LỜI NÓI ĐẦU Đề tài: “Thiết kế tiến trình dạy học bài tập vật lý Chƣơng “Các định luật bảo toàn” Vật lý lớp 10 nâng cao nhằm phát triển năng lực ngƣời học”. Đây là một đề tài mang tính sƣ phạm, có tính cấp thiết với định hƣớng phát triển giáo dục Việt Nam trong gian đoạn hiện nay - dạy học theo định hƣớng phát huy năng lực của ngƣời học. Vì vậy, em hy vọng rằng sau khi đƣợc hoàn thành, đề tài này sẽ đảm bảo tính thực tiễn và đƣợc vận dụng trong thực tế giảng dạy môn vật lý lớp 10 THPT. Tuy nhiên, do bản thân đang còn là sinh viên, kinh nghiệm giảng dạy của bản thân còn hạn chế nên khi thực thiện đề tài này, em không tránh khỏi những thiếu sót.
Em rất mong nhận đƣợc sự quan tâm, nhận xét và ý kiến đóng góp của quý thầy, cô và các bạn để đề tài đƣợc hoàn thiện hơn. Em xin chân thành cảm ơn quý thầy, cô cùng các bạn đã quan tâm đến đề tài nghiên cứu này và đặc biệt là GV hƣớng dẫn, TS.Hoàng Dũng Sĩđã quan tâm giúp đỡ em trong quá trình học tập cũng nhƣ trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Em xin chân thành cảm ơn! i MỤC LỤC Trang LỜI NÓI ĐẦU. Lý do chọn đề tài.
Mục đích nghiên cứu. Giả thuyết khoa học. Đối tƣợng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.
Nhiệm vụ nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. NHỮNG CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI .1 Cơ sở tâm lý học .1 Quan niệm về năng lực .2 Năng lực của ngƣời học .3 Chƣơng trình định hƣớng phát triển năng lực.4 Sự cần thiết của việc phát triển năng lực ngƣời học .5 Hoạt động dạy và học.2 Cơ sở lý luận dạy học .1 Khái niệm bài tập vật lý .2 Phân loại, lựa chọn và phƣơng pháp giải bài tập vật lý .3 Tác dụng của bài tập vật lý .4 Các kiểu hƣớng dẫn học sinh giải bài tập vật lý. THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC BÀI TẬP VẬT LÝ CHƢƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” VẬT LÝ 10 NÂNG CAO NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CỦA NGƢỜI HỌC .1 Vị trí và nội dung kiến thức Chƣơng “Các định luật bảo toàn” .1 Vị trí Chƣơng “Các định luật bảo toàn”.2 Nội dung kiến thức Chƣơng “Các định luật bảo toàn” .2 Mục tiêu của Chƣơng “Các định luật bảo toàn” .3 Tiến trình dạy học bài tập vật lý Chƣơng “Các định luật bảo toàn” Vật lý lớp 10 nâng cao nhằm phát triển năng lực ngƣời học .1 Các nguyên tắc cơ bản khi dạy học theo tiến trình .2 Cấu trúc các bƣớc của tiến trình .3 Kỹ năng cơ bản của học sinh .4 Tiến trình dạy học tiết bài tập Chƣơng “Các định luật bảo toàn” nhằm phát triển năng lực ngƣời học, là tiết ôn tập, hoàn thiện, hệ thống hóa kiến thức cuối chƣơng.
47 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Từ thực tiễn về nhu cầu của xã hội thì giáo dục phải đổi mới về phƣơng pháp dạy học và bồi dƣỡng cho ngƣời họcnhững năng lực để sáng tạo ranhững tri thức mới, phƣơng pháp học tập mới và cách giải quyết vấn đề mới sao cho phù hợp. Để việc dạy và học đạt kết quả cao thì ngƣời giáo viên phải biết phát huynăng lựccủa ngƣời học, chọn lựa phƣơng thức tổ chức hoạt động giúp ngƣời học vừa học tập, vừa phát triển nhận thức, tƣ duy, kỹ năng,kỹ xảocũng nhƣ khả năng giải bài tập. Trong quá trình dạy học ở trƣờng trung học phổ thông của nƣớc ta trƣớc đây cũng nhƣ hiện nay thì bài tập luôn giữ một vai trò đặc biệt quan trọng và không thể thiếu.Đặc biệt là trong quá trình dạy học môn Vật lý thì bài tập vật lýluôn là một phƣơng tiện để ngƣời học: ôn tập, củng cố kiến thức lý thuyết đã học; rèn luyện tƣ duy, bồi dƣỡng phƣơng pháp nghiên cứu khoa học;rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn và đời sống; kiểm tra, đánh giá lƣợng kiến kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo.
Mỗi bài tập là một tình huống cần ngƣời học vận dụng năng lực của bản thân một cách tích cực. Tính tích cực đó đƣợc nâng cao khi nó đƣợc sử dụng nhƣ là nguồn kiến thức để ngƣời học tìm tòi, rèn luyện năng lực của bản thân chứ không phải chỉ để tái hiện, củng cố kiến thức.Việc giải bài tập vật lý giúp cho ngƣời học ôn tập, củng cố, đào sâu, mở rộng kiến thức và rèn luyện thói quen vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn và đời sống. Bài tập thật sự là một phƣơng tiện hữu hiệu để phát triểnnăng lực của ngƣời học trong quá trình học tập. Nếu đầu tƣ nghiên cứu, vận dụng lý thuyết các phƣơng pháp dạy học tích cực sẽ giúp chúng ta “phá vỡ lối mòn” lâu nay trong việc dạy họcbài tập vật lýnhằmđạt đƣợc mục tiêu của đề tài.
Hƣớng nghiên cứu này đã có nhiều sinh viên, thầy cô giáo có bề dày kinh nghiệm nghiên cứu và đạt những thành công nhất định. Với mong muốn đi sâu nghiên cứu theo hƣớng nghiên cứu của cá nhân em về tiến trình dạy học bài tập Vật lý ở trƣờng THPT một chƣơng cụ 1 thể nhằm phát triển năng lựccủa ngƣời học.Và bản thân em là sinh viên năm 4 sắp ra trƣờng nên em muốn rèn luyện kỹ năng dạy học, cách thiết kế tiến trình dạy học một đơn vị kiến thức cũng nhƣ một tiết dạy bài tập vật lý. Vì các lý do trên, em chọn đề tài nghiên cứu: “Thiết kế tiến trình dạy học bài tập vật lý Chƣơng “Các định luật bảo toàn” Vật lý 10 nâng caonhằm phát triển năng lực của ngƣời học”. Mục đích nghiên cứu - Nội dung kiến thức cơ bản của đề tài.
- Thiết kế tiến trình dạy học bài tập Vật lý theo định hƣớng tổ chức- hƣớng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức và giải bài tập vật lý khi học Chƣơng “Các định luật bảo toàn” Vật lý 10 nâng cao nhằm phát triển năng lực của ngƣời học. Giả thuyết khoa học Trong quá trình tổ chức-hƣớng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức và giải bài tập vật lý khi dạy học Chƣơng “Các định luật bảo toàn” Vật lý 10 nâng cao, nếu ngƣời giáo viên chọn lựa phƣơng pháp phù hợp thì sẽ phát triển đƣợc năng lực của ngƣời học và nâng cao hiệu quả dạyhọc. Đối tƣợng nghiên cứu - Các khái niệm về năng lực của con ngƣời, năng lực của học sinh THPT. - Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc tổ chức-hƣớng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức và giải bài tập vật lý khi học Chƣơng: “Các định luật bảo toàn” lớp 10 nâng caonhằm phát triển năng lực của học sinh THPT và nâng cao hiệu quả dạy học.
- Tổ chức-hƣớng dẫn,thiết kế tiến trình dạy học bài tập vật lý cho phù hợp để học sinh tự học, tự giải bài tậpsau khi học Chƣơng: “Các định luật bảo toàn” Vật lý lớp 10 nâng cao. - Nghiên cứu nội dung, chƣơng trình sách giáo khoa Vật lý THPT, các phƣơng pháp dạy học theo hƣớng phát triển năng lực của học sinhTHPT và nâng cao hiệu quả dạy học Vật lý THPT. Phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu khái niệm năng lựccủa con ngƣời, năng lực của học sinh THPT, vai trò của phƣơng pháp tổ chức -hƣớng dẫn học sinh học và giải bài tập vật lý khi dạy học bài tập Chƣơng: “Các định luật bảo toàn” Vật lý lớp 10 nâng cao. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứukhái niệm năng lực của con ngƣời,của ngƣời học cũng nhƣ năng lực của học sinh THPT.
- Nghiên cứu nội dung Chƣơng “Các định luật bảo toàn” Vật lý 10 nâng cao nhằm xác định kiến thức cơ bản học sinh cần nắm vững và kỹ năng giải bài tập cơ bản học sinh cần rèn luyện. - Nghiên cứu cơ sở lý luận của việcphân dạng và xây dựng phƣơng pháp giải các dạng bài tập đó, thông qua đó tổ chức-hƣớng dẫn học sinh chiếm lĩnh tri thức mới và phát huy những năng lực của chính học sinh. - Xây dựng một số phƣơng pháp giải bài tập nhằm phát triểnnăng lực của họcsinh THPTvà nâng cao hiệu quả trong dạy học vật lý ở trƣờng THPT. - Tiến hành soạn thảo, xây dựng tiến trình dạy học bài tập Chƣơng: “Các định luật bảo toàn” Vật lý lớp 10 nâng cao.
- Rút ra kết luận. Phƣơng pháp nghiên cứu 7.1 Nghiên cứu lý thuyết - Nghiên cứu cơ sở lý luận về tâm lý học, giáo dục học và lý luận dạy học vật lý theo định hƣớng phát huy năng lực của học sinh THPT khi học tập môn Vật lý. - Nghiên cứu mục tiêu giáo dục và nhiệm vụ dạy học của Bộ môn Vật lý ở trƣờng THPT hiện nay. - Nghiên cứu nội dung, chƣơng trình dạy học môn Vật lý THPT hiện nay.2 Điều tra, quan sát 3 - Tìm hiểu thực tiễn những khó khăn và thuận lợi khi tiến hành tổ chức- hƣớng dẫn học sinh giải bài tập vật lý trong quá trình học tập (kiến thức mới), để từ đó tìm ra những biện pháp phù hợp và cơ sở đổi mới phƣơng pháp dạy học môn Vật lý hiện nay.
- Tìm hiểu tiến trình dạy học cụ thể và quá trình dạy họcbài tập vật lý Chƣơng: “Các định luật bảo toàn” Vật lý lớp 10 nâng cao nhằm phát triển năng lực của học sinhTHPT và nâng cao hiệu quả dạy học vật lý ở trƣờng THPT. 4 PHẦN 2: NỘI DUNG Chƣơng 1.NHỮNG CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Chƣơng trình đào tạo theo hƣớng phát triển năng lực của ngƣời học đã đƣợc áp dụng phổ biến trong giáo dục ở nƣớc ta trong những năm gần đây. Để xây dựng đƣợc chƣơng trình đào tạo giáo dục theo năng lực, chúng ta cần phải tìm hiểu rõ khái niệm, phân loại năng lực, cũng nhƣ những biểu hiện của việc phát triển năng lực và quan trọng nhất là cơ sở tâm lý học của việc phát triển năng lực của ngƣời học.1 Cơ sở tâm lý học 1.1Quan niệm về năng lực Có tài liệu cho rằng năng lực là sự kết nối tri thức, hiểu biết, khả năng, mong muốn và phân loại năng lực, cũng có nhiều tài liệu khác đƣa ra khái niệm và phân loạivề năng lực [12]. Do đó, năng lực là một khái niệm trừu tƣợng, đa nghĩa, có nhiều cách phát biểu khái niệm năng lực.
Nhìn chung những phát biểu đó đều có điểm giống nhau là: cho rằngnhững thành tố cơ bản tạo nên năng lực là kiến thức, kỹ năng và thái độ. Có thể phát biểu: Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó.