Sử dụng thí nghiệm trong dạy học Sinh học 6 nhằm phát huy tính tích cực của học sinh ở THCS PHẦN MỘT. Lý do chọn đề tài Trong chương trình sinh học 6, học sinh bắt đằu làm quen với thế giới sinh vật, trước hết là thực vật. Sinh học 6 giúp các em tìm hiểu cấu tạo cơ thể một cây xanh từ cơ quan sinh dưỡng (rễ, thân, lá) đến cơ quan sinh sản (hoa, quả, hạt) cùng chức năng của chúng phù hợp với điều kiện sống. Sinh học 6 giúp các em hiểu được thực vật phong phú, đa dạng như thế nào qua các nhóm cây khác nhau, chúng đã biến đổi phát triển ra sao từ dạng đơn giản đến dạng phức tạp nhất là những cây có hoa mà hằng ngày chúng ta vẫn tiếp xúc.
Sinh học 6 còn giúp các em hiểu mối quan hệ giữa thực vật với môi trường sống, cũng như vai trò của chúng đối với đời sống của con người Sinh học là bộ môn khoa học thực nghiệm, vì vậy việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học các bài sinh học là một biện pháp quan trọng nâng cao chất lượng dạy và học. Thí nghiệm góp phần làm cho học sinh huy động được cách học tích cực, gây hứng thú học tập cho HS, kiến thức thu được chắc chắn và sâu sắc. Thí nghiệm giúp làm sáng tỏ lý thuyết, khơi dạy tính tò mò khoa học cho HS, rèn luyện kỹ năng thực hành, nghiên cứu khoa học, thói quen giải quyết vấn đề bằng khoa học. Với đổi mới mục tiêu dạy học là chuyển từ dạy chú trọng đến truyền đạt nội dung sang đào tạo năng lực, thì sử dụng thí nghiệm có cơ hội tốt trong việc rèn luyện kỹ năng tự học, tự nghiên cứu, người học được rèn luyện từ khâu lập kế hoạch thực hiện, thu thập số liệu, xử lý và viết báo cáo tổng kết, do vậy người học được đặt vào vị trí người nghiên cứu.
skkn Qua thăm dò, điều tra thực trạng của vấn đề sử dụng thí nghiệm và dạy học phát triển năng lực nghiên cứu cho HS ở các trường THCS hiện nay cho thấy còn nhiều hạn chế. Phần lớn giáo viên còn hạn chế về cách sử dụng thí nghiệm để tổ chức học sinh học tập, đặc biệt sử dụng thí nghiệm để phát triển năng lực nghiên cứu. Đa số giáo viên tự tiến hành các thí nghiệm có minh họa trong SGK mà không hướng dẫn HS độc lập suy nghĩ thiết kế và tiến hành các thí nghiệm để từ đó rèn năng lực nghiên cứu khoa học. Vì vậy tôi lựa chọn và nghiên cứu đề tài:“Sử dụng thí nghiệm trong dạy học Sinh học 6 nhằm phát huy tính tích cực của học sinh ở THCS’’ nhằm nâng cao hiệu quả lĩnh hội kiến thức mới trong các bài thực hành thí nghiệm Sinh học 6.
Mục đích nghiên cứu Sưu tầm và sử dụng các thí nghiệm trong dạy học Sinh học 6, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả lĩnh hội kiến thức mới trong các bài thực hành thí nghiệm Sinh học 6. Giả thuyết khoa học Nếu sưu tầm các thí nghiệm, đồng thời biết sử dụng hợp lí các thí nghiệm trong dạy học Sinh học 6 thì góp phần nâng cao hiệu quả lĩnh hội kiến thức mới trong các bài thực hành thí nghiệm Sinh học 6. Đối tượng và khách thể nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Biện pháp sử dụng thí nghiệm trong dạy học sinh học 6 nhằm phát triển năng lực nghiên cứu cho HS.
Khách thể nghiên cứu Quá trình dạy học sinh học 6 – THCS. Giới hạn nghiên cứu – Trong đề tài nghiên cứu này chỉ tập trung sử dụng thí nghiệm trong dạy học chủ đề: Rễ – Thân – Lá, trong chương trình SH 6 – THCS. Phương pháp nghiên cứu – Nghiên cứu các tài liệu, công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài để làm cơ sở lý luận cho đề tài. – Điều tra thực trạng sử dụng TN trong dạy học Sinh học ở trường THCS hiện nay.
– Phương pháp điều tra: + Điều tra trực tiếp thông qua dự giờ, trao đổi trực tiếp với GV. + Điều tra gián tiếp thông qua phiếu điều tra, sổ điểm, giáo án. – Gặp gỡ, trao đổi trực tiếp với các GV có kinh nghiệm giảng dạy sinh học về những biện pháp tích cực hóa hoạt động học tập cho HS. – Thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm khảo sát tình hình dạy và học Sinh học ở một số trường THCS – Thăm dò quan điểm của GV về phương pháp dạy học nói chung và dạy học có sử dụng bảng hệ thống kiến thức nói riêng.
– Thống kê thực trạng kết quả học tập Sinh học của HS ở các lớp 6 trường THCS Nam Thái – Nam Trực – Nam Định. skkn – Dự giờ, thăm lớp, kiểm tra việc tiếp thu kiến thức của HS. – Tiến hành dạy thực nghiệm lớp 6 của trường THCS Nam Thái- Nam Trực – Nam Định nhằm kiểm tra, đánh giá hiệu quả của sử dụng thí nghiệm trong dạy học Sinh học 6 – THCS. Những đóng góp mới của đề tài – Xác định được thực trạng sử dụng thí nghiệm trong dạy học sinh học 6.
– Sưu tầm một số thí nghiệm trong dạy học Sinh học 6 – THCS. – Đề xuất được quy trình sử dụng các thí nghiệm trong dạy học Sinh học 6 – THCS. – Đánh giá được hiệu quả lĩnh hội kiến thức của HS thông qua việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học Sinh học 6 – THCS. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU I.
TỔNG QUAN NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài 1. Trên thế giới – Ở nhiều nước tiên tiến như: Anh, Pháp, Đức, Mỹ, Hà Lan…đã sử dụng thí nghiệm vào dạy học từ đầu thế kỉ XX và rất phát triển từ nửa sau của thế kỉ này. Ở Pháp, vào những năm 1980 – 1990, đã có nhiều trường sử dụng phương pháp thực hành thí nghiệm trong dạy học và được xem là phương pháp trọng tâm của các môn khoa học tự nhiên ở các trường trung học.
Năm 1980, ông Pie Giôliô Quiri – Viện trưởng viện Hàn lâm Pháp đã khởi xướng phương pháp Lamap – “bàn tay nặn bột” với mong muốn mang đến một cơ skkn hội để người học tiếp cận khoa học bằng các bài học thực tiễn chứ không phải là các bài giảng thuần túy lí thuyết. Theo phương pháp này, lớp học được chia thành nhiều nhóm (4 học sinh/nhóm). Mỗi nhóm được giao các tài liệu và các yêu cầu khác nhau liên quan đến bài học, căn cứ vào yêu cầu, các nhóm sẽ lựa chọn các vật dụng cần thiết cho việc thực hành thí nghiệm. Các vật dụng thường đơn giản, dễ tìm, các nhóm sẽ thảo luận cách thức thực hiện các bài thí nghiệm và trình bày các hiểu biết mà mình khám phá được.
Trong suốt quá trình làm việc nhóm, giáo viên chỉ đóng vai trò là người quan sát hướng dẫn – Các tác giả nêu trên sử dụng TN dùng trong dạy học ở các môn học tự nhiên, nhưng sử dụng TN trong dạy học Sinh học 6 để phát triển năng lực nghiên cứu chưa có công trình nào nghiên cứu. Nghiên cứu ở Việt Nam – Ở Việt Nam, đã có rất nhiều nhà lí luận dạy học nghiên cứu về sử dụng thí nghiệm, nhằm cải tiến phương pháp dạy họctheo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức như: Đinh Quang Báo, Nguyễn Ngọc Quang, Nguyễn Đức Thành, Nguyễn Văn Duệ, Trần Bá Hoành, Trịnh Nguyên Giao, Lê Văn Lộc, Nguyễn Cương, Nguyễn Đức Thâm…Việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học để phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh đã thu hút một số tác giả nghiên cứu như: Tôn Quang Cường, Phạm Kim Chung , Rèn luyện kĩ năng dạy học thí nghiệm cho sinh viên sư phạm thuộc khối ngành khoa học tư nhiên, Tạp chí Khoa học Đại Học Quốc Gia Hà Nội, Khoa học Tự Nhiên 25, số 1S (2009). skkn Dương Tiến Sỹ, Bước đầu xác định phương pháp giáo dục môi trường qua dạy – học Sinh học lớp 6 ở trường THCS, Tạp chí Giáo dục, số 160 kì 1 tháng 4 (2007). Dương Tiến Sỹ, Phương pháp tích hợp Giáo dục môi trường qua dạy – học Sinh học 6 ở trường THCS, Tạp chí Giáo dục, số 170 kì 2 tháng 8 (2007).
– Như vậy, việc tìm hiểu về năng lực và sử dụng thí nghiệm trong dạy học đã được nghiên cứu và chú ý từ rất sớm cả trong nước và trên thế giới. Tuy nhiên, theo chúng tôi việc sử dụng thí nghiệm để phát triển hoạt động nhận thức đặc biệt là năng lực nghiên cứu của học sinh còn rất hạn chế. Vì vậy, việc đi sâu nghiên cứu biện pháp, quy trình sử dụng các thí nghiệm để phát triển năng lực nghiên cứu trong dạy học Sinh học cho học sinh trung học phổ thông là rất cần thiết. Giúp HS bước đầu làm quen với phương pháp học tập theo hướng nghiên cứu thông qua các TN.
Thí nghiệm là gì? – Theo từ điển Wikipedia thì Thí nghiệm, hay thực nghiệm, là một bước trong phương pháp khoa học dùng để phân minh giữa mô hình khoa học hay giả thuyết. Thí nghiệm cũng được sử dụng để kiểm tra tính chính xác của một lý thuyết hoặc một giả thuyết mới để ủng hộ chúng hay bác bỏ chúng. Thí nghiệm hoặc kiểm nghiệm có thể được thực hiện bằng phương pháp khoa học để trả lời một câu hỏi hoặc khảo sát vấn đề. – Thí nghiệm khi được xét là một danh từ, nó bao gồm mẫu vật, dụng cụ, phòng thí nghiệm, hóa chất được cung cấp từ hiện thực khách quan.
skkn – Để nghiên cứu các sự vật hiện tượng trừu tượng, có mối liên hệ thành phần trong tổng thể phức tạp, tách ra từng đối tượng, hay quy các đối tượng nghiên cứu về trường hợp cụ thể, lý tưởng hóa các yếu tố không nghiên cứu, sau đó dụng cụ, hóa chất trong phòng thí nghiệm để tạo ra môi trường phù hợp cho thí nghiệm khả thi. – Trong Sinh học, thí nghiệm có thể được tiến hành trong lớp, trong phòng thí nghiệm, vườn trường, ngoài ruộng và ở nhà. Thí nghiệm có thể do giáo viên biểu diễn hoặc do học sinh tự thực hiện. Phương pháp công tác thí nghiệm là phương pháp dạy học được sử dụng những thiết bị, với phương pháp thực nghiệm nhằm để làm sáng tỏ, khẳng định những luận điểm lý thuyết mà giáo viên đã trình bày, nhằm củng cố đào sâu những tri thức đã lĩnh hội hoặc vận dụng lý thuyết để nghiên cứu những vấn đề do thực tiễn đề ra.
Phân loại thí nghiệm 2.