến Lược Đầu Tư Bền Vững

Cần có tầm nhìn dài hạn và chiến lược đầu tư bền vững để tận dụng tối đa các cơ hội phát triển trong tương lai. Đầu tư bền vững cần xem xét các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường để đảm bảo sự phát triển bền vững của doanh nghiệp và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ ở Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Ánh, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Quốc Lý, bảo vệ tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh năm 2024, thuộc chuyên ngành Kinh tế chính trị (mã số: 9310102).

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra không gian kinh tế, công nghệ và sản phẩm mới, đồng thời đặt ra rủi ro cạnh tranh giữa thế giới thực và ảo, dẫn đến tình trạng phá sản hoặc sa thải hàng loạt lao động ở nhiều doanh nghiệp công nghệ số. Trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội được đề ra tại Đại hội XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam, khoa học và công nghệ được xác định là quốc sách hàng đầu và động lực then chốt để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại. Tuy nhiên, thể chế hiện vẫn là một trong ba điểm nghẽn lớn (bên cạnh hạ tầng và nhân lực), được xác định là "điểm nghẽn của điểm nghẽn". Theo Báo cáo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) của Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (WIPO), chỉ số Chất lượng quy định pháp luật của Việt Nam chưa phản ánh rõ xu hướng cải thiện: năm 2021 xếp hạng 93/132 quốc gia, năm 2022 xếp hạng 83/132, năm 2023 giảm xuống vị trí 94/132 và năm 2024 đứng thứ 95/133. Bên cạnh đó, cơ cấu vốn đầu tư cho khoa học và công nghệ có sự dịch chuyển: nếu cách đây 10 năm ngân sách nhà nước chiếm 70% - 80% thì hiện nay tỷ lệ giữa doanh nghiệp - xã hội và Nhà nước tương ứng là 48% và 52%. Mặc dù Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt "Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030" và Đại hội XIII đề ra mục tiêu kinh tế số đạt 20% GDP vào năm 2025 (thực tế đạt khoảng 10%) và 30% GDP vào năm 2030, nhiều doanh nghiệp vẫn gặp trở ngại lớn về vốn, khó tiếp cận nguồn hỗ trợ, thiếu kỹ năng và lúng túng trong ứng dụng công nghệ. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là nhu cầu vốn đầu tư, cơ chế huy động và việc xây dựng một hệ thống thể chế đồng bộ dưới góc độ kinh tế chính trị để thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D).

Mục đích nghiên cứu của luận án là đánh giá thực tiễn, thực trạng, từ đó đề xuất phương hướng và giải pháp nâng cao hiệu lực, hiệu quả thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ, góp phần đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và thực hiện chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Tổng quan các công trình liên quan và tìm ra khoảng trống cũng như những vấn đề trọng tâm cần giải quyết.
2. Xây dựng khung lý thuyết về thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ ở Việt Nam trong điều kiện cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
3. Nghiên cứu thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ của một số nước, rút ra bài học đối với Việt Nam.
4. Phân tích và đánh giá thực trạng thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ ở Việt Nam giai đoạn 2011-2023, chỉ ra những kết quả chủ yếu đạt được, những hạn chế và nguyên nhân.
5. Đề xuất phương hướng, giải pháp hoàn thiện thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ ở Việt Nam giai đoạn 2024-2030, tầm nhìn 2045.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ, trọng tâm là thể chế chính thức gồm các luật lệ, quy tắc thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư; các chủ thể quản lý nhà nước và doanh nghiệp; cơ chế thực thi điều chỉnh mối quan hệ giữa các chủ thể; hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu, đơn vị cung ứng dịch vụ khoa học công nghệ, trung tâm liên kết và thị trường.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Phạm vi nội dung: Nghiên cứu thể chế chính thức thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ.
• Phạm vi chủ thể: Bao quát các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế hoạt động theo Luật Doanh nghiệp (năm 2021 có 857.551 doanh nghiệp), trong đó lựa chọn một số doanh nghiệp điển hình thuộc ngành sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ ở các quy mô lớn, vừa và nhỏ.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế và loại hình sở hữu trên lãnh thổ Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá thực trạng giai đoạn 2011-2023 (gắn với việc thực hiện Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011-2020 đề ra tại Đại hội XI của Đảng); đề xuất phương hướng và hệ thống giải pháp cho giai đoạn 2024-2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa khối lượng tài liệu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo các nhóm nội dung:

Thứ nhất, các công trình phản ánh mối liên hệ tác động giữa sự phát triển của doanh nghiệp và đầu tư cho khoa học - công nghệ:

• C. Mác trong Quyển I bộ "Tư bản" đã chỉ rõ năng suất lao động quyết định lượng giá trị hàng hóa và khẳng định trình độ phát triển của khoa học, công nghệ thể hiện qua công cụ sản xuất là tiêu chí đánh giá sức sản xuất xã hội.
• V.I. Lênin (Tập 36) nhấn mạnh việc nâng cao năng suất lao động là điều kiện quyết định thắng lợi của chủ nghĩa xã hội, đòi hỏi nền tảng đại công nghiệp và áp dụng triệt để thành tựu kỹ thuật hiện đại.
• P. Samuelson và W. Nordhaus trong giáo trình "Economics" qua phân tích thực nghiệm tại Mỹ thời kỳ 1948-1981 chỉ ra rằng 1/3 mức tăng trưởng là do tăng lao động và vốn, trong khi 2/3 còn lại bắt nguồn từ giáo dục, đổi mới, hiệu quả kinh tế theo quy mô và tiến bộ khoa học.
• R. Solow (1956) với công trình "A contribution to the theory of economic growth" phản bác mô hình Harrod - Domar, xác định công nghệ là yếu tố ngoại sinh quyết định tăng trưởng kinh tế dài hạn để vượt qua tình trạng lợi ích cận biên giảm dần của vốn.
• Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (1998) "Knowledge for development" phân tích mậu dịch quốc tế giai đoạn 1976-1996, chỉ ra tỷ trọng hàng hóa công nghệ cao xuất khẩu tăng gấp đôi từ 11% lên 22%, trong khi hàng sơ chế giảm từ 45% xuống dưới 25%.
• Nghiên cứu thực nghiệm của Christopher F. Baum, Mustafa Caglayan và Oleksandr Talavera (2013) tại Mỹ, Anh, Đức chỉ ra các công ty điều chỉnh lượng tiền mặt dự trữ để phục vụ kế hoạch bổ sung vốn cho R&D ngay cả khi chịu hạn chế tài chính.
• Saul Lach và Mark Schankerman (1987) nghiên cứu các công ty dựa trên khoa học giai đoạn 1973-1981, chứng minh R&D đòi hỏi đầu tư vốn nhưng vốn không phải là nguyên nhân trực tiếp sinh ra R&D.
• Báo cáo của OECD (2000, 2021, 2023) phân tích vai trò của chính sách công, chi tiêu công và hỗ trợ đổi mới sáng tạo hậu khủng hoảng Covid-19, cũng như chính sách trí tuệ nhân tạo (AI) hướng tới doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs).
• Nghiên cứu của Oklahoma SBDC, Gurupanch và Shreelekha Virulkar (2015), P. Horan (2020), báo cáo "Creating the future 2020 vision for science & research" của Vương quốc Anh (cam kết vốn đầu tư khoa học đạt 1,1 tỷ bảng Anh giai đoạn 2015-2016), Báo cáo khoa học UNESCO (2010), Carl Dahlman (2007), Ben Martin và Paul Nightingale (2000), Ricardo Hausmann và José Domínguez (2023).

Thứ hai, các nghiên cứu về thể chế và thể chế phát triển:

• Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của C. Mác về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất, cùng quy luật giá trị thặng dư liên quan đến lợi nhuận siêu ngạch từ đổi mới công nghệ.
• J. March và J. Olsen (1984), Geoffrey Hodgson (2006), Johannes Urpelainen (2011) tiếp cận thể chế từ góc độ chuẩn mực nội sinh và cấu trúc điều chỉnh hành vi.
• Lý thuyết thể chế mới của John Meyer và Brian Rowan (1977), Paul DiMaggio và Walter Powell (1982, 1991), Lynne Zucker (1977) phân tích tính ổn định, đồng nhất của tổ chức dưới tác động của thể chế.
• Partha Dasgupta và Paul A. David (1994) đề xuất môn "Kinh tế học mới của khoa học" nhằm cải cách thể chế chuyển giao tri thức khoa học mở và R&D thương mại; Báo cáo của Ủy ban Châu Âu (EC, 2006) đề cập các công cụ vườn ươm, công viên công nghệ và mua sắm công.

Thứ ba, các công trình nghiên cứu trong nước:

• Nghiên cứu lý luận thể chế: Trần Thị Ngọc Minh (2022), Huỳnh Thành Đạt (2022), Nguyễn Chính (2021), Phùng Hữu Phú (2019), Tạ Ngọc Tấn và Trần Quốc Toản (2019, 2023) với mô hình cấu trúc thể chế gồm "luật chơi", "người chơi" và "sân chơi", Lê Duy Phong (2018), Vũ Tiến Lộc (2019), Nguyễn Hồng Sơn, Phạm Thị Hồng Điệp và Nguyễn Anh Thu (2017).
• Về tài chính và cơ chế đầu tư: Hồng Anh (2012) ghi nhận tỷ suất lợi nhuận từ đầu tư khoa học công nghệ (1 đồng vốn có thể sinh 5 - 6 đồng lợi nhuận so với 10 đồng vốn chỉ thu 1 - 2 đồng ở lĩnh vực khác), Phạm Huy Toàn (2013), Phạm Trần Lê, Hội thảo của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (2013) bàn về gỡ nút thắt cơ chế khoán chi, Hoàng Giang (2023) về quy định sử dụng Quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp, Hồ Ngọc Luật (2007).
• Về thực trạng và giải pháp thị trường khoa học công nghệ: Nguyễn Minh Khải và Bùi Ngọc Quỳnh (2013) nghiên cứu kinh nghiệm Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc; Lại Trần Tùng (2014) chỉ ra 80% doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam sử dụng công nghệ lạc hậu 3-4 thế hệ so với thế giới; Hải An (2013); Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (2020); Thành Chung (2023) tổng kết bài học tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Quảng Ninh; Đỗ Phong (2022), Ngọc Hân (2022), Thủy Diệu (2022), Trần Duy Phương (2022), Viện Năng suất Việt Nam (2023), Phạm Đức Nghiệm (2023), Mai Hương Giang (2023), Vũ Văn Khác và Nguyễn Minh Trí (2021), Hồ Tú Bảo (2008).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định bao gồm:

• Thiếu vắng một công trình tiếp cận có hệ thống dưới góc độ kinh tế chính trị về thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào R&D và đổi mới công nghệ trên bình diện quốc gia.
• Chưa có nghiên cứu làm rõ cơ chế phân bổ lợi ích nội tại trong thể chế thúc đẩy đầu tư khoa học công nghệ của doanh nghiệp.
• Chưa định hình đầy đủ cấu trúc, nguyên tắc tạo lập, vận hành, các tiêu chí đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình vận hành thể chế này trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.
• Mối quan hệ và vai trò kiến tạo của Nhà nước đối với các loại hình doanh nghiệp khác nhau (doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài - FDI) chưa được giải quyết đồng bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên các khái niệm và trường phái học thuật:

• Khái niệm thể chế: Kế thừa quan điểm của W. Richard Scott (1995, 2008) về ba trụ cột thể chế gồm quy định pháp luật (regulative legal), quy chuẩn xã hội (normative social) và văn hóa - nhận thức (cultural-cognitive); định nghĩa của Ngân hàng Thế giới (WB, 2003) và Báo cáo Việt Nam 2035; quan niệm của Douglass North (1990, 1991, 1994) coi thể chế là luật chơi trong xã hội gồm quy tắc chính thức, ràng buộc phi chính thức và cơ chế thực thi; phân định của David Scott Palmer (2003) và Randall Calvert (1995); quan niệm của Hoàng Văn Luân.
• Phân loại thể chế: Phân chia theo hình thức gồm thể chế chính thức và phi chính thức (Douglass North, Gretchen Helmke và Steven Levitsky, 2003); phân chia theo tính chất gồm thể chế dung nạp (inclusive institutions) và thể chế loại trừ (exclusive institutions) của Daron Acemoglu và James A. Robinson (2012); thể chế kinh tế theo quan điểm của Wolfgang Kasper, Manfred E. Streit (1998), Bhumika Dutta (2021) và Geoffrey M. Hodgson.
• Định nghĩa của tác giả: Thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ là hệ thống các quy định, quy tắc, chuẩn mực do Nhà nước và xã hội ban hành, thiết lập cùng cơ chế thực thi nhằm điều tiết, tạo động lực và môi trường để doanh nghiệp tăng cường trích lập quỹ, huy động và phân bổ nguồn lực tài chính, vật lực, nhân lực cho R&D và đổi mới công nghệ.

Luận án xây dựng hệ thống 6 tiêu chí đánh giá thể chế:

1. Mức độ thể chế tác động đến sự phát triển của lực lượng sản xuất.
2. Khả năng thiết lập định hướng tổ chức sản xuất, trao đổi, phân phối và tiêu dùng.
3. Mức độ hoàn thiện của hệ thống pháp luật.
4. Sự hoàn thiện của cơ chế, chính sách.
5. Sự phát triển của các chủ thể tham gia thể chế.
6. Sự phát triển môi trường hoạt động của doanh nghiệp liên quan đến R&D và đổi mới công nghệ.

Luận án xác định 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng:

1. Môi trường chính trị, pháp lý cho đầu tư kinh doanh.
2. Thị trường khoa học và công nghệ.
3. Các chủ thể của thể chế thúc đẩy doanh nghiệp.
4. Các yếu tố tạo động lực nội sinh của doanh nghiệp.
5. Môi trường văn hóa xã hội và hội nhập quốc tế.

Phương pháp tiếp cận bao gồm: tiếp cận lý thuyết (kiểm định và bổ sung khung lý thuyết hiện có), tiếp cận thực tiễn (thu thập, xử lý dữ liệu từ cơ quan quản lý và doanh nghiệp), tiếp cận mục tiêu (hướng tới phát triển kinh tế số theo Nghị quyết Đại hội XIII) và tiếp cận liên ngành (kết hợp kinh tế chính trị với kinh tế học, xã hội học và khoa học chính trị).

Phương pháp nghiên cứu cụ thể: Sử dụng các phương pháp đặc thù của kinh tế chính trị như trừu tượng hóa khoa học, hệ thống hóa, phân tích và tổng hợp, logic kết hợp lịch sử; kết hợp các phương pháp của khoa học kinh tế gồm thống kê mô tả, so sánh, mô hình hóa, lập bảng số liệu, đồ thị, phương pháp cân bằng thị trường và phương pháp dự báo.

Nguồn tư liệu và dữ liệu: Sử dụng dữ liệu thứ cấp từ văn kiện Đảng, văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước, số liệu thống kê của Tổng cục Thống kê, báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ, cơ sở dữ liệu quốc tế từ WIPO, World Bank, OECD, UNESCO cùng các báo cáo chuyên đề về doanh nghiệp giai đoạn 2011-2023.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ

Chương 1 thực hiện tổng quan hệ thống các công trình trong và ngoài nước về mối quan hệ giữa công nghệ và tăng trưởng, lý thuyết thể chế và thực tiễn vận hành chính sách khoa học công nghệ. Tác giả chỉ ra rằng các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế (như Samuelson, Solow, World Bank, Baum và cộng sự) đều thừa nhận R&D và tiến bộ công nghệ là động cơ quyết định năng suất và cơ cấu thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, các công trình trong nước và quốc tế trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề ở khía cạnh công cụ quản lý đơn lẻ, tài chính thuần túy hoặc chính sách công nghiệp, mà chưa xây dựng một khung lý luận kinh tế chính trị hoàn chỉnh về thể chế thúc đẩy đầu tư khoa học công nghệ của doanh nghiệp. Từ việc phân tích các thành tựu và hạn chế của tài liệu hiện có, chương này xác định rõ 4 khoảng trống nghiên cứu làm cơ sở triển khai các nội dung tiếp theo của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ

Chương 2 làm rõ nội hàm các khái niệm nền tảng: thể chế, thể chế kinh tế, thể chế chính thức và phi chính thức, thể chế dung nạp và loại trừ. Luận án luận giải cấu trúc thể chế thúc đẩy đầu tư khoa học công nghệ dựa trên mô hình ba thành tố: "luật chơi" (hệ thống pháp luật, chuẩn mực), "người chơi" (Nhà nước, doanh nghiệp, viện, trường) và "sân chơi" (cơ chế vận hành, thị trường công nghệ). Tác giả thiết lập hệ thống 6 tiêu chí đánh giá hiệu quả và 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình ra quyết định đầu tư vốn của doanh nghiệp. Về kinh nghiệm thực tiễn, chương 2 phân tích các mô hình thúc đẩy đầu tư khoa học công nghệ của một số quốc gia (tiêu biểu như Nhật Bản với cơ chế để doanh nghiệp đóng vai trò nhà tài trợ chính cho R&D dựa trên áp lực cạnh tranh thị trường, Hoa Kỳ, Trung Quốc và một số nước OECD), từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về vai trò kiến tạo của Nhà nước, cơ chế tài chính linh hoạt và việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Chương 3: Thực trạng thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ ở Việt Nam giai đoạn 2011-2023

Chương 3 tập trung phân tích thực trạng xây dựng và thực thi thể chế trong giai đoạn 2011-2023, chỉ ra những kết quả đạt được, các hạn chế và nguyên nhân cốt lõi. Luận án tổng hợp các dữ liệu thực tế phản ánh bức tranh thể chế và hoạt động đầu tư của doanh nghiệp:

Chỉ tiêu / Tiêu chí thực trạng	Dữ liệu và thực trạng ghi nhận trong văn bản	Căn cứ trích xuất
Xếp hạng Chất lượng quy định pháp luật	Năm 2021: 93/132; Năm 2022: 83/132; Năm 2023: 94/132; Năm 2024: 95/133	Báo cáo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (WIPO)
Tỷ lệ cơ cấu nguồn vốn đầu tư KH&CN	10 năm trước: Nhà nước 70% - 80%; Hiện nay: Doanh nghiệp và xã hội 48%, Nhà nước 52%	Đánh giá tổng hợp của luận án
Quy mô số lượng doanh nghiệp	857.551 doanh nghiệp hoạt động theo Luật Doanh nghiệp (tính đến năm 2021)	Số liệu thống kê trong luận án
Trình độ công nghệ của doanh nghiệp	Khoảng 80% doanh nghiệp vừa và nhỏ sử dụng công nghệ lạc hậu từ 3 đến 4 thế hệ so với thế giới	Công trình của Lại Trần Tùng được trích dẫn
Tỷ trọng kinh tế số trong GDP	Hiện nay đạt khoảng 10%; Mục tiêu năm 2025: 20%; Mục tiêu năm 2030: 30%	Quyết định số 749/QĐ-TTg và Văn kiện Đại hội XIII

Luận điểm chính của chương 3 chỉ ra rằng mặc dù tỷ lệ vốn xã hội hóa cho khoa học công nghệ đã tăng lên tiệm cận mức 48%, khung pháp lý vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Thủ tục thành lập và giải ngân Quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp còn cứng nhắc, phức tạp, khiến doanh nghiệp e ngại sử dụng; cơ chế tài chính đối với nhiệm vụ khoa học còn nặng tính hành chính, thiếu quy định chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu. Thị trường khoa học và công nghệ vận hành còn trầm lắng, liên kết ba nhà (Nhà nước - Viện, trường - Doanh nghiệp) còn lỏng lẻo, dẫn đến phần lớn kết quả nghiên cứu không được thương mại hóa, trong khi đa số doanh nghiệp nhỏ và vừa không có đủ năng lực tài chính và kỹ năng để tự đổi mới công nghệ.

Chương 4: Phương hướng, giải pháp tăng cường hoàn thiện thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ ở Việt Nam đến năm 2030

Chương 4 xác định phương hướng hoàn thiện thể chế gắn với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, tận dụng thành tựu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chiến lược chuyển đổi số quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Các nhóm giải pháp chủ yếu được đề xuất bao gồm:

• Hoàn thiện hệ thống luật pháp và quy định quản lý: Sửa đổi, bổ sung các luật liên quan đến khoa học công nghệ, đầu tư và thuế nhằm tạo hành lang pháp lý thông thoáng, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế, giảm thiểu sự can thiệp hành chính trực tiếp của Nhà nước vào thị trường.
• Đổi mới cơ chế tài chính và quỹ khoa học công nghệ: Trao quyền tự chủ thực chất cho doanh nghiệp trong việc trích lập và sử dụng Quỹ phát triển khoa học và công nghệ; đơn giản hóa thủ tục thanh quyết toán theo hướng khoán chi đến sản phẩm cuối cùng; ban hành cơ chế chấp nhận rủi ro có kiểm soát đối với các hoạt động R&D và đổi mới sáng tạo mang tính đột phá.
• Phát triển đồng bộ thị trường khoa học và công nghệ: Khơi thông các tổ chức trung gian, sàn giao dịch công nghệ, đẩy mạnh thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ các trường đại học và viện nghiên cứu; xây dựng cơ sở dữ liệu số dùng chung về cung - cầu công nghệ và theo dõi năng lực công nghệ của doanh nghiệp.
• Thúc đẩy vai trò dẫn dắt của các doanh nghiệp lớn và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa: Khuyến khích các tập đoàn kinh tế tư nhân lớn trở thành hạt nhân đầu tư công nghệ; thực thi hiệu quả Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa thông qua các chương trình tín dụng ưu đãi, vườn ươm công nghệ và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án có những đóng góp cụ thể:

• Hệ thống hóa các quan điểm kinh tế chính trị và lý thuyết thể chế về vai trò của đầu tư phát triển khoa học công nghệ đối với năng suất và tăng trưởng kinh tế.
• Làm sáng tỏ nội hàm khoa học của các khái niệm "thể chế thúc đẩy" và "thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ" dưới góc nhìn kinh tế chính trị trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá gồm 6 tiêu chí và xác định 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng đến thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho khoa học công nghệ.
• Luận giải cơ chế kết hợp giữa động lực nội tại của doanh nghiệp với vai trò kiến tạo, điều tiết của Nhà nước trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Về mặt thực tiễn, luận án mang lại các giá trị:

• Cung cấp bức tranh toàn diện và khách quan về thực trạng tạo lập, vận hành và tác động của thể chế đối với đầu tư khoa học công nghệ của doanh nghiệp tại Việt Nam giai đoạn 2011-2023 qua các chỉ số cụ thể (xếp hạng GII, tỷ lệ phân bổ vốn ngân sách và xã hội, mức độ lạc hậu công nghệ).
• Chỉ rõ những điểm nghẽn thể chế trong việc vận hành các quỹ khoa học công nghệ, thủ tục hành chính, bảo hộ quyền tài sản và thị trường khoa học công nghệ.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ đến năm 2030, tầm nhìn 2045 làm căn cứ thực tiễn cho các cơ quan quản lý nhà nước trong hoạch định đường lối, hoàn thiện thể chế kinh tế và ban hành chính sách huy động nguồn lực đầu tư cho R&D.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi nội dung tập trung chủ yếu vào thể chế chính thức (các quy định, luật lệ, cơ chế nhà nước), chưa đi sâu phân tích toàn diện các quy chuẩn thuộc thể chế phi chính thức (tập quán kinh doanh, chuẩn mực đạo đức, văn hóa doanh nghiệp).
• Về phạm vi chủ thể, do tổng thể doanh nghiệp quá lớn (857.551 doanh nghiệp năm 2021), nghiên cứu chỉ tập trung phân tích một số doanh nghiệp điển hình thuộc ba nhóm ngành công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ, chưa bao quát chi tiết tất cả các phân ngành hẹp.
• Giới hạn thời gian khảo sát thực trạng dừng lại ở mốc năm 2023, các tác động chính sách phát sinh từ năm 2024 trở đi chưa được cập nhật dữ liệu kiểm chứng thực tế.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phân tích mối quan hệ tương tác giữa thể chế phi chính thức và thể chế chính thức trong việc thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ.
• Khảo sát sâu theo từng phân ngành công nghệ mũi nhọn (như trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, bán dẫn) và phân tích so sánh định lượng hành vi đầu tư giữa doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp FDI.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo thiết thực đối với các nhóm đối tượng:

• Các nhà hoạch định chính sách tại Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính: Tham khảo hệ thống luận điểm và giải pháp tại Chương 4 để sửa đổi quy định về Quỹ phát triển khoa học công nghệ, cơ chế tự chủ tài chính và phát triển thị trường công nghệ.
• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Kinh tế chính trị, Quản lý kinh tế: Sử dụng Chương 1 và Chương 2 như tài liệu tổng quan học thuật có hệ thống về lý thuyết thể chế và phương pháp đánh giá thể chế kinh tế.
• Các hiệp hội doanh nghiệp (như VCCI) và lãnh đạo doanh nghiệp: Tham khảo để nhận diện các rào cản chính sách, nâng cao năng lực tiếp cận các nguồn hỗ trợ và chủ động xây dựng chiến lược đầu tư cho R&D.

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ số Chất lượng quy định pháp luật của Việt Nam biến động như thế nào trong Báo cáo GII giai đoạn 2021-2024? Theo Báo cáo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) của WIPO được trích dẫn trong luận án, chỉ số Chất lượng quy định pháp luật của Việt Nam năm 2021 xếp hạng 93/132 quốc gia, năm 2022 tăng lên hạng 83/132, năm 2023 tụt xuống vị trí 94/132 và năm 2024 xếp hạng 95/133 quốc gia, phản ánh sự cải thiện thể chế chưa rõ nét.

2. Cơ cấu nguồn vốn đầu tư cho khoa học và công nghệ tại Việt Nam đã có sự thay đổi như thế nào sau 10 năm? Văn bản nêu rõ: Cách đây 10 năm, nguồn vốn đầu tư cho khoa học và công nghệ chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước, chiếm tỷ trọng từ 70% đến 80%. Đến giai đoạn hiện nay, tỷ lệ này đã tương đối cân bằng khi nguồn vốn từ doanh nghiệp và xã hội chiếm khoảng 48%, trong khi nguồn từ Nhà nước chiếm 52%.

3. Luận án ghi nhận thực trạng về trình độ công nghệ của các doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam ra sao? Dẫn theo công trình nghiên cứu của Lại Trần Tùng (2014), luận án chỉ ra rằng tại Việt Nam hiện có tới 80% doanh nghiệp vừa và nhỏ đang sử dụng công nghệ lạc hậu từ 3 đến 4 thế hệ so với trình độ chung của thế giới, dẫn đến năng lực nghiên cứu và đổi mới công nghệ của khối này còn rất thấp.

4. Khung lý thuyết của luận án xác định thể chế thúc đẩy gồm những thành tố cấu thành nào? Kế thừa lý thuyết thể chế và các nghiên cứu của Tạ Ngọc Tấn, Trần Quốc Toản, luận án cấu trúc thể chế phát triển đồng bộ qua ba thành tố cơ bản: (1) "Luật chơi" - hệ thống luật pháp, chính sách và quy chuẩn tạo hành lang pháp lý; (2) "Người chơi" - tổ chức bộ máy và hoạt động của các chủ thể gồm Đảng, Nhà nước, doanh nghiệp, viện, trường; (3) "Sân chơi" - cơ chế vận hành và môi trường hoạt động của các chủ thể trên thị trường.

5. Luận án đề xuất những tiêu chí nào để đánh giá thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư khoa học công nghệ? Tác giả xác định 6 tiêu chí đánh giá bao gồm: (i) Mức độ tác động đến sự phát triển lực lượng sản xuất; (ii) Khả năng thiết lập định hướng tổ chức sản xuất, trao đổi, phân phối và tiêu dùng; (iii) Mức độ hoàn thiện của hệ thống pháp luật; (iv) Sự hoàn thiện của cơ chế, chính sách; (v) Sự phát triển của các chủ thể thể chế; (vi) Sự phát triển môi trường hoạt động của doanh nghiệp liên quan đến R&D và đổi mới công nghệ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Ánh đã giải quyết có hệ thống vấn đề thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ ở Việt Nam dưới góc nhìn của chuyên ngành Kinh tế chính trị. Công trình đã làm rõ khung lý luận với hệ thống 6 tiêu chí đánh giá và 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng, đồng thời đánh giá toàn diện thực trạng giai đoạn 2011-2023 với các dữ liệu thực tế về cơ cấu vốn và xếp hạng thể chế. Những hạn chế về cơ chế tài chính, rủi ro thủ tục và thị trường khoa học công nghệ được luận án phân tích là cơ sở xác đáng cho hệ thống giải pháp hoàn thiện thể chế hướng tới mục tiêu năm 2030 và tầm nhìn 2045. Đây là công trình nghiên cứu có giá trị khoa học và thực tiễn cao đối với công tác hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề chính phủ làm thế nào có thể cải thiện môi trƣờng thúc đẩy tiến bộ của khoa học và công nghệ. Bài viết gợi ý khả năng tạo ra, phân phối và khai thác tri thức đã trở thành một lợi thế cạnh tranh, tạo ra của cải và cải thiện chất lƣợng cuộc sống. Một số tính năng chính của sự biến đổi này đƣợc tạo ra bởi sự tác động ngày càng tăng của công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) vào nền kinh tế và xã hội, ứng dụng nhanh chóng của tiến bộ khoa học gần đây trong các sản phẩm và quy trình mới, một tỷ lệ cao của sự đổi mới giữa các quốc gia trong OECD, một sự thay đổi các ngành công nghiệp, dịch vụ kiến thức chuyên sâu hơn và tăng yêu cầu về kỹ năng. Những thay đổi này có nghĩa là công nghệ và đổi mới khoa học, kỹ thuật đã trở thành chìa khóa để cải thiện hiệu suất kinh tế và phúc lợi xã hội.

Để có đƣợc những lợi ích từ sự chuyển đổi này, chính phủ phải ban hành các chính sách hỗ 14 trợ. Cần hoàn thiện các công cụ chính sách qua việc giới hạn về chi tiêu công, tăng tính cạnh tranh và toàn cầu hóa, những thay đổi trong các trình điều khiển của quá trình đổi mới, và một sự hiểu biết sâu hơn về vai trò của khoa học và công nghệ trong hoạt động kinh tế, thay đổi xã hội. Vai trò tích cực của chính phủ là không thể thiếu trong những lĩnh vực khác, chẳng hạn nhƣ đầu tƣ vào khoa học và nghiên cứu cơ bản, bảo đảm hành lang pháp lý, hành chính cho sự tham gia của các bên liên quan. Nghiên cứu về “The role of Technology in business” (“Vai trò của công nghệ” trong kinh doanh)1 của nhóm Oklahoma SBDC cho thấy nhu cầu ngày càng tăng, khiến cho việc tách hai thứ công nghệ và kinh doanh ra khỏi nhau gần nhƣ là điều không thể.

Tất cả các ngành công nghiệp chính sẽ rơi vào tình trạng suy sụp thảm khốc nếu loại bỏ công nghệ khỏi hoạt động kinh doanh, bởi vì phần lớn các hoạt động kinh doanh và giao dịch bằng cách nào đó đều liên quan công nghệ. Công nghệ trong kinh doanh đã làm cho cuộc sống trở nên đáng giá. Không thể phủ nhận rằng các mối đe dọa tấn công công nghệ đối với doanh nghiệp đang gia tăng tràn lan, ví nhƣ hacker và các hoạt động độc hại khác, vì vậy cần phải có đủ trách nhiệm và hành động trong việc sử dụng sức mạnh của nhà nƣớc trong giải quyết các mối đe dọa này để phát triển. Gurupanch, Shreelekha Virulkar trong bài viết “Role of Science and Technology in Business Growth” [65] (2015) cho rằng, sự nỗ lực đổi mới, bao gồm nghiên cứu và phát triển chính thức, vẫn là điều kiện thiết yếu của tăng trƣởng.

Việc áp dụng những tiến bộ khoa học và công nghệ, kết hợp với tinh thần kinh doanh và các cách tiếp cận sáng tạo để tạo ra cũng nhƣ cung cấp hàng hóa, dịch vụ sẽ làm cho hoạt động kinh tế hiệu quả hơn. Do vậy, cấu trúc thị trƣờng và môi trƣờng pháp lý là điều kiện cần thiết cho phép mở rộng các hoạt động của doanh nghiệp có năng suất cao hơn. 1 Oklahoma SBDC, The role of Technology in business, An Original Article from bookfresh.com, https://www.org/the-role-of-technology-in-business/ 15 Nghiên cứu của P. Horan (2020) “The role of science, technology and innovation in the UN 2030 agenda” [75] (chƣơng trình nghị sự 2030 của UN), cho rằng con đƣờng chuyển đổi sang phát triển kinh tế toàn diện và bền vững với môi trƣờng phải chuyên sâu về khoa học, công nghệ và đổi mới.

Do vậy, yêu cầu đặt ra phải đƣợc kết hợp để tạo ra các phƣơng thức mới về tài chính, quản trị và chính sách công ở tất cả các cấp cùng đƣợc định hƣớng lại, từ đó tạo ra những thay đổi trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, khoa học, môi trƣờng, công nghệ, các hệ thống quản lý ở các quốc gia phải đạt đƣợc mục tiêu phát triển bền vững. Nên cần có cơ chế tạo thuận lợi cho công nghệ toàn cầu của UN nhằm mục đích thúc đẩy khả năng tiếp cận, chuyển giao, tăng năng lực R&D, sức đổi mới sáng tạo của các quốc gia. Cuốn “Cre ti g the future 2020 visio for s ie e & rese r h” (Sáng tạo tƣơng lai: hƣớng khoa học và nghiên cứu năm 2020) của nhóm nghiên cứu Strategy, Bộ phận Kinh doanh, đổi mới và kỹ năng, nhằm tƣ vấn đề xuất vốn đầu tƣ dài hạn cho khoa học và nghiên cứu ở nƣớc Anh trong quá trình đổi mới. Ý tƣởng của các tác giả là mong muốn làm cho nƣớc Anh trở thành nơi tốt nhất trên thế giới trong việc phát triển khoa học và nghiên cứu.

Giải thích lý do tại sao Chính phủ phải thực hiện một cam kết lâu dài để đầu tƣ cho khoa học và kết cấu hạ tầng cho nghiên cứu nhƣ: tăng vốn đầu tƣ trong thực tế đến 1,1 tỷ bảng Anh giai đoạn 2015-2016 và tăng nó phù hợp với lạm phát mỗi năm đến giai đoạn 2020-2021. Phân tích quan điểm của chính phủ trong việc tạo cơ hội cho đầu tƣ vào khoa học và nghiên cứu bằng cách Chính phủ cam kết công bố một lộ trình khoa học về vốn, đặt ra nhiệm vụ lâu dài với tầm nhìn chiến lƣợc đƣa khoa học và cơ sở hạ tầng nghiên cứu lên hàng đầu thế giới. Các tác giả chứng tỏ các cam kết trên bằng hai câu hỏi quan trọng để thông báo lộ trình cho sự phát triển này: (i) Thúc đẩy cân bằng gì giữa đáp ứng yêu cầu vốn tại các dự án nghiên cứu của cá nhân và mức độ tổ chức, liên quan đến sự cần thiết phải đầu tƣ quy mô lớn ở cấp quốc gia và quốc tế? (ii) Điều gì cần đƣợc ƣu tiên của Vƣơng quốc Anh trong việc đầu tƣ vốn quy mô lớn vì lợi ích quốc gia, bao gồm cả sự cộng tác thích hợp 16 trong các dự án quốc tế và việc hoạch định chính sách đầu tƣ cho khoa học - công nghệ trong dài hạn ở một quốc gia. Nghiên cứu “UNESCO Science Report 2010 - The current Status of S ie e rou d the World” [76] (Báo cáo khoa học của UNESCO năm 2010 - Tình trạng hiện nay của khoa học trên toàn thế giới), các chuyên gia của Bộ phận chính sách Khoa học và Phát triển bền vững thuộc UNESCO đã đƣa ra một công bố một số lƣợng lớn các dữ liệu cho thấy vai trò ngày càng tăng của tri thức khoa học và công nghệ trên toàn cầu.

Trong những năm gần đây, có khá nhiều công bố khác nữa về vai trò của khoa học, công nghệ đối với sản xuất kinh doanh và tăng trƣởng, phát triển kinh tế. Nổi lên nhƣ: “Technology, globalization, and international o petitive ess Ch lle ges for developi g ou tries” (Công nghệ, toàn cầu hóa và cạnh tranh quốc tế: Thách thức cho các nƣớc đang phát triển) của Carl Dahlman viết trong cuốn “I dustri l Develop e t for the 21st Ce tury” (Phát triển công nghiệp cho thế kỷ 21) [68]; “The Politi l E o o y of S ie e, Te h ology d I ov tio ” [64] (Kinh tế chính trị của khoa học, công nghệ và đổi mới) của Ben Martin and Paul Nightingale (2000); cuốn “Knowledge, Technology and Complexity in Economic Growth” (Tri thức, Công nghệ và Sự phức tạp trong Tăng trƣởng Kinh tế) của Ricardo Hausmann, José Domínguez (2023) [74]… Các nghiên cứu đều có chung nhận thức, trong kinh tế học, ngƣời ta chấp nhận rộng rãi rằng sản phẩm R&D, công nghệ là động lực chính cho tăng trƣởng kinh tế của các doanh nghiệp, các quốc gia. Tiến bộ công nghệ cho phép sản xuất hiệu quả hơn nhiều hàng hóa và dịch vụ tốt hơn, đó là điều mà sự thịnh vƣợng phụ thuộc vào. Trong điều kiện hiện nay, khoa học và công nghệ lại càng đƣợc coi là yếu tố hàng đầu quyết định lợi thế cạnh tranh của sản phẩm, của các doanh nghiệp và của nền kinh tế quốc dân.

Các nghiên cứu liên quan thể chế và thể chế phát triển Dƣới góc độ tiếp cận hệ thống lý thuyết của C. Mác, thể chế thuộc cơ sở hạ tầng kinh tế (những quan hệ sản xuất) thƣờng xuyên thay đổi và đến một thời điểm nhất định làm thay đổi cơ bản trong kiến trúc thƣợng tầng. Theo học thuyết hình thái kinh tế - xã hội trong khi chỉ ra các quy luật phát triển cơ bản của lịch sử nhân loại, đã chỉ rõ quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ của lực lƣợng sản xuất, cho dù xét về mặt các thời đại kế tiếp nhau thì các quan hệ sản xuất trong lịch sử nhân loại cũng phát triển đi lên. Song các quan hệ sản xuất với ba nhân tố cơ bản (sở hữu, quản lý, phân phối) luôn quan hệ chặt chẽ với thể chế có thể cản trở hay tạo điều kiện cho lực lƣợng sản xuất và nhiều mặt của xã hội trì trệ hay phát triển.

Theo quan điểm mácxít về học thuyết giá trị thặng dƣ, khi bàn về lợi nhuận siêu ngạch liên quan ứng dụng máy móc, công nghệ, phƣơng tiện khoa học cho rằng, trang thiết bị công nghệ hiện đại làm tăng sức sản xuất, từ đó doanh nghiệp có thể thu đƣợc lợi n huận siêu ngạch. Tiếp theo sau này, khi vấn đề thể chế bắt đầu đƣợc đặc biệt quan tâm trong một số ngành khoahọc xãhội vànhânvăn nhƣ kinh tế học, ch ính trị học, luật học… March, J.Olsen (1984) trong tác phẩm “The New I stitutio lis Org iz tio l F tors i Politi l Life” (American Political Science Review 78, 738-49), đã tiếp cận thể chế từ góc độ các nhân tố tổ chức trong đời sống chính trị nhằm khắc phục khuynh hƣớng cá nhân chủ nghĩa để hƣớng tới lựa chọn tổ chức hợp lý. Hodgson (2006) với bài viết “Wh t re I stitutio s” (Journal of Economic Issues, Vol. 18), cho rằng thể chế là loại cấu trúc quan trọng nhất của xã hội và tạo nên đặc tính của xã hội.

Thể chế do con ngƣời tạo ra và đến lƣợt nó lại quy định phƣơng thức hoạt động, sống và suy nghĩ của các cá nhân trong cộng đồng, dân tộc. Các thể chế cho phép kỳ vọng và hành động một cách trật tự bằng cách áp dụng định dạng nhất quán cho hoạt động của con ngƣời, nhƣ giúp xác lập quyền sở hữu và thực thi các thỏa thuận.