Thích Ứng Rủi Ro Tập Thể Đối Với Sự Xâm Nhập Mặn Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang đối mặt với xâm nhập mặn ĐBSCL, một trong những thách thức lớn nhất do biến đổi… 231 trang · Andalas University · 2020.

• Tác giả: Van Huynh Thanh Pham
• Người hướng dẫn: Prof. Rudi Febriamansyah
• Trường học: Andalas University
• Chuyên ngành: Development Studies
• Đề tài: Thích Ứng Rủi Ro Tập Thể Đối Với Sự Xâm Nhập Mặn Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: dissertation
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Padang

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TIỂU SỬ TÓM TẮT
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT VÀ THUẬT NGỮ
• 1. CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa của nghiên cứu
• 1.3. Cấu trúc của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Biến đổi khí hậu, tính dễ bị tổn thương và thích ứng
• 2.2. Hành động tập thể trong lý thuyết, các hình thức và các yếu tố ảnh hưởng
• 2.3. Thể chế và Khung phân tích và phát triển thể chế (IADF)
• 2.4. Ứng dụng IADF vào bối cảnh Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Lựa chọn địa bàn nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: XÂM NHẬP MẶN VÀ XU HƯỚNG
• 4.1. Biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn
• 4.2. Nhận thức của nông dân và xu hướng tương lai của xâm nhập mặn
• 5. CHƯƠNG 5: TÁC ĐỘNG KINH TẾ VÀ XÃ HỘI CỦA XÂM NHẬP MẶN ĐẾN SINH KẾ VEN BIỂN
• 5.1. Tác động của xâm nhập mặn và những thay đổi trong hệ thống canh tác
• 6. CHƯƠNG 6: NĂNG LỰC THÍCH ỨNG VÀ CÁC HÌNH THỨC THÍCH ỨNG TẬP THỂ
• 6.1. Năng lực thích ứng ở cấp hộ gia đình
• 6.2. Năng lực thích ứng của nhóm
• 6.3. Các hình thức thích ứng tập thể
• 7. CHƯƠNG 7: CÁC YẾU TỐ HÌNH THÀNH NÊN THÍCH ỨNG TẬP THỂ
• 7.1. Các yếu tố sinh thái - xã hội ảnh hưởng đến thích ứng rủi ro tập thể
• 7.2. Mối quan hệ giữa các yếu tố sinh thái và xã hội
• 7.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến thích ứng tập thể nhằm đạt được phát triển bền vững
• 7.4. Sự thích ứng của con người nhằm ứng phó với sự thay đổi của môi trường tự nhiên
• 7.5. Tầm quan trọng của vốn xã hội trong việc hình thành và duy trì năng lực thích ứng của nhóm
• 7.6. Doanh nghiệp xã hội và quan hệ đối tác nhằm đạt được phát triển nông nghiệp bền vững
• 8. CHƯƠNG 8: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Xâm Nhập Mặn ĐBSCL Tổng Quan Tác Động Khôn Lường

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang đối mặt với xâm nhập mặn ĐBSCL, một trong những thách thức lớn nhất do biến đổi khí hậu ĐBSCL. Tình trạng này gây ra những tác động tiêu cực đến nông nghiệp ĐBSCL, thủy sản ĐBSCL và đời sống của người dân, đặc biệt là các cộng đồng ven biển ĐBSCL. Theo nghiên cứu của Van Huynh Thanh Pham (2020), xâm nhập mặn không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất mà còn tạo ra những thay đổi xã hội sâu sắc. Việc hiểu rõ bản chất và mức độ nghiêm trọng của xâm nhập mặn là bước đầu tiên để xây dựng các giải pháp thích ứng rủi ro tập thể hiệu quả. Các giải pháp này cần phải dựa trên cơ sở khoa học, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của từng địa phương. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, nhận thức của người dân về tác động xâm nhập mặn đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy các hành động tập thể. Cần có các chương trình nâng cao nhận thức để người dân hiểu rõ hơn về rủi ro và tham gia tích cực vào quá trình ứng phó xâm nhập mặn.

1.1. Thực trạng xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu ở ĐBSCL

Xâm nhập mặn tại ĐBSCL diễn biến ngày càng phức tạp do tác động của biến đổi khí hậu. Nước biển dâng, hạn hán kéo dài và khai thác nước ngầm quá mức là những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Theo Pham (2020), tình hình xâm nhập mặn có sự khác biệt giữa các khu vực trong ĐBSCL, với khu vực phía Tây chịu ảnh hưởng nặng nề hơn so với phía Đông. Điều này có thể là do sự khác biệt về địa hình, hệ thống thủy lợi và các hoạt động kinh tế. Các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng xu hướng xâm nhập mặn sẽ tiếp tục gia tăng trong tương lai, đe dọa nghiêm trọng đến an ninh lương thực và sinh kế của hàng triệu người dân. Do đó, việc quản lý rủi ro thiên tai liên quan đến xâm nhập mặn là vô cùng cấp thiết.

1.2. Tác động của xâm nhập mặn lên nông nghiệp và đời sống

Xâm nhập mặn gây ra những thiệt hại lớn cho nông nghiệp ĐBSCL, làm giảm năng suất và chất lượng cây trồng, đặc biệt là lúa gạo. Ngoài ra, tình trạng này còn ảnh hưởng đến thủy sản ĐBSCL, gây chết hàng loạt tôm cá. Đời sống của người dân cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng, do thiếu nước ngọt sinh hoạt và sản xuất. Nghiên cứu của Pham (2020) cho thấy rằng, nhiều hộ gia đình đã phải thay đổi sinh kế, chuyển từ trồng lúa sang nuôi tôm để thích ứng với tình hình mới. Tuy nhiên, sự chuyển đổi này cũng tạo ra những thách thức mới, như ô nhiễm môi trường và bất bình đẳng xã hội. Để đảm bảo sinh kế bền vững ĐBSCL, cần có các giải pháp hỗ trợ người dân chuyển đổi sinh kế một cách bền vững.

II. Thách Thức Thích Ứng Rào Cản và Điểm Nghẽn Tại ĐBSCL

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc ứng phó xâm nhập mặn, ĐBSCL vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Các giải pháp kỹ thuật như xây dựng hệ thống thủy lợi, đê điều chưa thực sự hiệu quả do chi phí cao và tác động đến môi trường. Các giải pháp phi kỹ thuật như chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi còn gặp nhiều khó khăn do thiếu vốn, kỹ thuật và thị trường. Nghiên cứu của Pham (2020) nhấn mạnh vai trò của các yếu tố xã hội và thể chế trong quá trình thích ứng xâm nhập mặn. Sự phối hợp giữa các bên liên quan còn hạn chế, chính sách ứng phó xâm nhập mặn chưa thực sự phù hợp với điều kiện thực tế. Để vượt qua những rào cản này, cần có sự thay đổi trong tư duy và cách tiếp cận, tập trung vào các giải pháp thích ứng dựa vào hệ sinh thái và tăng cường sự tham gia của cộng đồng.

2.1. Hạn chế của các giải pháp kỹ thuật truyền thống

Các giải pháp kỹ thuật như xây dựng đê biển, hệ thống thủy lợi, và công trình trữ nước ngọt đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát xâm nhập mặn. Tuy nhiên, các giải pháp này thường đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn và có thể gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường. Ví dụ, việc xây dựng đê có thể làm thay đổi dòng chảy tự nhiên, gây xói lở bờ biển và ảnh hưởng đến hệ sinh thái ven biển. Việc khai thác nước ngầm quá mức để phục vụ tưới tiêu cũng có thể dẫn đến sụt lún đất và gia tăng tình trạng xâm nhập mặn. Cần có sự đánh giá hiệu quả thích ứng toàn diện để đảm bảo tính bền vững của các giải pháp kỹ thuật.

2.2. Rào cản trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi

Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi là một trong những giải pháp quan trọng để ứng phó xâm nhập mặn. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này gặp nhiều khó khăn do thiếu vốn, kỹ thuật và thị trường. Nhiều hộ nông dân không có đủ khả năng tài chính để đầu tư vào các loại cây trồng, vật nuôi mới. Họ cũng thiếu kiến thức và kỹ năng để canh tác, chăn nuôi hiệu quả. Bên cạnh đó, thị trường tiêu thụ các sản phẩm nông nghiệp mới còn hạn chế, gây khó khăn cho việc tiêu thụ sản phẩm. Cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, như cung cấp vốn vay ưu đãi, đào tạo kỹ thuật và xúc tiến thương mại.

III. Thích Ứng Tập Thể Mô Hình và Giải Pháp Hiệu Quả Cho ĐBSCL

Nghiên cứu của Pham (2020) cho thấy rằng thích ứng rủi ro tập thể đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường khả năng ứng phó xâm nhập mặn của cộng đồng ven biển ĐBSCL. Các hình thức thích ứng tập thể có thể bao gồm việc thành lập các tổ chức cộng đồng, hợp tác xã, nhóm cùng sở thích để chia sẻ thông tin, kinh nghiệm, hỗ trợ lẫn nhau trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Sự tham gia của cộng đồng vào quá trình hoạch định và thực hiện các giải pháp thích ứng xâm nhập mặn là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững và hiệu quả. Cần có các cơ chế khuyến khích sự tham gia của cộng đồng và đảm bảo rằng tiếng nói của họ được lắng nghe.

3.1. Vai trò của các tổ chức cộng đồng và hợp tác xã

Các tổ chức cộng đồng và hợp tác xã đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thích ứng rủi ro tập thể. Các tổ chức này có thể giúp người dân tiếp cận thông tin, kỹ thuật và nguồn lực cần thiết để ứng phó xâm nhập mặn. Họ cũng có thể tạo ra một diễn đàn để người dân chia sẻ kinh nghiệm, thảo luận các vấn đề chung và đưa ra các giải pháp phù hợp. Ngoài ra, các tổ chức cộng đồng và hợp tác xã có thể đại diện cho tiếng nói của người dân trong quá trình đối thoại với chính quyền và các bên liên quan khác. Cần có các chính sách hỗ trợ sự phát triển của các tổ chức cộng đồng và hợp tác xã.

3.2. Thích ứng dựa vào hệ sinh thái Giải pháp bền vững

Thích ứng dựa vào hệ sinh thái là một cách tiếp cận bền vững để ứng phó xâm nhập mặn. Cách tiếp cận này tập trung vào việc bảo tồn và phục hồi các hệ sinh thái tự nhiên, như rừng ngập mặn, đất ngập nước, để tăng cường khả năng phòng hộ và giảm thiểu tác động của xâm nhập mặn. Rừng ngập mặn có thể giúp chắn sóng, giảm xói lở bờ biển và cải thiện chất lượng nước. Đất ngập nước có thể giúp hấp thụ nước lũ và giảm thiểu nguy cơ ngập úng. Cần có các chương trình bảo tồn và phục hồi các hệ sinh thái tự nhiên.

IV. Yếu Tố Quyết Định Ảnh Hưởng Đến Thích Ứng Tập Thể ĐBSCL

Nghiên cứu của Pham (2020) chỉ ra rằng, thực tiễn thích ứng xâm nhập mặn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, thể chế và văn hóa. Các yếu tố này có thể tác động tích cực hoặc tiêu cực đến khả năng thích ứng rủi ro tập thể của cộng đồng ven biển ĐBSCL. Việc hiểu rõ các yếu tố này là rất quan trọng để xây dựng các giải pháp thích ứng phù hợp và hiệu quả. Cần có sự phân tích rủi ro xâm nhập mặn toàn diện để xác định các yếu tố quan trọng nhất và xây dựng các biện pháp can thiệp phù hợp.

4.1. Tác động của điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội

Điều kiện tự nhiên, như địa hình, khí hậu, nguồn nước, có ảnh hưởng lớn đến khả năng thích ứng xâm nhập mặn. Các khu vực có địa hình thấp trũng, khí hậu khắc nghiệt và nguồn nước hạn chế thường dễ bị tổn thương hơn trước tác động của xâm nhập mặn. Các yếu tố kinh tế - xã hội, như trình độ học vấn, thu nhập, nghề nghiệp, cũng có ảnh hưởng đến khả năng thích ứng. Các hộ gia đình có trình độ học vấn cao, thu nhập ổn định và nghề nghiệp đa dạng thường có khả năng thích ứng tốt hơn. Cần có các giải pháp hỗ trợ các hộ gia đình nghèo, dễ bị tổn thương.

4.2. Vai trò của thể chế và văn hóa trong thích ứng

Thể chế, bao gồm luật pháp, chính sách, quy định, có vai trò quan trọng trong việc định hình hành vi của các bên liên quan và tạo ra môi trường thuận lợi cho thích ứng rủi ro tập thể. Các chính sách hỗ trợ sản xuất nông nghiệp bền vững, bảo vệ môi trường và phát triển cộng đồng có thể giúp tăng cường khả năng ứng phó xâm nhập mặn. Văn hóa, bao gồm các giá trị, niềm tin, tập quán, cũng có ảnh hưởng đến hành vi của người dân. Các giá trị cộng đồng, tinh thần đoàn kết, tương trợ có thể thúc đẩy sự tham gia của người dân vào các hoạt động thích ứng. Cần có các chính sách phù hợp với văn hóa địa phương.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Kinh Nghiệm Thích Ứng Thành Công Tại ĐBSCL

Tại ĐBSCL, đã có nhiều kinh nghiệm thích ứng xâm nhập mặn thành công được ghi nhận. Các mô hình canh tác thích ứng, như lúa - tôm, lúa - cá, đã giúp người dân tăng thu nhập và giảm thiểu rủi ro. Các sáng kiến cộng đồng, như quản lý nước tập thể, bảo vệ rừng ngập mặn, đã giúp tăng cường khả năng phòng hộ và giảm thiểu tác động của xâm nhập mặn. Việc chia sẻ kinh nghiệm thích ứng xâm nhập mặn giữa các địa phương và cộng đồng là rất quan trọng để nhân rộng các mô hình thành công. Cần có các chương trình hỗ trợ người dân học hỏi và áp dụng các mô hình thích ứng xâm nhập mặn phù hợp.

5.1. Các mô hình canh tác thích ứng hiệu quả

Các mô hình canh tác thích ứng, như lúa - tôm, lúa - cá, là những giải pháp hiệu quả để tăng thu nhập và giảm thiểu rủi ro trong điều kiện xâm nhập mặn. Mô hình lúa - tôm cho phép người dân tận dụng nguồn nước mặn để nuôi tôm trong mùa khô, sau đó trồng lúa trong mùa mưa. Mô hình lúa - cá cho phép người dân nuôi cá trong ruộng lúa, giúp cải thiện chất lượng đất và tăng năng suất lúa. Cần có các chương trình hỗ trợ người dân áp dụng các mô hình canh tác thích ứng.

5.2. Sáng kiến cộng đồng và quản lý tài nguyên bền vững

Các sáng kiến cộng đồng, như quản lý nước tập thể, bảo vệ rừng ngập mặn, là những giải pháp hiệu quả để tăng cường khả năng phòng hộ và giảm thiểu tác động của xâm nhập mặn. Quản lý nước tập thể cho phép người dân chia sẻ nguồn nước và sử dụng nước hiệu quả hơn. Bảo vệ rừng ngập mặn giúp chắn sóng, giảm xói lở bờ biển và cải thiện chất lượng nước. Cần có các chương trình hỗ trợ các sáng kiến cộng đồng.

VI. Tương Lai Thích Ứng Phát Triển Bền Vững ĐBSCL Trước Xâm Mặn

Để đảm bảo phát triển bền vững ĐBSCL trước tác động của xâm nhập mặn, cần có một cách tiếp cận toàn diện và đa ngành. Các giải pháp cần phải dựa trên cơ sở khoa học, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của từng địa phương. Sự tham gia của cộng đồng, chính quyền, các nhà khoa học và doanh nghiệp là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững và hiệu quả của các giải pháp. Cần có sự đầu tư vào nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực để ứng phó xâm nhập mặn. Theo Pham (2020), vai trò của cộng đồng cần được đề cao trong công tác ứng phó với xâm nhập mặn.

6.1. Chính sách hỗ trợ và khuyến khích thích ứng

Chính phủ cần ban hành các chính sách hỗ trợ và khuyến khích người dân, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội tham gia vào các hoạt động thích ứng xâm nhập mặn. Các chính sách này có thể bao gồm việc cung cấp vốn vay ưu đãi, hỗ trợ kỹ thuật, miễn giảm thuế và phí. Cần có các chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào các công nghệ ứng phó xâm nhập mặn.

6.2. Hợp tác quốc tế và chia sẻ kinh nghiệm thích ứng

Hợp tác quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc chia sẻ kinh nghiệm thích ứng xâm nhập mặn và huy động nguồn lực tài chính và kỹ thuật. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác đã thành công trong việc ứng phó xâm nhập mặn, như Hà Lan, Bangladesh. Cần có các chương trình hợp tác quốc tế để chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và đào tạo nguồn nhân lực.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Nghiên cứu Phát triển (Development Studies) của tác giả Văn Huỳnh Thanh Phạm (Pham Huynh Thanh Van), thực hiện tại Chương trình Sau đại học, Đại học Andalas (Indonesia) năm 2020 dưới sự hướng dẫn của GS. Rudi Febriamansyah, GS. Afrizal và TS. Thong Anh Tran. Đề tài nghiên cứu: "Collective risk adaptation to saline intrusion: A case in the Vietnamese Mekong Delta" (Thích ứng rủi ro tập thể trước hiện tượng xâm nhập mặn: Trường hợp tại Đồng bằng sông Cửu Long, Việt Nam).

Tính cấp thiết của luận án bắt nguồn từ thực trạng biến đổi khí hậu và các can thiệp phát triển thượng nguồn sông Mê Kông đã làm gia tăng tần suất, cường độ xâm nhập mặn (saline intrusion - SI) tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Hiện tượng này gây rủi ro nghiêm trọng đến nguồn nước ngọt, sản xuất nông nghiệp và sinh kế của cộng đồng cư dân ven biển. Nhằm ứng phó, nông dân đã chủ động chuyển đổi mô hình canh tác, mang lại lợi ích kinh tế nhưng đồng thời phát sinh nhiều hệ lụy xã hội. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: các nghiên cứu về biến đổi khí hậu tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào các giải pháp công trình của nhà nước hoặc hành vi thích ứng đơn lẻ ở cấp hộ; các công trình nghiên cứu về hành động tập thể (collective action) trong quản lý tài nguyên nước đối phó với xâm nhập mặn hầu như chưa được thực hiện, khiến tiềm năng và năng lực thích ứng của cộng đồng chưa được khám phá và lượng hóa đầy đủ.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát là xem xét các hình thức thích ứng rủi ro tập thể (collective risk adaptation - CRA) phù hợp và tiềm năng củng cố năng lực thích ứng nhóm trước rủi ro xâm nhập mặn tại ĐBSCL. Tác giả xác định 4 mục tiêu cụ thể:

1. Phân tích các đặc điểm vật lý của sự biến đổi xâm nhập mặn ở ĐBSCL;
2. Phân tích tác động kinh tế và xã hội của xâm nhập mặn lên sinh kế nông hộ;
3. Xác định các mô hình thích ứng rủi ro tập thể và kết quả đạt được;
4. Khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến thích ứng rủi ro tập thể ở ĐBSCL.

Tương ứng với các mục tiêu, luận án trả lời câu hỏi tổng quát: "Các loại hình thích ứng rủi ro tập thể và những yếu tố nào ảnh hưởng đến quá trình hình thành của chúng?". Bốn câu hỏi nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Các đặc điểm vật lý của hiện tượng xâm nhập mặn ở ĐBSCL là gì?
2. Xâm nhập mặn gây ra những tác động kinh tế và xã hội nào đối với sinh kế nông hộ?
3. Thích ứng rủi ro tập thể được hình thành như thế nào và mang lại những kết quả gì?
4. Các yếu tố sinh thái và xã hội ảnh hưởng như thế nào đến thích ứng rủi ro tập thể?

Đối tượng nghiên cứu là các hình thức thích ứng rủi ro tập thể của nông hộ ven biển, năng lực thích ứng nhóm và các tương tác thể chế - sinh thái. Phạm vi không gian được thực hiện tại hai vùng ven biển tiêu biểu của ĐBSCL: phía Tây (huyện An Biên, tỉnh Kiên Giang; khảo sát tại xã Nam Yên và xã Đông Thái) và phía Đông (huyện Cầu Ngang, tỉnh Trà Vinh; khảo sát tại xã Hiệp Mỹ Đông). Phạm vi thời gian nghiên cứu thực địa từ năm 2016 đến năm 2019, sử dụng chuỗi số liệu quan trắc thủy văn, khí hậu từ năm 1977 đến năm 2016 và các kịch bản dự báo biến đổi khí hậu, nước biển dâng đến năm 2050.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng hợp các hướng nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm chính:

• Khái niệm biến đổi khí hậu, tính dễ bị tổn thương và thích ứng: Tác giả điểm lại định nghĩa khí hậu và biến đổi khí hậu của IPCC (2007), Le Treut et al. (2007), Williams (2002, 2006). Khái niệm tính dễ bị tổn thương (vulnerability) được cấu thành từ ba yếu tố: mức độ phơi bày (exposure) theo Brooks (2003) và Marshall et al. (2010); tính nhạy cảm (sensitivity) gồm tính nhạy cảm lý sinh và xã hội theo Marshall et al. (2010), Iwama et al. (2014), Smit & Wandel (2006); và năng lực thích ứng (adaptive capacity) theo IPCC (2007).
• Khái niệm và thuộc tính của thích ứng: Điểm lại các định nghĩa của Smithers & Smit (1997), Pielke (1998), Smit et al. (2000, 2003), Smit & Wandel (2006), Pelling (2010), Bowyer et al. (2014). Tác giả phân loại thích ứng theo ba nhóm thuộc tính dựa trên Pelling (2010) và Brooks et al. (2011): tính chống chịu (resilience - duy trì chức năng thông qua thay đổi kỹ thuật), chuyển đổi (transition - thực thi đầy đủ quyền và quản trị), và biến đổi (transformation - tái cấu trúc hệ thống chính trị - kinh tế). Về đánh giá thích ứng, luận án sử dụng các tiêu chí của Brooks et al. (2011), McGinnis (2011) và Ostrom (2011a) như tính khả thi, tính hiệu quả, hiệu quả kinh tế, tính tương đương tài khóa, tính chấp nhận, tính công bằng và tính bền vững.
• Năng lực thích ứng: Tác giả phân tích các yếu tố cấu thành năng lực thích ứng cấp cá nhân và cấp cộng đồng dựa trên khung của Marshall et al. (2010), Adger (2003), Adger & Vincent (2005), Agrawal & Perrin (2009).
• Hành động tập thể và quản lý tài nguyên: Luận án tham chiếu các nghiên cứu của Marshall (2004) và Panda (2006) về hành động tập thể trong quản lý độ mặn tại Úc và Ấn Độ. Tại Việt Nam, tác giả chỉ ra rằng Joffre & Sheriff (2011) mới bước đầu đề cập đến hành động tập thể trong nuôi trồng thủy sản, còn các nghiên cứu của Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn (IPSARD, 2016) nhấn mạnh năng lực cộng đồng chưa được chú trọng đúng mức trong ứng phó rủi ro khí hậu.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết là xây dựng cơ sở thực nghiệm và khung phân tích làm rõ sự hình thành, các hình thức và vai trò của thích ứng rủi ro tập thể trong quản lý nguồn nước ven biển; phân tích mối liên kết giữa các nhân tố sinh thái và xã hội định hình năng lực thích ứng nhóm tại ĐBSCL trong bối cảnh quản lý nhà nước tập trung.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng mô hình nghiên cứu dựa trên ba cơ sở lý thuyết chính:

1. Lý thuyết Hành động tập thể (Collective Action Theory): Phân tích động cơ hợp tác, vấn đề "kẻ đi xe chùa" (free riding), việc quản lý tài nguyên dùng chung (common-pool resources) và các nguyên tắc quản lý tài nguyên của Elinor Ostrom (2011a).
2. Khung Phân tích và Phát triển Thể chế (Institutional Analysis and Development Framework - IADF): Phân tích ngữ cảnh hành động, các thuộc tính của thế giới sinh lý, các thuộc tính cộng đồng và các quy tắc vận hành thực tế (rules-in-use).
3. Cách tiếp cận Hệ thống Sinh thái - Xã hội (Social-Ecological System - SES): Khảo sát sự tương tác tương hỗ giữa các phân hệ: hệ thống tài nguyên, đơn vị tài nguyên, hệ thống quản trị và người sử dụng tài nguyên.
4. Lý thuyết Vốn xã hội (Social Capital): Phân loại vốn xã hội thành liên kết nội bộ (bonding), liên kết ngang/mạng lưới (bridging/networking) và liên kết dọc (linking); đo lường qua ba yếu tố cốt lõi: niềm tin (trust), mạng lưới (network) và thể chế (institution).

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả áp dụng phương pháp tiếp cận hệ thống sinh thái - xã hội và phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (mixed methods):

• Phương pháp chọn mẫu: Chọn mẫu phân tầng (stratified sampling) qua 4 cấp: cấp vùng (vùng phía Tây và vùng phía Đông ĐBSCL), cấp tỉnh/huyện (An Biên thuộc Kiên Giang và Cầu Ngang thuộc Trà Vinh), cấp xã (Nam Yên, Đông Thái và Hiệp Mỹ Đông), và cấp ấp/hộ gia đình.
• Phương pháp định tính:
  • Phỏng vấn sâu (in-depth interviews) với cán bộ chính quyền địa phương, cán bộ khuyến nông, chuyên gia, những người tiên phong chuyển đổi sản xuất (1st and 2nd person made change), người đứng đầu nhóm và các thành viên nhóm.
  • Thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussions - FGDs) tại các cộng đồng dân cư.
  • Nghiên cứu trường hợp điển hình (Case study): Khảo sát chi tiết nhóm quản lý nước Út Nhỏ (UN water group), nhóm nước Từ Lâm (Tu Lam water group), Hợp tác xã tôm - lúa Bảo Trâm tại An Biên và các nhóm lao động nạo vét bùn đầm tôm tại Cầu Ngang.
• Phương pháp định lượng:
  • Điều tra nông hộ bằng bảng hỏi cấu trúc với cỡ mẫu n = 280 hộ nhằm xác định lý do, chi phí, lợi nhuận và khó khăn trong chuyển đổi hệ sinh thái canh tác.
  • Điều tra bảng hỏi với cỡ mẫu n = 146 thành viên nhằm phân tích động cơ gia nhập và hoạt động của các nhóm thích ứng tập thể.

Nguồn tư liệu và dữ liệu gồm:

• Dữ liệu thứ cấp: Dữ liệu quan trắc độ mặn, nhiệt độ, lượng mưa từ 5 trạm thủy văn chính (Rạch Giá, Cần Thơ, Mỹ Tho, Vũng Tàu, Cà Mau); tài liệu quy hoạch thủy lợi và báo cáo chính sách từ Viện Quy hoạch Thủy lợi Miền Nam (SIWRP), Viện Khoa học Thủy lợi Miền Nam (SIWRR), Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (MARD), Bộ Tài nguyên và Môi trường (MONRE), Viện Lúa ĐBSCL, Niên giám Thống kê, Ngân hàng Thế giới (WB), FAO, IUCN.
• Dữ liệu sơ cấp: Ghi chép điền dã, biên bản phỏng vấn sâu, kết quả thảo luận nhóm và dữ liệu điều tra nông hộ tại Kiên Giang và Trà Vinh.

Công cụ / Phương pháp	Quy mô / Đối tượng khảo sát	Mục đích thu thập dữ liệu
Điều tra bảng hỏi nông hộ	n = 280 hộ dân tại An Biên và Cầu Ngang	Đánh giá chi phí, lợi nhuận, lý do chuyển đổi mô hình canh tác
Điều tra thành viên nhóm	n = 146 thành viên nhóm thích ứng	Phân tích lý do tham gia và chức năng của các nhóm tập thể
Phỏng vấn sâu	Cán bộ địa phương, chuyên gia, trưởng nhóm, người tiên phong	Làm rõ cơ chế vận hành thể chế, quy tắc ngầm và lịch sử can thiệp
Thảo luận nhóm tập trung	Đại diện các hộ nông dân theo nhóm sinh kế	Thu thập nhận thức cộng đồng về rủi ro mặn và khó khăn xã hội
Nghiên cứu trường hợp	Nhóm nước UN, nhóm Từ Lâm, HTX Bảo Trâm, nhóm nạo vét bùn	Phân tích cơ chế giải quyết xung đột và quản trị tài nguyên nước

Nội dung chính theo từng chương

Chapter I: Introduction

Chương mở đầu cung cấp tổng quan về điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của ĐBSCL. Vùng có diện tích tự nhiên 40.604,7 km² (chiếm 12% diện tích cả nước và 27% diện tích đất nông nghiệp), dân số 18 triệu người (chiếm 20% dân số cả nước). ĐBSCL đóng góp 50% sản lượng lúa cả nước (25 triệu tấn năm 2016), chiếm 90% sản lượng gạo xuất khẩu, 60% trái cây và 70% sản lượng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam. Địa hình vùng tương đối bằng phẳng với cao độ trung bình từ 0,7 đến 1,2 m so với mực nước biển, mạng lưới kênh rạch dày đặc với mật độ trung bình 4 km/km².

Khoảng 2,1 triệu ha đất ven biển (chiếm 50% diện tích tự nhiên của đồng bằng) chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn trong mùa khô từ tháng 2 đến tháng 4. Năm 1998 ghi nhận mốc xâm nhập mặn nghiêm trọng được coi là rủi ro khí hậu, và năm 2016 mặn xâm nhập sâu kỷ lục vào nội đồng. Tác giả giới thiệu mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu, tính cấp thiết và bố cục 8 chương của luận án.

Chapter II: Literature review

Chương này hệ thống hóa các lý thuyết về biến đổi khí hậu, tính dễ bị tổn thương, thích ứng, hành động tập thể, thể chế IADF và hệ sinh thái - xã hội SES. Luận án điểm lại lịch sử quản lý nước và phát triển nông nghiệp tại ĐBSCL qua 4 thời kỳ: (1) 1890–1930: Khai hoang, đào kênh định cư; (2) 1930–1975: Cách mạng Xanh, đưa giống lúa năng suất cao vào sản xuất; (3) 1975–1990: Khai hoang đất hoang hóa, đào 30 kênh lớn thau chua rửa mặn mở rộng 2,4 triệu ha đất lúa; (4) 1990 đến nay: Xây dựng công trình khép kín ngăn mặn kiểm soát lũ, phát triển nuôi trồng thủy sản.

Chương tổng hợp các chính sách then chốt như Quyết định 99-TTg/1996, Quyết định 84/2006/QĐ-TTg, Quyết định 1397/2012, Quyết định 09/2000/NQ-CP (cho phép chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả sang nuôi tôm), và Nghị quyết 120/NQ-CP/2017 về phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với biến đổi khí hậu. Hệ thống công trình ngăn mặn lớn kiểm soát 926.000 ha gồm Gò Công (38.000 ha), Nam Măng Thít (267.000 ha), Quản Lộ - Phụng Hiệp (350.000 ha), Ba Lai (133.875 ha) và Tiếp Nhựt (21.000 ha). Hệ thống đê điều gồm 617 km đê biển, 742 km đê sông và 1.301 km bờ bao.

Dưới tác động của thủy lợi và Luật Đất đai (1988, 1993, 2013), sản lượng lúa ĐBSCL tăng gấp đôi từ 12,83 triệu tấn năm 1995 lên 25,59 triệu tấn năm 2015. Về mặt nông học, nồng độ muối từ 1 g/L bắt đầu gây thiệt hại cho lúa, cây ăn trái và hoa màu; ở mức trên 4 g/L, lúa bị thiệt hại 100%.

Loại cây trồng	0,5 - 1 g/L	1 - 2,5 g/L	2,5 - 4 g/L	4 - 10 g/L	> 10 g/L
Lúa	0%	17%	54%	100%	100%
Cây ăn trái	0%	19%	55%	100%	100%
Hoa màu	0%	29%	71%	100%	100%
Rừng tràm	0%	0%	0%	50%	100%

Chapter III: Research methodology

Chương phương pháp mô tả chi tiết quy trình chọn điểm nghiên cứu, khung lấy mẫu và các công cụ thu thập, xử lý thông tin. Hai địa bàn nghiên cứu được chọn đại diện cho hai chế độ sinh thái - thủy văn: huyện An Biên (Kiên Giang) thuộc bờ Tây chịu chế độ nhật triều yếu của Vịnh Thái Lan; huyện Cầu Ngang (Trà Vinh) thuộc bờ Đông chịu chế độ bán nhật triều mạnh của Biển Đông. Chương trình điền dã chia thành 2 giai đoạn: nghiên cứu sơ bộ năm 2016 và nghiên cứu chuyên sâu năm 2017–2018. Tác giả thiết kế các bộ câu hỏi chuẩn hóa cho điều tra hộ (n = 280 và n = 146), khung thảo luận nhóm và phỏng vấn sâu các bên liên quan.

Chapter IV: Physical characteristic of saline intrusion in the Delta

Chương IV phân tích diễn biến và nguyên nhân vật lý của xâm nhập mặn. Xâm nhập mặn chịu tác động tổng hợp của các yếu tố: lưu lượng xả của dòng chính sông Mê Kông, lượng mưa nội vùng, biên độ thủy triều Biển Đông và Vịnh Thái Lan, độ dốc lòng dẫn, hướng gió và độ sâu cửa sông. Việc xây dựng các đập thủy điện ở thượng nguồn làm suy giảm nghiêm trọng lưu lượng dòng chảy mùa khô đổ về hạ lưu.

Nghiên cứu chỉ ra sự khác biệt về nhận thức của nông dân giữa hai vùng: nông dân bờ Tây (An Biên) cảm nhận tác động mặn nặng nề và phức tạp hơn bờ Đông do hệ thống kiểm soát mặn chưa hoàn chỉnh và nguồn nước ngọt bổ sung hạn chế. Theo dự báo của Viện Quy hoạch Thủy lợi Miền Nam (SIWRP), đến năm 2050 diện tích đất có độ mặn > 4 g/L tại ĐBSCL sẽ tăng lên mức 2.822.000 ha (chiếm 52,9% diện tích tự nhiên, tăng thêm 5,4% so với mức 47,5% tương đương 1.490.000 ha hiện nay).

Chapter V: Economic and social impacts of saline intrusion on coastal livelihoods

Chương V phân tích các tác động sinh kế và quá trình chuyển đổi cơ cấu canh tác. Sự gia tăng xâm nhập mặn kết hợp nhu cầu thị trường thúc đẩy làn sóng chuyển đổi từ độc canh lúa sang nuôi tôm tại cả hai vùng với hai phương thức khác biệt:

• Bờ Tây (An Biên): Phát triển mô hình tôm - lúa (shrimp-rice system) theo hướng quảng canh cải tiến. Nông dân nuôi tôm trong mùa mặn và trồng một vụ lúa trong mùa mưa; tận dụng lúa chét (rice ratoon) làm nguồn thức ăn tự nhiên giàu dinh dưỡng cho tôm, áp dụng kỹ thuật bẻ càng tôm càng xanh để giảm hiện tượng ăn lẫn nhau. Mô hình này mang lại nguồn thu đa dạng, ổn định, chi phí đầu tư thấp.
• Bờ Đông (Cầu Ngang): Phát triển hệ thống nuôi tôm thâm canh (intensive shrimp system). Mô hình này đòi hỏi vốn đầu tư hạ tầng ao nuôi, thức ăn công nghiệp và điện cơ rất cao; mang lại lợi nhuận lớn cho các hộ thành công nhưng tỷ lệ rủi ro thua lỗ do dịch bệnh và ô nhiễm nước rất cao.

Về mặt xã hội, quá trình chuyển đổi tạo ra sự phân hóa: các hộ có tiềm lực kinh tế và khả năng tiếp cận vốn vươn lên làm giàu, trong khi các hộ thiếu vốn, thiếu đất và hạn chế về năng lực thích ứng đối mặt nguy cơ thua lỗ, mất đất và trở thành lao động làm thuê. Biến đổi xã hội (social change) diễn ra mạnh mẽ hơn ở bờ Tây thông qua việc người dân chủ động thay đổi tập quán sản xuất và tổ chức lại lao động để khắc phục khó khăn.

Chapter VI: Adaptive capacity and collective adaptation forms

Chương VI khảo sát năng lực thích ứng ở cấp hộ gia đình và cấp cộng đồng, đồng thời phân loại các hình thức thích ứng rủi ro tập thể (CRA). Ở cấp hộ, sự phân công vai trò của các thành viên gia đình (độ tuổi, học vấn, giới tính) quyết định tốc độ ra quyết định chuyển đổi. Năng lực thích ứng cấp cộng đồng ở bờ Tây được ghi nhận cao hơn bờ Đông nhờ mức độ gắn kết xã hội và tính đồng nhất sinh kế.

Luận án phân loại các hình thức CRA thành hai nhóm chính:

1. Nhóm xã hội / phi chính thức (social groups): Hình thành tự phát từ nhu cầu cơ sở, không có sự hỗ trợ trực tiếp từ nhà nước. Tiêu biểu là các nhóm quản lý nước (nhóm nước UN, nhóm nước Từ Lâm tại An Biên) tự phối hợp đóng/mở cống nội đồng và nạo vét kênh dẫn nước; các nhóm đổi công/lao động nạo vét bùn đầm tôm tại Cầu Ngang; các dây hụi (tín dụng xoay vòng phi chính thức) giúp tích lũy vốn nuôi tôm.
2. Tổ chức chính thức (formal organizations): Có tư cách pháp nhân, con dấu, tài khoản ngân hàng và liên kết chặt chẽ với cơ quan nhà nước. Điển hình là Hợp tác xã (như HTX Nông nghiệp - Thủy sản Bảo Trâm tại xã Nam Yên, huyện An Biên), Tổ hợp tác (thành lập theo chứng thực của UBND cấp xã), và các Hội đoàn thể (Hội Nông dân, Hội Phụ nữ).

Đặc điểm so sánh	Nhóm xã hội / Phi chính thức (Social groups)	Tổ chức chính thức (Formal organizations)
Nguồn gốc thành lập	Tự phát từ nhu cầu thực tiễn của nông dân	Do nhà nước vận động hoặc thành lập theo luật
Tư cách pháp lý	Không có con dấu, không có tài khoản ngân hàng	Có tư cách pháp nhân (HTX) hoặc chứng thực của xã
Cơ chế vận hành	Dựa trên quy tắc ngầm (rules-in-use), thỏa thuận miệng	Vận hành theo điều lệ văn bản, luật pháp quy định
Mức độ hỗ trợ từ nhà nước	Hầu như không nhận hỗ trợ tài chính hay kỹ thuật	Được thụ hưởng các chính sách hỗ trợ, tập huấn, vốn
Tính linh hoạt	Rất cao, phản ứng nhanh với biến động độ mặn	Thấp hơn, phụ thuộc quy trình phê duyệt hành chính

Chapter VII: Factors shaping collective adaptation

Chương VII phân tích các yếu tố tác động đến sự hình thành và duy trì CRA dựa trên khung SES và IADF, chia thành 4 nhóm phân hệ: hệ thống tài nguyên, người dùng tài nguyên, hệ thống quản trị và đơn vị tài nguyên. Tác giả chỉ ra ba nhóm yếu tố tương tác trực tiếp:

1. Điều kiện vật lý - sinh thái: Mức độ khan hiếm nước ngọt, khoảng cách xâm nhập mặn, tình trạng và quy mô của hệ thống thủy lợi nội đồng (cống, đê bao).
2. Yếu tố kinh tế - xã hội: Quy mô thành viên của nhóm, mức độ đồng nhất về điều kiện kinh tế, khả năng tiếp cận vốn tín dụng và biến động nhu cầu thị trường tôm nguyên liệu.
3. Hệ thống thể chế: Sự hiện diện của các quy tắc vận hành thực tế (rules-in-use) được các thành viên thừa nhận và tuân thủ; vai trò, năng lực và uy tín của người đứng đầu nhóm (head of the group/leader).

Chapter VIII: Discussion

Chương Thảo luận làm rõ ba vấn đề lý luận và thực tiễn cốt lõi:

1. Thích ứng của con người là sự phản hồi có điều kiện trước biến đổi môi trường tự nhiên: Môi trường tự nhiên biến đổi dẫn dắt hành vi con người chuyển đổi hệ sinh thái canh tác từ lúa sang tôm.
2. Tầm quan trọng của vốn xã hội: Ba yếu tố niềm tin, mạng lưới và thể chế vận hành khác biệt giữa nhóm xã hội phi chính thức và tổ chức chính thức; trong đó niềm tin và liên kết nội bộ (bonding capital) giữ vai trò quyết định sự tồn tại của các nhóm nước tự phát.
3. Tiềm năng của doanh nghiệp xã hội (social entrepreneurship) và mô hình đối tác (partnership/PPP): Đề xuất tích hợp doanh nghiệp xã hội vào sản xuất nông nghiệp ven biển để tối ưu hóa nguồn lực, hỗ trợ nông dân nhỏ lẻ tiếp cận chuỗi giá trị và kiểm soát rủi ro sinh thái bền vững.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

• Đóng góp về lý luận:
  • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm minh chứng thích ứng tự phát (autonomous adaptation) là một chức năng nội sinh của hệ thống sinh thái - xã hội (SES), trong đó sự thay đổi môi trường định hướng sự phát triển năng lực thích ứng cộng đồng.
  • Mở rộng ứng dụng Khung phân tích và Phát triển Thể chế (IADF) trong phân tích quản trị tài nguyên khí thái nông thôn Việt Nam; chứng minh cách thức các quy tắc vận hành ngầm (rules-in-use) và vốn xã hội giúp các nhóm cộng đồng vượt qua bài toán "kẻ đi xe chùa" mà không cần đến sự cưỡng chế hành chính trực tiếp của nhà nước.
• Đóng góp về thực tiễn:
  • Nhận diện, lập danh mục và mô tả cơ chế hoạt động thực tế của các hình thức thích ứng tập thể tự phát (nhóm nước UN, Từ Lâm, nhóm nạo vét ao tôm) và chính thức (HTX Bảo Trâm) trong kiểm soát xâm nhập mặn tại hai bờ ĐBSCL.
  • Chỉ ra sự chênh lệch về chi phí, lợi nhuận và rủi ro xã hội giữa mô hình tôm - lúa (quảng canh, ít rủi ro) ở bờ Tây và thâm canh tôm (vốn lớn, rủi ro dịch bệnh cao) ở bờ Đông.
• Kiến nghị và giải pháp đề xuất:
  • Đối với chính quyền địa phương và nhà nước: Cần thừa nhận và thể chế hóa vai trò của các nhóm xã hội phi chính thức; lồng ghép các tổ chức tự quản cơ sở vào quy hoạch quản lý tài nguyên nước thay vì chỉ áp đặt quy hoạch công trình từ trên xuống.
  • Khuyến khích phát triển các mô hình doanh nghiệp xã hội và hợp tác công - tư (PPP) trong nông nghiệp ven biển nhằm chia sẻ rủi ro kỹ thuật, hỗ trợ kiểm soát chất lượng con giống và nguồn nước.
  • Chuyển đổi chính sách quản lý độ mặn từ mục tiêu "ngăn mặn triệt để" sang "quản lý mặn linh hoạt" dựa trên phân vùng sinh thái theo định hướng Nghị quyết 120/NQ-CP.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi địa bàn khảo sát thực địa chỉ tập trung vào 2 huyện đại diện (An Biên thuộc tỉnh Kiên Giang và Cầu Ngang thuộc tỉnh Trà Vinh), chưa bao quát toàn bộ 8 tỉnh ven biển thuộc ĐBSCL.
• Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào sự chuyển đổi giữa hệ thống lúa và tôm (tôm - lúa và tôm thâm canh), chưa phân tích sâu các mô hình tập thể trong vùng chuyên canh cây ăn trái hoặc hoa màu bị ảnh hưởng mặn.

Hướng nghiên cứu tiếp được đề xuất:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các tiểu vùng sinh thái khác của ĐBSCL để kiểm chứng tính phổ quát của mô hình các yếu tố định hình CRA.
• Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế vận hành kinh tế và tính bền vững thể chế của các mô hình doanh nghiệp xã hội nông nghiệp ven biển trong điều kiện kịch bản biến đổi khí hậu dài hạn đến năm 2050.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Nghiên cứu Phát triển, Quản lý Tài nguyên Thiên nhiên, Xã hội học Nông thôn và Biến đổi Khí hậu: Giá trị tham khảo lớn nằm ở phương pháp luận kết hợp khung IADF với cách tiếp cận hệ thống sinh thái - xã hội (SES), thiết kế nghiên cứu so sánh liên vùng bằng phương pháp hỗn hợp (mixed methods).
• Cán bộ quản lý ngành nông nghiệp, các cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Sở Nông nghiệp các tỉnh ĐBSCL): Cung cấp cứ liệu thực chứng từ Chương V, VI và VII về sự phân hóa xã hội khi chuyển đổi mô hình canh tác và vai trò của các nhóm quản lý nước tự phát, hỗ trợ xây dựng chính sách phát triển hợp tác xã và kinh tế tập thể thích ứng với biến đổi khí hậu.

Câu hỏi thường gặp

1. Ngưỡng nồng độ mặn nào gây thiệt hại trực tiếp cho các loại cây trồng chính tại ĐBSCL theo dữ liệu luận án tổng hợp?
Theo số liệu tổng hợp từ FAO và JICA trong luận án, cây lúa, cây ăn trái và hoa màu bắt đầu chịu thiệt hại ở nồng độ mặn từ 1 đến 2,5 g/L (tỷ lệ thiệt hại lần lượt là 17%, 19% và 29%). Khi nồng độ mặn từ 2,5 đến 4 g/L, mức thiệt hại tăng lên 54% đối với lúa, 55% đối với cây ăn trái và 71% đối với hoa màu. Khi nồng độ mặn vượt ngưỡng 4 g/L, cả lúa, cây ăn trái và hoa màu đều bị thiệt hại hoàn toàn (100%). Riêng cây tràm ở rừng ngập mặn chịu được độ mặn cao hơn, chỉ bị thiệt hại 50% ở mức 4 đến 10 g/L và thiệt hại 100% khi độ mặn vượt 10 g/L.

2. Chiến lược thích ứng sinh kế trước xâm nhập mặn giữa bờ Tây (Kiên Giang) và bờ Đông (Trà Vinh) khác nhau như thế nào?
Nông dân ở bờ Tây (An Biên, Kiên Giang) lựa chọn mô hình tôm - lúa quảng canh cải tiến (extensive shrimp-rice), kết hợp nuôi tôm vào mùa mặn và trồng lúa mùa mưa, tận dụng lúa chét làm thức ăn tự nhiên và cắt càng tôm càng xanh, mang lại thu nhập ổn định và ít rủi ro tài chính. Ngược lại, nông dân ở bờ Đông (Cầu Ngang, Trà Vinh) chuyển sang nuôi tôm thâm canh (intensive shrimp farming) trong các ao nhỏ với mật độ cao, đầu tư vốn lớn cho thức ăn công nghiệp và thiết bị điện, mang lại lợi nhuận cao cho một số hộ nhưng tiềm ẩn rủi ro dịch bệnh và ô nhiễm nguồn nước rất lớn.

3. Luận án phân loại các hình thức thích ứng rủi ro tập thể (CRA) thành những nhóm nào?
CRA được phân thành hai nhóm: (1) Nhóm xã hội / phi chính thức (social groups), gồm các nhóm quản lý nước tự phát nội đồng (như nhóm Út Nhỏ, nhóm Từ Lâm), các tổ đổi công/nạo vét bùn đầm tôm, và các dây hụi tương trợ vốn; các nhóm này vận hành bằng quy ước miệng (rules-in-use), không có tư cách pháp nhân hay con dấu. (2) Tổ chức chính thức (formal organizations), gồm Hợp tác xã nông nghiệp (như HTX Bảo Trâm có con dấu, tài khoản ngân hàng riêng), Tổ hợp tác (được xã cấp phép nhưng không có tư cách pháp nhân độc lập), và các Hội đoàn thể (Hội Nông dân, Hội Phụ nữ).

4. Dự báo của cơ quan chuyên môn về diễn biến đất nhiễm mặn tại ĐBSCL đến năm 2050 được luận án trích dẫn ra sao?
Luận án trích dẫn nghiên cứu của Viện Quy hoạch Thủy lợi Miền Nam (SIWRP) cho biết, dưới tác động của biến đổi khí hậu và nước biển dâng, đến năm 2050 diện tích đất có độ mặn vượt mức 4 g/L tại ĐBSCL dự kiến sẽ tăng lên 2.822.000 ha, chiếm 52,9% tổng diện tích tự nhiên toàn đồng bằng. Con số này tăng thêm 5,4% so với diện tích đất nhiễm mặn ở thời điểm nghiên cứu (chiếm 47,5%, tương đương khoảng 1.490.000 ha).

5. Những yếu tố thể chế cốt lõi nào quyết định sự thành bại của các nhóm thích ứng tập thể tự phát?
Theo kết quả phân tích tại Chương VI và Chương VII, sự thành công và duy trì của các nhóm thích ứng tự phát phụ thuộc chủ yếu vào hai yếu tố thể chế nội sinh: thứ nhất là việc thiết lập và thực thi nghiêm túc các quy tắc vận hành thực tế (rules-in-use) được toàn thể thành viên đồng thuận để giám sát việc lấy nước, xả thải và đóng góp ngày công; thứ hai là năng lực điều hành, tính minh bạch và uy tín cá nhân của người đứng đầu nhóm (head of the group) trong việc điều phối lợi ích và giải quyết xung đột nội bộ.

Kết luận

Luận án của tác giả Văn Huỳnh Thanh Phạm đã làm rõ bức tranh thực chứng về tác động của xâm nhập mặn và quá trình chuyển đổi sinh kế tại vùng ven biển ĐBSCL. Bằng việc kết hợp cách tiếp cận hệ sinh thái - xã hội (SES) với Khung phân tích và Phát triển Thể chế (IADF), công trình đã phân loại và giải thích cơ chế định hình của các hình thức thích ứng rủi ro tập thể chính thức và phi chính thức. Kết quả nghiên cứu khẳng định tầm quan trọng của việc thừa nhận năng lực thích ứng cộng đồng và vốn xã hội, cung cấp luận cứ thực tiễn cho việc chuyển hướng chính sách quản lý độ mặn linh hoạt và phát triển nông nghiệp bền vững tại vùng đồng bằng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

COLLECTIVE RISK ADAPTATION TO SALINE INTRUSION: A CASE IN THE VIETNAMESE MEKONG DELTA Dissertation VAN HUYNH THANH PHAM 1631621001 GRADUATE PROGRAM ANDALAS UNIVERSITY 2020 ii COLLECTIVE RISK ADAPTATION TO SALINE INTRUSION: A CASE IN THE VIETNAMESE MEKONG DELTA VAN HUYNH THANH PHAM 1631621001 Dissertation In partial fulfillment of the requirements for the Doctoral degree in Development Studies at the Graduate Program Andalas University GRADUATE PROGRAM ANDALAS UNIVERSITY 2020 APPROVAL Title of Dissertation: Collective risk adaptation to saline intrusion: A case in the Vietnamese Mekong Delta Name: Van Huynh Thanh Pham Student Number: 1631621001 Program Study: Development Studies This dissertation have been examined in form of oral defense in front of the doctoral examiner committee at the Graduate Program Andalas University, and declared PASSED at the date of 17th May, 2019 Approved by: 1. Dissertation Committee Prof.Sc Chairman Prof. Thong Anh Tran Committee Member Committee Member 2. Coordinator of Study Program, 3.

Director of Graduate Program Andalas University Prof. Nursyirwan Effendi NIP:19590815198503 1004 NIP. 196406241990011002 For the PhD journey, It may not be what I have thought at the beginning, but I think I have arrived where I needed to be. A good dissertation is the finished one (The 1st supervisor’s quotation) A BRIEF BIOGRAPHY Van Huynh Thanh Pham is currently a lecturer in Rural Development and Natural Resources Management Department, Agriculture and Natural Resources Faculty, An Giang University in Vietnam.

I am living in Long Xuyen city, An Giang province, locating on the southern west of Vietnam. I was born in 4th October 1978 in Tra Vinh province locating on the southern east of Vietnam, bordering Pacific Ocean to the east. My father name is Pham Van Yem and my mother name is Huynh Kim Thieu, both of them are teachers. Growing up in this family, I had been given such emotions guiding me to be a lecturer after finishing university degree.

I got Bachelor degree in Crop Science at Can Tho University (Vietnam) in 2001. Since this time, I have been working in An Giang University (AGU), the second public university in the Mekong Delta of Vietnam. In 2006 I obtained a Master’s degree in Sustainable Rural Development, awarded at the Royal Agriculture University, England, United Kingdom. I started my PhD in Development Study at the Graduate School of Andalas University, West Sumatra, Indonesia in August, 2016 and the PhD degree was achieved in 2019.

I enjoy teaching at the university. I am also interested in doing research, to produce long – term agricultural products whilst protecting natural resources, especially in the case of climate change. ORIGINALITY DECLARATION I, VAN HUYNH THANH PHAM, hereby declare that in this dissertation there were no works that had been submitted by other people to obtain an academic degree at any university, and as far as my knowledge was also not there were works or opinions that had been written or published by others, except those written in the text and mentioned in the references list. Padang, 20 January 2020 Author Van Huynh Thanh Pham COLLECTIVE RISK ADAPTATION TO SALINE INTRUSION: A CASE IN THE VIETNAMESE MEKONG DELTA By: Van Huynh Thanh Pham (Supervised by: Prof.

Rudi Febriamansyah, Prof. Afrizal and Dr. Thong Anh Tran) Abstract Saline intrusion causes serious risks for agriculture and social life in the Vietnamese Mekong Delta. Maintaining and improving coastal livelihoods under the challenging condition of scarcity of fresh-water places greater pressures for rural societies.

This dissertation explores saline water intrusion status, its trend and its impact on the livelihoods of coastal farmers in order to address issues of forms and roles of collective risk adaptation for strengthening group adaptive capacity to sustain development. Based on collective action theory and institutional analysis development framework, the model study of this study had been built to understand the collective adaptation, its forms, outcome, and factors related to both internal and external ones affecting this process. By adapting the social-ecological approach, this research was conducted in Tra Vinh and Kien Giang provinces, the two main coastal areas adversely affected by the saline intrusion in recent years. Stratified sampling and mixed methods using in-depth interviews, focus group discussions, case study and household surveys were used.