Thử Nghiệm Nhân Giống Hoa Đỗ Quyên Bằng Phương Pháp Giâm Hom Tại Vườn Quốc Gia Pù Mát, Nghệ An

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phương pháp giâm hom nhân giống các loài hoa đỗ quyên tại Vườn quốc gia Pù Mát, Nghệ An, đóng góp bảo tồn đa dạng sinh học.

• Tác giả: Nguyễn Thị Linh
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Thu Hà
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Thử nghiệm nhân giống bằng phương pháp giâm hom một số loài hoa Đỗ quyên của Vườn Quốc gia Pù Mát - Con Cuông - Nghệ An
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Nghiên cứu nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm hom
• 1.2. Nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm hom
• 1.3. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.4. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.5. Tổng quan về loài hoa Đỗ quyên
• 1.6. Nguồn gốc, đặc điểm, phân loại hoa Đỗ quyên
• 1.7. Yêu cầu sinh thái của cây hoa Đỗ quyên
• 1.8. Nhu cầu dinh dưỡng khoáng của cây hoa Đỗ Quyên
• 1.9. Điều kiện nghiên cứu
• 1.9.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 1.9.2. Vị trí địa lý
• 1.9.3. Địa chất và thổ nhưỡng
• 1.9.4. Khí hậu, thủy văn
• 1.9.5. Đa dạng sinh học
• 1.9.6. Điều kiện kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 1.9.6.1. Dân số, lao động và tập quán
• 1.9.6.2. Nhận xét đánh giá chung về điều kiện khu vực nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.3.1. Kế thừa tài liệu
• 2.3.2. Điều tra thực địa
• 2.4. Nghiên cứu nhân giống Đỗ Quyên bằng phương pháp giâm hom
• 2.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Phân loại các loài Đỗ Quyên theo các nhóm chức năng
• 3.2. Đặc điểm hình thái, tình hình sinh trưởng của 5 loài Đỗ quyên phân bố tại Con Cuông
• 3.2.1. Đỗ quyên lá dài Rhododendron maddenii Hook
• 3.2.2. Đỗ quyên sim Rhododendron simsii Planch
• 3.2.3. Đỗ quyên lá rộng, Đỗ quyên chén Rhododendron sinofalconeri Balf
• 3.2.4. Đỗ quyên quang trụ Rhododendron tanastylum Balf
• 3.2.5. Đỗ quyên hoa nhăn Rhododendron veitchianum Hook
• 3.3. Phương pháp nhân giống Đỗ Quyên bằng giâm hom
• 3.3.1. Ảnh hưởng của giá thể giâm hom và các chất kích thích ra rễ (IBA, IAA và NAA) đến sự hình thành rễ và tỉ lệ sống của hom Đỗ Quyên
• 3.3.2. Ảnh hưởng của giá thể giâm hom và các chất kích thích ra rễ đến sự hình thành rễ và tỉ lệ sống của hom Đỗ Quyên sim
• 3.3.3. Ảnh hưởng của giá thể giâm hom và các chất kích thích ra rễ đến sự hình thành rễ và tỉ lệ sống của hom Đỗ Quyên Quang Trụ
• 3.3.4. Ảnh hưởng của các giá thể giâm hom và chất kích thích đến chất lượng hom
• 3.3.4.1. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của các giá thể giâm hom và loại hom đến chất lượng chồi của hom Đỗ Quyên Sim
• 3.3.4.2. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của các giá thể giâm hom và loại hom đến chất lượng chồi của hom Đỗ Quyên Quang Trụ
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nhân giống hoa Đỗ Quyên bằng phương pháp giâm hom

Nhân giống hoa Đỗ Quyên là một phương pháp quan trọng trong bảo tồn thực vật và đa dạng sinh học. Phương pháp giâm hom được sử dụng để nhân giống các loài hoa Đỗ Quyên tại Vườn Quốc gia Pù Mát, Nghệ An. Nghiên cứu này tập trung vào việc tối ưu hóa kỹ thuật giâm hom để đảm bảo tỷ lệ sống và chất lượng cây con. Kỹ thuật nhân giống này giúp duy trì các đặc tính di truyền của cây mẹ, đồng thời góp phần vào việc bảo tồn đa dạng sinh học của các loài thực vật bản địa.

1.1. Ưu điểm của phương pháp giâm hom

Phương pháp giâm hom mang lại nhiều lợi ích trong nhân giống hoa Đỗ Quyên. Đầu tiên, nó cho phép nhân giống với số lượng lớn từ một cây mẹ, giúp duy trì các đặc tính di truyền tốt. Thứ hai, cây con từ giâm hom thường ra hoa sớm hơn so với cây trồng từ hạt, tăng năng suất và hiệu quả kinh tế. Cuối cùng, phương pháp này giúp giảm áp lực khai thác từ tự nhiên, góp phần vào bảo tồn thực vật và đa dạng sinh học.

1.2. Nhược điểm và thách thức

Mặc dù có nhiều ưu điểm, phương pháp giâm hom cũng đối mặt với một số thách thức. Chi phí thực hiện cao hơn so với nhân giống bằng hạt, đòi hỏi kỹ thuật công phu và điều kiện môi trường tối ưu. Ngoài ra, tuổi của cây mẹ và vị trí lấy hom cũng ảnh hưởng đến khả năng ra rễ của cây con. Những yếu tố này cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để nâng cao hiệu quả của phương pháp.

II. Nghiên cứu thực nghiệm tại Vườn Quốc gia Pù Mát

Nghiên cứu thực nghiệm được tiến hành tại Vườn Quốc gia Pù Mát, Nghệ An, nhằm đánh giá hiệu quả của phương pháp giâm hom đối với các loài hoa Đỗ Quyên. Khu vực này có đa dạng sinh học cao, với nhiều loài thực vật quý hiếm. Nghiên cứu tập trung vào hai loài chính là Đỗ Quyên sim và Đỗ Quyên quang trụ, nhằm tìm ra công thức giâm hom tối ưu nhất.

2.1. Điều kiện tự nhiên và đa dạng sinh học

Vườn Quốc gia Pù Mát có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho nghiên cứu thực vật học. Với khí hậu mát mẻ và đất đai phù hợp, khu vực này là nơi lý tưởng để thực hiện các thí nghiệm giâm hom. Ngoài ra, sự đa dạng sinh học cao của vườn quốc gia cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu và bảo tồn các loài thực vật bản địa.

2.2. Kết quả thí nghiệm và đánh giá

Kết quả thí nghiệm cho thấy, tỷ lệ ra rễ và sống sót của cây con phụ thuộc nhiều vào loại giá thể và chất kích thích ra rễ được sử dụng. Các công thức thí nghiệm khác nhau đã được so sánh để tìm ra phương pháp tối ưu nhất. Những kết quả này không chỉ có ý nghĩa trong nghiên cứu thực vật mà còn mở ra hướng phát triển kinh tế từ việc nhân giống hoa Đỗ Quyên.

III. Ứng dụng và ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu này không chỉ có giá trị trong lĩnh vực nghiên cứu thực vật mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc nhân giống thành công hoa Đỗ Quyên bằng phương pháp giâm hom có thể góp phần vào bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời tạo ra nguồn thu nhập mới cho người dân địa phương thông qua việc trồng và bán cây cảnh.

3.1. Bảo tồn và phát triển bền vững

Nghiên cứu góp phần vào việc bảo tồn thực vật và đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Pù Mát. Bằng cách nhân giống các loài hoa Đỗ Quyên, nghiên cứu giúp giảm áp lực khai thác từ tự nhiên, đồng thời tạo điều kiện phát triển bền vững cho các loài thực vật quý hiếm.

3.2. Phát triển kinh tế địa phương

Việc nhân giống thành công hoa Đỗ Quyên mở ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân địa phương. Các sản phẩm cây cảnh từ hoa Đỗ Quyên có giá trị kinh tế cao, có thể xuất khẩu hoặc bán trong nước, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống của người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An, là một trong những khu vực có đa dạng sinh học phong phú với hơn 1.297 loài thực vật và 1.121 loài động vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam và danh mục đỏ của IUCN. Trong số các loài thực vật, hoa Đỗ quyên (Rhododendron) nổi bật với giá trị kinh tế, thẩm mỹ và dược liệu cao. Tuy nhiên, do khai thác quá mức và điều kiện sinh thái khắc nghiệt, các loài Đỗ quyên tại đây đang đứng trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng. Nhu cầu nhân giống và bảo tồn các loài này trở nên cấp thiết nhằm duy trì đa dạng sinh học và phát triển kinh tế địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào thử nghiệm nhân giống bằng phương pháp giâm hom đối với một số loài hoa Đỗ quyên tại Vườn Quốc gia Pù Mát, đặc biệt là hai loài Đỗ quyên sim (Rhododendron simsii Planch) và Đỗ quyên quang trụ (Rhododendron tanastylum Balf). Nghiên cứu nhằm xác định các công thức giá thể và loại thuốc kích thích ra rễ phù hợp để nâng cao tỷ lệ sống và chất lượng hom giâm, đồng thời đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển loài hoa này tại khu vực nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu giới hạn tại huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An, trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa với nhiệt độ trung bình năm khoảng 24-25ºC, độ ẩm không khí trung bình 86%, lượng mưa phân bố không đều theo mùa. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế sinh thái vùng núi miền Trung Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm hom, một kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng giúp giữ nguyên đặc tính di truyền của cây mẹ. Quá trình giâm hom dựa trên khả năng hình thành rễ bất định từ đoạn thân hoặc cành trong điều kiện thích hợp. Lý thuyết nguyên phân tế bào giải thích sự phát triển của cây con từ tế bào gốc, đảm bảo tính đồng nhất về mặt di truyền.

Ngoài ra, nghiên cứu áp dụng các khái niệm về ảnh hưởng của các yếu tố nội sinh (đặc điểm di truyền, tuổi cây mẹ, vị trí cành) và ngoại sinh (giá thể, chất kích thích sinh trưởng, nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng) đến khả năng ra rễ và tỷ lệ sống của hom giâm. Các loại auxin như IBA (Indo butyric axit), IAA (Indol axetic axit) và NAA (Naphtalen axit axetic) được sử dụng làm thuốc kích thích ra rễ, dựa trên cơ sở tác động sinh lý của chúng trong việc thúc đẩy sự phân chia tế bào và hình thành rễ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thu thập bao gồm tài liệu tham khảo về đặc điểm sinh thái, phân loại và kỹ thuật nhân giống các loài Đỗ quyên, cùng với số liệu thực địa tại Vườn Quốc gia Pù Mát. Phương pháp điều tra thực địa được thực hiện qua quan sát, thu mẫu và phân loại các loài Đỗ quyên tại các ô tiêu chuẩn diện tích 1.000 m².

Thí nghiệm nhân giống được bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCB) với 12 công thức thí nghiệm, kết hợp 3 loại giá thể (đất tầng B, đất tầng B pha cát vàng 50:50, cát vàng) và 3 loại thuốc kích thích ra rễ (IBA, IAA, NAA) ở nồng độ 1000 ppm, cùng một đối chứng không sử dụng thuốc. Mỗi công thức giâm 20 hom, lặp lại 3 lần, tổng cộng 720 hom được theo dõi.

Phân tích số liệu sử dụng phương pháp phân tích phương sai (ANOVA) để đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố đến tỷ lệ ra rễ, tỷ lệ sống và sinh trưởng của hom. Thời gian nghiên cứu kéo dài khoảng 135 ngày, theo dõi quá trình ra rễ, tỷ lệ sống, chiều cao chồi và chất lượng hom tại vườn ươm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ảnh hưởng của giá thể đến tỷ lệ ra rễ và tỷ lệ sống của hom Đỗ quyên sim: Giá thể đất tầng B pha cát vàng (50:50) cho tỷ lệ ra rễ cao nhất đạt khoảng 75%, trong khi giá thể cát vàng đơn thuần chỉ đạt khoảng 55%. Tỷ lệ sống hom tương ứng là 70% và 50%, cho thấy giá thể pha trộn giúp duy trì độ ẩm và thoáng khí tốt hơn, hỗ trợ quá trình ra rễ.

2. Ảnh hưởng của thuốc kích thích ra rễ: Hom được xử lý bằng IBA có tỷ lệ ra rễ và tỷ lệ sống cao hơn đáng kể so với IAA, NAA và đối chứng. Cụ thể, tỷ lệ ra rễ của hom Đỗ quyên quang trụ sau 135 ngày đạt 80% với IBA, trong khi đối chứng chỉ đạt 40%. Điều này khẳng định vai trò quan trọng của IBA trong kích thích sự hình thành rễ bất định.

3. Tác động kết hợp giữa giá thể và thuốc kích thích: Công thức giá thể đất tầng B pha cát vàng kết hợp với IBA cho kết quả tốt nhất về cả tỷ lệ ra rễ (80%) và tỷ lệ sống (78%) của hom Đỗ quyên quang trụ. Các công thức khác có tỷ lệ thấp hơn từ 45-65%, cho thấy sự tương tác tích cực giữa giá thể và thuốc kích thích.

4. Chất lượng hom và sinh trưởng chồi: Hom giâm trên giá thể pha trộn và xử lý IBA có chiều cao chồi trung bình đạt 12 cm, cao hơn 30% so với các công thức khác. Tỷ lệ hom đạt tiêu chuẩn xuất vườn cũng cao hơn, khoảng 75% so với 50% ở các công thức kém hiệu quả.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của sự khác biệt tỷ lệ ra rễ và tỷ lệ sống hom là do tính chất vật lý và hóa học của giá thể, ảnh hưởng đến độ ẩm, thông khí và khả năng giữ thuốc kích thích. Giá thể đất tầng B pha cát vàng tạo môi trường cân bằng, vừa giữ nước vừa thoáng khí, phù hợp với đặc tính sinh trưởng của Đỗ quyên.

Việc sử dụng IBA làm thuốc kích thích ra rễ phù hợp với nhiều nghiên cứu quốc tế và trong nước, cho thấy auxin tổng hợp này có hiệu quả cao trong việc thúc đẩy sự phân chia tế bào và hình thành rễ bất định. So sánh với các nghiên cứu về giâm hom cây rừng khác, tỷ lệ ra rễ trên 70% được xem là thành công, phù hợp với mục tiêu nhân giống đại trà.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ ra rễ và tỷ lệ sống hom giữa các công thức giá thể và thuốc kích thích, cũng như bảng thống kê chiều cao chồi và tỷ lệ hom đạt tiêu chuẩn xuất vườn. Kết quả này góp phần mở rộng kiến thức về kỹ thuật nhân giống vô tính cho các loài Đỗ quyên, đồng thời hỗ trợ phát triển kinh tế sinh thái tại vùng núi miền Trung.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng công thức giá thể đất tầng B pha cát vàng (50:50) kết hợp với thuốc kích thích IBA (1000 ppm) trong nhân giống hom Đỗ quyên nhằm nâng cao tỷ lệ ra rễ và tỷ lệ sống hom, tăng năng suất cây giống. Thời gian áp dụng ngay trong các vụ giâm hom tiếp theo tại Vườn Quốc gia Pù Mát và các vùng lân cận.

2. Xây dựng quy trình kỹ thuật chuẩn cho nhân giống giâm hom Đỗ quyên bao gồm chọn hom, xử lý thuốc, chăm sóc hom trong nhà giâm với điều kiện ánh sáng, nhiệt độ và độ ẩm kiểm soát chặt chẽ. Chủ thể thực hiện là các trung tâm nghiên cứu lâm nghiệp và vườn ươm địa phương.

3. Tổ chức đào tạo, chuyển giao kỹ thuật giâm hom cho người dân và doanh nghiệp trồng hoa Đỗ quyên nhằm phát triển nguồn giống chất lượng, giảm áp lực khai thác tự nhiên, bảo tồn đa dạng sinh học. Thời gian triển khai trong vòng 1-2 năm.

4. Phát triển mô hình trồng Đỗ quyên hàng hóa kết hợp du lịch sinh thái tại huyện Con Cuông, tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương, đồng thời bảo vệ rừng tự nhiên. Chủ thể thực hiện là chính quyền địa phương phối hợp với các tổ chức bảo tồn và doanh nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Luận văn cung cấp dữ liệu thực nghiệm và phương pháp nghiên cứu chi tiết về nhân giống vô tính các loài Đỗ quyên, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và phát triển kỹ thuật nhân giống.

2. Các trung tâm nghiên cứu và vườn ươm cây giống: Thông tin về công thức giá thể, thuốc kích thích và quy trình giâm hom giúp nâng cao hiệu quả sản xuất cây giống chất lượng cao phục vụ trồng rừng và cảnh quan.

3. Doanh nghiệp và hộ gia đình trồng hoa Đỗ quyên: Áp dụng kết quả nghiên cứu để cải thiện năng suất, chất lượng cây giống, giảm chi phí và tăng lợi nhuận trong sản xuất hoa cảnh.

4. Cơ quan quản lý bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nông thôn: Tham khảo để xây dựng chính sách bảo tồn, phát triển sinh kế bền vững, giảm khai thác rừng tự nhiên và thúc đẩy phát triển kinh tế sinh thái vùng núi.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp giâm hom là gì và tại sao được chọn để nhân giống Đỗ quyên?
   Giâm hom là phương pháp nhân giống vô tính sử dụng đoạn cành hoặc thân để tạo cây mới giữ nguyên đặc tính di truyền của cây mẹ. Phương pháp này được chọn vì Đỗ quyên khó ra hoa và sinh trưởng chậm khi gieo hạt, giâm hom giúp tăng tỷ lệ sống và rút ngắn thời gian tạo cây giống.

2. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến tỷ lệ ra rễ của hom Đỗ quyên?
   Bao gồm đặc điểm di truyền của loài, tuổi và vị trí cành lấy hom, loại giá thể, thuốc kích thích ra rễ, điều kiện ánh sáng, nhiệt độ và độ ẩm. Trong nghiên cứu, giá thể đất tầng B pha cát vàng và thuốc IBA cho kết quả tốt nhất.

3. Tại sao IBA được ưu tiên sử dụng làm thuốc kích thích ra rễ?
   IBA là auxin tổng hợp có tác dụng kích thích mạnh mẽ sự phân chia tế bào và hình thành rễ bất định. Nồng độ phù hợp giúp tăng tỷ lệ ra rễ mà không gây ức chế, được nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước chứng minh hiệu quả cao.

4. Làm thế nào để bảo quản và chăm sóc hom sau khi giâm?
   Hom cần được giữ ẩm liên tục, tưới phun sương nhiều lần trong ngày, duy trì nhiệt độ nhà giâm từ 23-27ºC, ánh sáng tán xạ khoảng 50%. Cần loại bỏ lá vàng, kiểm soát sâu bệnh và đảm bảo hom không bị úng hoặc khô héo.

5. Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng như thế nào trong thực tế?
   Kết quả giúp xây dựng quy trình nhân giống hiệu quả, sản xuất cây giống chất lượng cao phục vụ trồng rừng, làm cảnh và phát triển kinh tế sinh thái. Đồng thời góp phần bảo tồn các loài Đỗ quyên quý hiếm tại Vườn Quốc gia Pù Mát và các vùng lân cận.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác định được công thức giá thể và loại thuốc kích thích ra rễ tối ưu cho nhân giống giâm hom hai loài Đỗ quyên sim và Đỗ quyên quang trụ tại Vườn Quốc gia Pù Mát.
• Giá thể đất tầng B pha cát vàng (50:50) kết hợp với IBA 1000 ppm cho tỷ lệ ra rễ và tỷ lệ sống hom cao nhất, đạt trên 75%.
• Quy trình giâm hom được xây dựng phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng vùng núi Nghệ An, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng cây giống.
• Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế sinh thái địa phương.
• Đề xuất triển khai áp dụng kỹ thuật nhân giống này rộng rãi, đồng thời đào tạo chuyển giao công nghệ cho cộng đồng và doanh nghiệp trồng hoa Đỗ quyên.

Khuyến khích các trung tâm nghiên cứu và vườn ươm áp dụng quy trình, đồng thời mở rộng nghiên cứu nhân giống các loài Đỗ quyên khác để đa dạng hóa nguồn giống và phát triển bền vững ngành hoa cảnh tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Nghiên cứu nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm hom 1. Nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm hom Nhân giống là bước cuối cùng của một chương trình cải thiện giống để cung cấp hạt hoặc hom cành cho trồng rừng trên quy mô lớn và cho các bước cải thiện giống theo các phương thức sinh sản thích hợp. Thực vật bậc cao có hai hình thức sinh sản chủ yếu là sinh sản hữu tính (bằng hạt) và sinh sản sinh dưỡng (giâm hom, chiết ghép, nuôi cấy mô…).

Để giữ được tính di truyền tốt của cây mẹ người ta thường dùng phương thức nhân giống sinh dưỡng dựa trên cơ sở phân bào nguyên nhiễm. Đây là phương thức phân bào về cơ bản không có sự tái tổ hợp của chất liệu di truyền nên cây con được tạo ra vẫn giữ được đặc tính vốn có của cây mẹ lấy vật liệu. Nhân giống bằng hom (cutting propagation) là một trong những phương pháp nhân giống sinh dưỡng. Đó là việc dùng một phần lá, một đoạn thân, đoạn cành, hoặc đoạn rễ để tạo nên cây mới gọi là cây hom, cây hom có đặc tính di truyền như của cây mẹ.

Sinh vật bậc cao được phát triển từ một tế bào hợp tử qua nhiều lần phân bào liên tiếp cùng với quá trình phân hoá các cơ quan. Trong suốt quá trình phân bào số lượng (NST) của tế bào khởi đầu và tế bào mới được phân chia như nhau nên được gọi là phân bào nguyên nhiễm hay nguyên phân. kết quả từ một tế bào ban đầu cho hai tế bào con có số lượng NST cũng như cấu trúc và thành phần hoá học giống như tế bào ban đầu (Lê Đình Khả và cộng sự, 2003) [13]. Nhờ có quá trình nguyên phân mà khối lượng cơ thể cây con có thể tăng lên, sau đó nhờ có quá trình phân hoá các cơ quan trong quá trình phát triển cá thể mà tạo thành một cây con hoàn chỉnh.

Đây là quá trình đảm bảo cho cây con duy trì tính trạng của cây mẹ. n Nhân giống bằng hom dựa trên khả năng tái sinh hình thành rễ bất định của một đoạn thân hoặc cành trong điều kiện thích hợp để tạo thành cơ thể mới. Rễ bất định là rễ được sinh ra ở bất kỳ bộ phận nào của cây ngoài hệ rễ của nó, trong hom giâm và chiết điều quan trọng là quá trình hình thành rễ bất định. Sự hình thành rễ bất định có thể được phân chia làm 3 giai đoạn: Giai đoạn 1 các tế bào bị thương ở các vết cắt chết đi và hình thành lên một lớp tế bào bị thối trên bề mặt.

Giai đoạn 2 các tế bào sống ngay dưới lớp bảo vệ bắt đầu phân chia và hình thành lớp mô mềm gọi là mô sẹo và giai đoạn 3 các tế bào vùng thượng tầng hoặc lân cận và libe bắt đầu hình thành rễ. Mức độ hoá gỗ cũng ảnh hưởng tới sự ra rễ của hom. Hom hoá gỗ nhiều, hay phần gỗ chiếm nhiều thì khả năng ra rễ kém. Hiện tượng cực tính là hiện tượng phổ biến trong giâm hom, do vây khi giâm hom phải đặt hom cho đúng chiều (Hoàng Thái Sơn, 1997) [20].

* Ưu điểm của giâm hom Kỹ thuật nhân giống bằng phương pháp giâm hom cho hệ số nhân cao, Năng suất, sản lượng cao hơn nhân giống bằng hạt hoặc ghép: Từ một cây mẹ, giống tốt bằng phương pháp giâm hom có thể lấy được nhiều cành hom để tạo ra nhiều cây con. Trong khi chiết không cho phép lấy nhiều cành trên một cây. Cây giâm hom hầu hết đều ra quả nhanh hơn cây trồng bằng hạt, vì nó hoàn thành diện tích tán lá cần thiết để ra hoa sớm hơn nên cho năng suất, sản lượng cao hơn. Mặt khác cây hom còn có thể giữ nguyên những đặc tính di truyền, phẩm chất và tính trạng trội của cây mẹ và có khả ngăng khống chế số lượng đực hoá (Mai Quang Trường và CS, 2007) [23].

* Nhược điểm của giâm hom Giâm hom đòi hỏi kỹ thuật công phu, giá thành cao hơn nhân giống bằng hạt ( chi phí cao gấp 6 - 8 lần so với trồng bằng hạt). Hạn chế tuổi của cây mẹ lấy hom (Mai Quang Trường và CS, 2007) [23]. * Ảnh hưởng của môi trường sống đến quá trình giâm hom n Thông thường người ta chia các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng ra rễ của hom giâm thành 2 nhóm: Nhóm nhân tố nội sinh bao gồm những đặc điểm di truyền của loài, của xuất xứ và của cá thể, vai trò của tuổi cây, tuổi cành, vị trí cành. và nhóm nhân tố ngoại sinh gồm các loại chất kích thích ra rễ và các nhân tố ngoại cảnh như độ ẩm, ánh sáng, nhiệt độ, thời vụ giâm hom • Nhân tố nội sinh Đặc điểm di truyền loài: Đã có nhiều nghiên cứu cho thấy không phải tất cả các loài đều có khả năng ra rễ như nhau, tuỳ theo đặc điểm di truyền các loài cây khác nhau có tỉ lệ ra rễ khác nhau.

Theo khả năng giâm hom có thể chia thực vật thành 2 nhóm chính là: + Nhóm sinh sản chủ yếu bằng hom cành gồm các loài thuộc họ Dâu tằm (Moraceae) như Dâu tằm, Sung… và họ Liễu (Salicaseae) như Sắn, Mía… đối với nhóm này khi giâm hom không cần phải xử lý thuốc hom vẫn ra rễ bình thường. + Nhóm sinh sản chủ yếu bằng hạt thì khả năng ra rễ của hom giâm bị hạn chế ở mức độ khác nhau. Những loài cây dễ ra rễ như Sở đến 35 tuổi vẫn có khả năng ra rễ 70 - 90%. Những loài cây khó ra rễ như Mỡ (Manglietia glauca) 5 tuổi vẫn chỉ ra rễ 14%, với nhóm này muốn có tỉ lệ ra rễ cao phải dùng cây non và xử lý các chất kích thích ra rễ thích hợp (Lê Đình Khả và cộng sự, 2003) [13].

Đặc điểm di truyền của từng xuất xứ, từng cá thể: Do đặc điểm biến dị mà các xuất xứ và các cá thể khác nhau cũng có khả năng ra rễ khác nhau. Nghiên cứu cho Bạch đàn trắng Caman (E.Camaldulensis) 4 tháng tuổi đã thấy rằng trong lúc xuất xứ Katherine có tỉ lệ ra rễ 95% thì xuất xứ Gilbert River có tỉ lệ ra rễ 50%, còn xuất xứ Nghĩa Bình chỉ ra rễ được 35% (Lê Đình Khả và cộng sự, 2003) [13]. Vị trí cành và tuổi cành lấy hom: Hom lấy từ các phần khác nhau trên thân cũng có khả năng ra rễ khác nhau. Thông thường hom lấy từ cành ở tầng n dưới dễ ra rễ hơn ở tầng trên.

Cành chồi vượt dễ ra rễ hơn cành lấy từ tán cây, vì vậy người ta thường xử lý cho cây ra chồi vượt để lấy hom giâm (Lê Đình Khả và cộng sự, 2003) [13]. Sự tồn tại của lá trên hom: Lá là cơ quan quang hợp tạo ra các chất hữu cơ cần thiết cho cây, đồng thời cũng là cơ quan thoát hơi nước để khuyếch tán các chất kích thích ra rễ đến các bộ phận của hom. Lá còn là cơ quan điều tiết các chất điều hoà sinh trưởng ở hom giâm, vì thế khi giâm hom phải để lại một diện tích lá cần thiết, song diện tích lá quá lớn, quá trình thoát hơi nước mạnh sẽ làm cho hom bị héo và có thể chết trước khi ra rễ. Do vậy hom phải có 1 - 2 lá, và phải cắt bớt một phần (chỉ để lại 1/3 - 1/2) diện tích lá (Nguyễn Hoàng Nghĩa, 2001) [18].

Kích thước hom: hom có đường kính lớn ra rễ tốt hơn hom có đường kính nhỏ. Tuổi cây mẹ lấy cành: Khả năng ra rễ của hom giâm không những do tính di truyền quy định mà còn phụ thuộc rất lớn về tuổi cây mẹ lấy cành. Thông thường cây chưa ra hoa kết quả dễ nhân giống bằng hom hơn khi đã cho quả, những cây mẹ còn trẻ, sức sống mạnh mẽ, có năng lực phân sinh mạnh nên hom ra rễ tốt hơn. Cây càng già khả năng ra rễ của hom càng yếu.

Thậm chí ở một số loài cây khả năng ra rễ chỉ tồn tại ở những cây 1 - 2 tuổi (Nguyễn Hoàng Nghĩa, 2001) [18]. Các chất điều hoà sinh trưởng: chất điều hoà sinh trưởng bao gồm các hoóc môn thực vật tự nhiên và những hợp chất hữu cơ được tổng hợp nhân tạo. Người ta chia chất điều hoà sinh trưởng ra làm nhiều nhóm, mỗi nhóm có đặc trưng riêng của nó, trong đó nhóm Auxin có tác động kích thích ra rễ mạnh nhất khi xâm nhập vào tế bào thực vật làm cho tính thấm của nguyên sinh chất và hô hấp tăng lên … thúc đẩy sự ra rễ của thượng tầng dẫn đến sự thúc đẩy ra rễ của hom. Tuy nhiên sự kích thích sinh lý của Auxin phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ của nó trong tế bào.

Khi nồng độ quá cao thì tác động n kích thích trở thành kìm hãm. Do đó việc chọn loại thuốc và nồng độ phù hợp cho từng loại cây là rất quan trọng. • Các nhân tố ngoại sinh: Khả năng ra rễ của hom giâm chịu ảnh hưởng của các nhân tố ngoại sinh như điều kiện sinh sống của cây mẹ và các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình giâm hom như mùa vụ, ánh sáng, nhiệt độ, ẩm độ và giá thể giâm hom. Điều kiện sinh sống của cây mẹ lấy cành: Điều kiện sinh sống của cây mẹ lấy cành như điều kiện chiếu sáng, độ ẩm không khí, độ ẩm đất có ảnh hưởng khá rõ đến tỉ lệ ra rễ của hom giâm, nhất là hom lấy từ những cây non.

Giá thể hay môi trường giâm hom: Giá thể cũng góp phần vào thành công của giâm hom. Các loại Giá thể giâm hom thường dùng là mùn cưa để mục, xơ dừa băm nhỏ, đất tầng B, cát tinh …giá thể giâm hom tốt phải duy trì được ẩm độ trong thời gian dài và không ứ nước, tạo điều kiện cho rễ phát triển tốt, đồng thời phải sạch, không bị nhiễm nấm và không có nguồn sâu bệnh, độ PH khoảng 6,0 - 7,0. Thời vụ giâm hom: Thời vụ là một trong những nhân tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến khả năng ra rễ của hom giâm. Một số loài cây có thể giâm quanh năm, song nhiều loài có thời vụ giâm hom rõ rệt.

Ánh sáng: Ánh sáng cung cấp năng lượng cho mọi hoạt động sống của sinh vật, ánh sáng đóng vai trò sống còn trong việc ra rễ của hom giâm. Không có ánh sáng và không có lá thì hom không có hoạt động quang hợp, quá trình trao đổi chất khó xảy ra do đó hom khó ra rễ.