Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài. Thiết kẻ và tô chức dạy học thực hành phần Trao đôi chất và chuyên hóa năng lượng ở sinh vật, Sinh học 11. Thực nghiệm sư phạm.
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THUC TIEN CUA ĐÈ TÀI 1. TONG QUAN VE TINH HÌNH NGHIÊN CỨU THUỘC LĨNH VỰC CUA ĐÈ TÀI 1. Trên thế giới Các nhà giáo dục nỗi tiếng như John Amos Comenius cho rằng giáo dục chỉ có the đạt được kết quả tốt khi có sự trực quan. Các thí nghiệm có vai trò quan trọng trong quá trình day học, là phương tiện dé phát triển tư duy cho người học.
Vào đầu thế ki XX, ở nhiều nước tiên tiến đã sử dụng thí nghiệm vào dạy học. Oo Pháp đã có nhiều trường sử dụng phương pháp thực hành thí nghiệm trong day học và được xem là phương pháp trọng tâm của các môn khoa học tự nhiên. Nhiều nghiên cứu cho thay việc dạy học thực hành, thí nghiệm đã mang lại nhiều lợi ích. Theo Dewey trong nghiên cứu về Thí Nghiệm và Giáo Dục (1933) đã cho rằng: “Cac thao tác trí tuệ và chân tay trong quá trình tiền hành thí nghiệm giúp học sinh chuyên hóa thông tin ở dang vụn vặt thành kiến thức của ban thân, do vật mà học hiểu được bản chat của các kiến thức đã hoc, có thé tái hiện và vận dụng vào các hoàn cảnh khác nhau”.
Trong tài liệu nghiên cứu Gilbert, năm 2006 đã nhận định: “Xu hướng giáo dục khoa học hướng tới các phương pháp tiếp cận dựa trên những hiện tượng thực tế. Giảng dạy lý thuyết luôn can có mối liên hệ với những quan sát, hiện tượng trong cuộc sông. Khi làm được điều đó giáo dục khoa học sẽ trở nên hiệu quả hơn, có ý nghĩa và tạo động lực cho học sinh”. (Gilbert, 2006) Roberts (2008) đã thiết kế cuốn sách về các hoạt động thực hành khoa học, trong đó tác gid đã khang định: “Học sinh đạt được mức độ hiểu biết sâu sắc hơn bang cách làm thực hành thí nghiệm”.
Cùng năm đó, đề tài nghiên cứu về Hiệu quả của dạy học thực hành trong giáo đục khoa học của Abrahams và Millar đã tìm hiều tính hiệu quả của hoạt động thực hành thông qua việc phân tích 25 bài học thực hành điện hình đến học sinh ở một số trường THPT ở Anh. (Abrahams, Millar, 2008) Năm 2020, nghiên cứu của Zurich Shana, Enas S. Abulibed về Dạy học Thực hành Khoa học tác động đến kiến thức của học sinh. tác giả đã thực nghiệm dạy học thực hành môn Sinh học và Hóa học cho học sinh lớp 10 và 11 tại các trường ở thành phố Abu Dhavi, Tiểu vương quốc A rap Thống nhất.
Trọng tâm nghiên cứu đã nhân mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp lý thuyết và thực tiễn trong các lĩnh vực khoa học. (Zuhrich Shana, Enas S. Abulibed, 2020) Qua các nghiên cứu đã nhận thay được day học thực hành giữ vai trò chủ đạo trong việc giảng dạy các môn Sinh học. Mục tiêu của day học thực hành ở các đề tài nghiên cứu là hướng đến sự phát trién về sở thích nghiên cứu các hiện tượng thụ nhiên, đưa học sinh đến gần hơn với thực tế hằng ngày.
Ở Việt Nam O Việt Nam, hoạt động day học thực hành môn Sinh học ở Việt Nam cũng không còn quá xa lạ. Nhận thấy được tim quan trọng của day học thực hành, nhiều nhà khoa học và rất nhiều các công trình nghiên cứu về dạy học thực hành môn sinh học đã được thực hiện. Nam 2010, Lê Phan Quốc xây dựng tài liệu hướng dẫn thí nghiệm thực hanh Sinh học 11 (cơ bản) trung học phô thông dựa trên nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc giảng dạy các bài thí nghiệm thực hành ở một số trường trung học phô thông. Năm 2014, Nguyễn Thị Hai Yến, Trương Thị Thanh Mai đã xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học thực hành môn Sinh học trung học phó thông.
Kết quả nghiên cứu đã xây dựng tong số 28 phim hướng dẫn thực hành và các tài liệu hỗ trợ như phim hướng dan thực hiện an toàn phòng thí nghiệm. phim hướng dan day học thực hành môn Sinh học ở Trung học cơ sở và Trung học phô thông. Năm 2015, Tran Huyền Thanh nghiên cứu về việc Sử dung các thí nghiệm trong day học Sinh học 11 — Trung học phô thông nhằm phát triển năng lực nghiên cứu cho học sinh. Trong nghiên cứu, tác giả đã thiết kế các bài day thực hành ở cả thực vật và động vật.
Năm 2016, Trần Thị Mỹ Thắm nghiên cứu đặc điểm. cầu trúc và đề xuất tô chức đạy học các bài thực hành động vật trong Sinh học 7. Ngoải ra, cũng ở năm này, Đặng Thị Dạ Thủy và Tran Văn Bao đã nghiên cứu thiết kế hoạt động thực hành thí nghiệm theo định hướng phát triển năng lực nghiên cứu khoa học của học sinh trong dạy học phân Sinh học cơ thê, Sinh học 11. 9 Năm 2019, Nguyễn Thị Linh đưa ra một số nhận định góp phần điều chỉnh quá trình day học theo hướng phát triển năng lực THSH cho học sinh chuyên Sinh.
Cùng thời diém đó, Đỗ Thành Trung đã nghiên cứu đề tài “Phat triển năng lực dạy học thực hanh cho sinh viên ngành sư phạm Sinh học các trường đại học” nhằm nang cao chất lượng giảng dạy thực hành Sinh học (Đỗ Thanh Trung, 2019). Năm 2020, Phạm Thị Hồng Tú, Đặng Thị Thanh Hiền và Hoàng Anh Tú đã có những nghiên cứu về quy trình tỏ chức dạy học thực hành ở trường phô thông và dé xuất tiêu chí đánh giá năng lực sinh học của học sinh. (Phạm Thị Hong Tú, Đặng Thị Thanh Hiền, Hoàng Anh Tú, 2020) Vào năm 2021, khi bắt đầu thực hiện chương trình GDPT 2018, các dé tài nghiên cứu về đạy học thực hành được tập trung nhiều hơn. Lại Ngọc Ly, Đào Minh Ngọc, Nguyễn Thị Thúy Quỳnh đã thiết kế và tô chức day học thí nghiệm ở phan “Chuyén hóa vật chat và năng lượng ”Sinh học 11.
Trong nghiên cứu đó, kết qua thực nghiệm thu được cho thay những thí nghiệm không chỉ giúp học sinh hứng thú và chủ động trong học tập mà còn giúp học sinh ghi nhớ kiến thức, hình thành va phát huy các kĩ năng cần thiết dé thực hiện một thí nghiệm. Thông qua việc trực tiếp tham gia làm thí nghiệm, học sinh đã rèn luyện cho mình khả nang sắp xếp và thực hiện thí nghiệm nhằm giải thích các kiến thức lý thuyết. Cùng năm đó, Trịnh Đông Thư đã thiết kế sử dụng thí nghiệm đẻ tô chức day học chủ dé “ Trao đổi nước ở thực vật”, Sinh học trung học phô thông. Lê Thị Huyền, Hà Thị Phương cùng cộng sự cũng đã thiết kế sử dụng thí nghiệm trong day bài mới chủ dé “Van chuyên các chất quan màng sinh chất", Sinh học 10.
Như vậy, việc dạy học thực hành ở các môn khoa học, đặc biệt là môn Sinh học đã được nghiên cứu và quan tâm từ rất sớm kẻ cả trong và ngoài nước. Qua nhiều bài nghiên cứu, có the thay hiệu qua của hoc tập qua làm thực hành thi nghiệm là rất cao. Học sinh được đóng vai vào những nhà khoa học và tự mình bắt tay vào thực hiện thí nghiệm từ đó kiêm chứng lại các lý thuyết đã học giúp học sinh hiệu sâu, nhớ lâu và hình thành các năng lực và phẩm chat chung khác. Vì thé, việc thiết kế và tổ chức các hoạt động thực hanh đề đáp ứng được nhu cầu của thời đại mới là cần thiết.
CO SỞ LÍ LUẬN 1. Thực hành Sinh học 1. Khái niệm thực hành Sinh học s* Khai niệm thực hành Thực hành là làm dé áp dụng lý thuyết vào thực tế hay làm cho trở thành sự thật bằng những việc làm hoặc hành động cụ thé (Hoàng Phê, 201 1) (53) Theo Nguyễn Văn Hiền, Lê Thanh Oai (2019). Thực hành là làm hay thực hiện hoạt động dé khám phá kiến thức, hình thành kĩ năng hoặc củng có, hoàn thành kiến thức.
s+ Khai niệm thực hành sinh học Theo Định Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (2001), thực hành (Sinh học) là việc học sinh tự mình trực tiếp quan sát, tiền hành các thí nghiệm. tập triển khai các quy trình kĩ thuật trong thực tế. Thực hành Sinh học là hoạt động của HS tác động lên đối tượng “sông” nhằm đạt được mục tiêu học tập (khám phá kiến thức, hình thành và rèn kĩ năng hoặc củng cô, hoàn thiện kiến thức). Theo Nguyễn Văn Hiền, Lê Thanh Oai (2019), thực hành Sinh học là hoạt động của HS tác động đến đối tượng "sống “nhằm đạt được mục tiêu học tập (khám phá, hình thành kiến thức và rèn kĩ năng hoặc cúng cố, hoàn thiện kiến thức).
Như vay, Thực hành Sinh học là vận dụng các kiến thức lý thuyết vào quá trình thực nghiệm dé kiểm chứng lý thuyết hoặc khám phá, hình thành những kiến tức mới. Từ đó vận dụng dé giải quyết các van dé trong học tập và thực tiễn. Phân loại thực hành trong dạy học Sinh học ở phô thông * Phuong pháp thực hành quan sat Khái niệm thực hành quan sát Theo từ điền Tiếng Việt Hoàng Phê: Quan sát là xem xét dé thấy, dé biết rõ sự vật, hiện tượng nảo đó. Theo Nguyễn Văn Hiền, Lê Thanh Oai, Thực hành quan sát là hoạt động người học tác động trực tiếp lên đối tượng cần quan sát, thông qua các giác quan ti giác trực tiếp hình thành kiến thức mới, củng có, hoàn thiện kiến thức đã học đồng thời rèn luyện được các kĩ năng.
Học sinh quan sát đôi tượng bang tất cả các giác quan đẻ có thẻ thay được những đặc điểm bản chất của sự vật. Từ đó giúp học sinh hiểu đôi tượng một cách day du va chinh xac hon. Trong thực hành quan sat ở môn Sinh học có thẻ cho học sinh quan sát, làm tiêu ban dé xem được cau tao, sự đóng mở của khí không hoặc quan sát kết hợp với giải phẫu để xem được cấu tạo của Éch dong. Tiến trình một hoạt động thực hành quan sát Bước 1: Xác định mục dich quan sát Bước 2: Xác định đối tượng quan sắt Bước 3: Xác định trình tự quan sát, dé ra câu hỏi định hướng nhận thức.
Bước 4: Tác động lên mau vật dé phục vụ cho việc quan sát Bước 5: Tiền hành tự quan sát, ghi chép theo trình tự nhất định Bước 6: Rút ra kết luận từ quá trình quan sát Mục đích của dạy học thực hành quan sát Thực hành quan sát dé HS khám phá kiến thức, củng cổ kiến khức. Bên cạnh đó còn giúp học sinh rèn luyện các kĩ năng như kĩ năng quan sát, phân tích, so sánh, đối chiếu,.