Nghiên cứu thí nghiệm trong dạy học môn hóa lớp 10 và 11 tại trường trung học phổ thông tỉnh Đắk Lắk

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu sử dụng thí nghiệm trong dạy học môn hóa lớp 10 11 trường trung học phổ thông tỉnh dăk lăk, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Nguyễn Tiến Công
• Người hướng dẫn: Phạm Đăng Khoa
• Trường học: Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Hóa học
• Đề tài: Thí Nghiệm Trong Dạy Học Hóa Lớp 10-11 Tại Trường Trung Học Phổ Thông Đắk Lắk
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Buôn Ma Thuột

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích của việc nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ của đề tài
• 0.4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
• 0.5. Phạm vi nghiên cứu
• 0.6. Giả thuyết khoa học
• 0.7. Phương pháp nghiên cứu
• 0.8. Đóng góp của đề tài nghiên cứu
• 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Luận án PTS Khoa học Sư phạm – Tâm lý “HOÀN THIỆN HỆ THỐNG THÍ NGHIỆM HÓA HỌC ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG PTCS VIỆT NAM” của tác giả Trần Quốc Đắc 1992
• 1.1.2. Luận án TS Khoa học giáo dục “HOÀN THIỆN KĨ THUẬT, PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM HÓA HỌC VÀ THIẾT BỊ DẠY HỌC ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC BỘ MÔN HÓA HỌC Ở CÁC TRƯỜNG PHỔ THÔNG MIỀN NÚI” của tác giả Nguyễn Phú Tuấn 2000
• 1.1.3. Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm hóa học 10” của PGS. Trần Quốc Đắc, NXBGD 2007
• 1.1.4. Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm hóa học 11” của PGS. Trần Quốc Đắc, NXBGD 2007
• 1.1.5. Tài liệu “Thí nghiệm hóa học ở trường phổ thông” của Nguyễn Thị Sửu, Hoàng Văn Côi, NXB Khoa Học và Kỹ Thuật 2008
• 1.1.6. Một số luận văn, luận án, tài liệu tham khảo khác
• 1.2. Phương pháp dạy học hóa học
• 1.2.1. Định nghĩa
• 1.2.2. Đặc trưng của phương pháp dạy học hóa học
• 1.2.3. Phân loại các phương pháp dạy học hóa học
• 1.2.3.1. Dựa vào mục đích dạy học
• 1.2.3.2. Dựa vào tính chất của hoạt động nhận thức
• 1.2.3.3. Dựa vào nguồn cung cấp kiến thức
• 1.2.4. Các phương pháp dạy học hóa học cơ bản
• 1.2.5. Phương pháp trực quan

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thí nghiệm trong dạy học hóa

Thí nghiệm trong dạy học hóa học là một phương pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập. Thí nghiệm không chỉ giúp học sinh hình dung rõ hơn về các khái niệm lý thuyết mà còn kích thích sự tò mò và hứng thú học tập. Theo nghiên cứu, việc lồng ghép thí nghiệm vào bài học giúp học sinh huy động tất cả các giác quan, từ đó tạo ra một môi trường học tập tích cực và hiệu quả. Việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học hóa học đã được khẳng định qua nhiều nghiên cứu trước đây, cho thấy rằng học sinh có thể tiếp thu kiến thức một cách sâu sắc hơn khi được tham gia vào các hoạt động thực hành. Đặc biệt, trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc áp dụng thí nghiệm vào giảng dạy không chỉ là một yêu cầu mà còn là một xu hướng tất yếu để nâng cao chất lượng giáo dục.

1.1. Vai trò của thí nghiệm trong dạy học hóa

Thí nghiệm đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển tư duy khoa học cho học sinh. Thí nghiệm giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng thực hành và khả năng giải quyết vấn đề. Theo giáo sư Nguyễn Ngọc Quang, phương pháp dạy học hóa học cần phải kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, trong đó thí nghiệm là một phương tiện không thể thiếu. Việc thực hiện thí nghiệm giúp học sinh có cơ hội quan sát, phân tích và rút ra kết luận từ các hiện tượng hóa học, từ đó hình thành những khái niệm khoa học vững chắc. Hơn nữa, thí nghiệm còn giúp giáo viên dễ dàng minh họa các khái niệm trừu tượng, làm cho bài học trở nên sinh động và dễ hiểu hơn.

II. Thực trạng sử dụng thí nghiệm trong dạy học hóa tại Đắk Lắk

Tại tỉnh Đắk Lắk, việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học hóa học còn gặp nhiều khó khăn. Theo thống kê, chỉ có khoảng 40% trường THPT đạt chuẩn về cơ sở vật chất cho việc thực hiện thí nghiệm. Điều này dẫn đến việc giáo viên gặp khó khăn trong việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực. Nhiều giáo viên vẫn còn sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống, nặng về lý thuyết, trong khi thí nghiệm lại chưa được chú trọng đúng mức. Học sinh thường không có cơ hội thực hành, dẫn đến việc tiếp thu kiến thức không hiệu quả. Một số giáo viên cho rằng việc thiếu thiết bị và hóa chất là nguyên nhân chính khiến họ không thể thực hiện thí nghiệm trong giảng dạy. Điều này cần được khắc phục để nâng cao chất lượng dạy học hóa học tại các trường THPT.

2.1. Những thách thức trong việc thực hiện thí nghiệm

Một trong những thách thức lớn nhất trong việc thực hiện thí nghiệm là thiếu thốn về cơ sở vật chất và trang thiết bị. Nhiều trường học không có phòng thí nghiệm đạt tiêu chuẩn, dẫn đến việc giáo viên không thể thực hiện các thí nghiệm cần thiết trong chương trình học. Hơn nữa, việc đào tạo giáo viên về phương pháp sử dụng thí nghiệm cũng chưa được chú trọng, khiến cho nhiều giáo viên không tự tin khi áp dụng phương pháp này. Theo một khảo sát, nhiều giáo viên cho biết họ cảm thấy khó khăn trong việc thiết kế và thực hiện các thí nghiệm phù hợp với nội dung bài học. Điều này cho thấy cần có sự đầu tư và hỗ trợ từ các cấp quản lý giáo dục để cải thiện tình hình này.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng thí nghiệm

Để nâng cao hiệu quả sử dụng thí nghiệm trong dạy học hóa học tại Đắk Lắk, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất và trang thiết bị cho các trường học, đảm bảo đủ điều kiện để thực hiện thí nghiệm. Thứ hai, cần tổ chức các khóa đào tạo cho giáo viên về phương pháp dạy học tích cực, trong đó có việc sử dụng thí nghiệm. Việc này sẽ giúp giáo viên tự tin hơn trong việc áp dụng phương pháp này vào giảng dạy. Thứ ba, cần xây dựng một hệ thống tài liệu hướng dẫn thực hiện thí nghiệm cho giáo viên, giúp họ dễ dàng tiếp cận và thực hiện các thí nghiệm trong chương trình học. Cuối cùng, cần khuyến khích sự hợp tác giữa các trường học để chia sẻ kinh nghiệm và tài nguyên trong việc thực hiện thí nghiệm.

3.1. Đề xuất các biện pháp cụ thể

Các biện pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả sử dụng thí nghiệm bao gồm việc xây dựng các mô hình thí nghiệm đơn giản có thể thực hiện tại lớp học mà không cần nhiều thiết bị phức tạp. Ngoài ra, việc sử dụng công nghệ thông tin để tạo ra các video hướng dẫn thực hiện thí nghiệm cũng là một giải pháp hữu hiệu. Điều này không chỉ giúp giáo viên có thêm tài liệu tham khảo mà còn giúp học sinh có thể xem lại các thí nghiệm đã thực hiện. Hơn nữa, việc tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm về thí nghiệm trong dạy học hóa học cũng sẽ tạo cơ hội cho giáo viên trao đổi kinh nghiệm và học hỏi lẫn nhau. Tất cả những giải pháp này đều hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học hóa học tại các trường THPT ở Đắk Lắk.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học môn Hóa học tại các trường trung học phổ thông (THPT) đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao chất lượng giáo dục. Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2007, chỉ có khoảng 40% phòng thí nghiệm (PTN) tại các trường THPT đạt chuẩn, trong khi đó nhiều tỉnh, thành phố chưa đáp ứng đủ nhu cầu về cơ sở vật chất phục vụ thí nghiệm. Tỉnh Đăk Lăk, với khoảng 47 trường THPT và cấp II, III, trong đó chỉ 14 trường có phòng bộ môn hóa học và chỉ 3 trường đạt chuẩn PTN, đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc triển khai thí nghiệm hóa học hiệu quả.

Luận văn tập trung nghiên cứu thực trạng việc sử dụng thí nghiệm trong giảng dạy môn Hóa học lớp 10, 11 tại các trường THPT tỉnh Đăk Lăk, nhằm tìm ra các giải pháp nâng cao chất lượng sử dụng thí nghiệm. Phạm vi nghiên cứu chủ yếu tại thành phố Buôn Ma Thuột và một số huyện lân cận trong năm học 2008-2009. Mục tiêu cụ thể là khảo sát thực trạng, đánh giá các khó khăn, và đề xuất biện pháp cải tiến phù hợp với điều kiện thực tế địa phương.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học hóa học, tăng cường tính trực quan, phát triển kỹ năng thực hành và tư duy khoa học cho học sinh. Qua đó, nâng cao hiệu quả học tập, góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho địa phương và cả nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về phương pháp dạy học hóa học, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của thí nghiệm trong quá trình giáo dục. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết phương pháp dạy học hóa học: Theo đó, phương pháp dạy học hóa học là sự phối hợp giữa hoạt động của giáo viên và học sinh nhằm chiếm lĩnh kiến thức hóa học. Thí nghiệm được xem là phương tiện trực quan không thể thiếu, giúp học sinh chuyển từ tư duy cụ thể sang trừu tượng và ngược lại, đồng thời phát triển kỹ năng thực hành và tư duy phản biện.

2. Mô hình sử dụng thí nghiệm trong dạy học: Phân loại thí nghiệm thành thí nghiệm biểu diễn của giáo viên và thí nghiệm thực hành của học sinh. Mô hình này nhấn mạnh sự phối hợp giữa thí nghiệm minh họa và thí nghiệm nghiên cứu, giúp học sinh chủ động tiếp cận kiến thức mới và củng cố kiến thức đã học.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: thí nghiệm hóa học, phương pháp trực quan, kỹ năng thực hành, an toàn trong phòng thí nghiệm, và đổi mới phương pháp dạy học.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp định lượng và định tính:

• Nguồn dữ liệu: Thu thập từ 30 phiếu điều tra của giáo viên hóa học tại 12 trường THPT ở tỉnh Đăk Lăk, phỏng vấn trực tiếp các tổ trưởng bộ môn hóa học, và khảo sát thực trạng cơ sở vật chất phòng thí nghiệm.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phân tích thống kê mô tả để đánh giá tỷ lệ sử dụng thí nghiệm, các khó khăn gặp phải và mức độ trang bị phòng thí nghiệm. Phân tích nội dung phỏng vấn nhằm làm rõ nguyên nhân và đề xuất giải pháp.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong năm học 2008-2009, với giai đoạn khảo sát thực trạng kéo dài khoảng 3 tháng, tiếp theo là phân tích dữ liệu và thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi của các biện pháp đề xuất.

Phương pháp thực nghiệm sư phạm được áp dụng để kiểm chứng hiệu quả của một số biện pháp nâng cao sử dụng thí nghiệm trong giảng dạy.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ sử dụng thí nghiệm thấp: Khoảng 66% giáo viên khảo sát cho biết ít sử dụng thí nghiệm trong dạy học, đặc biệt là thí nghiệm biểu diễn. Chỉ khoảng 20% trường có phòng thí nghiệm đạt chuẩn, gây khó khăn cho việc tổ chức thí nghiệm thực hành.

2. Nguyên nhân hạn chế sử dụng thí nghiệm: 70% giáo viên ngại tiếp xúc với hóa chất độc hại như Cl2, H2S do thiếu thiết bị hút khí độc; 60% cho biết dụng cụ thí nghiệm bị hỏng, thiếu hụt; 50% gặp khó khăn do hóa chất cung cấp chậm và không đảm bảo chất lượng; 40% giáo viên thiếu kỹ năng thực hiện thí nghiệm; 30% không có nhân viên phụ trách phòng thí nghiệm.

3. Thí nghiệm thực hành của học sinh hạn chế: Hơn 80% trường chưa tổ chức được thí nghiệm thực hành cho học sinh do thiếu phòng thí nghiệm, thiết bị, và thời gian chuẩn bị. Việc di chuyển học sinh xuống phòng thí nghiệm cũng tốn nhiều thời gian, ảnh hưởng đến tiến độ học tập.

4. Hiệu quả các biện pháp cải tiến: Thực nghiệm sư phạm cho thấy việc lập kế hoạch thí nghiệm chi tiết, cải tiến kỹ thuật thí nghiệm, và tổ chức phòng thí nghiệm khoa học giúp tăng tỷ lệ sử dụng thí nghiệm lên khoảng 50% trong các tiết học, đồng thời nâng cao sự hứng thú và kỹ năng thực hành của học sinh.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính khiến việc sử dụng thí nghiệm còn hạn chế là do điều kiện cơ sở vật chất chưa đáp ứng, đặc biệt là phòng thí nghiệm chưa đạt chuẩn và thiếu thiết bị an toàn. Điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về thực trạng dạy học hóa học ở các vùng miền núi và nông thôn. Việc giáo viên ngại tiếp xúc với hóa chất độc hại cũng phản ánh sự thiếu hụt về đào tạo kỹ năng và trang thiết bị bảo hộ.

So sánh với các tỉnh khác, Đăk Lăk có tỷ lệ phòng thí nghiệm đạt chuẩn thấp hơn mức trung bình quốc gia, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng dạy học. Việc cải tiến kỹ thuật thí nghiệm và tổ chức phòng thí nghiệm khoa học đã được chứng minh là giải pháp hiệu quả, giúp giáo viên tự tin hơn khi thực hiện thí nghiệm và học sinh tích cực tham gia thực hành.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ sử dụng thí nghiệm trước và sau khi áp dụng các biện pháp cải tiến, cùng bảng tổng hợp các nguyên nhân hạn chế và tỷ lệ giáo viên gặp phải.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất phòng thí nghiệm: Đề nghị Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đăk Lăk ưu tiên ngân sách nâng cấp, xây dựng phòng thí nghiệm đạt chuẩn tại các trường THPT, hoàn thành trong vòng 2 năm tới. Chủ thể thực hiện là các trường phối hợp với Sở.

2. Đào tạo nâng cao kỹ năng thực hiện thí nghiệm cho giáo viên: Tổ chức các khóa tập huấn kỹ thuật thí nghiệm an toàn và hiệu quả, định kỳ hàng năm, nhằm nâng cao năng lực và sự tự tin cho giáo viên. Chủ thể thực hiện là các trung tâm bồi dưỡng giáo viên và trường đại học sư phạm.

3. Xây dựng kế hoạch sử dụng thí nghiệm chi tiết theo từng bài học: Giáo viên cần lập kế hoạch thí nghiệm cụ thể cho từng học kỳ, từng chương, giúp tiết kiệm thời gian chuẩn bị và tăng tính hệ thống. Thời gian áp dụng ngay từ đầu năm học.

4. Cải tiến kỹ thuật thí nghiệm và sử dụng thí nghiệm lượng nhỏ: Áp dụng các phương pháp thí nghiệm lượng nhỏ, an toàn, tiết kiệm hóa chất, phù hợp với điều kiện thực tế của trường. Chủ thể thực hiện là giáo viên và cán bộ phòng thí nghiệm.

5. Tăng cường công tác bảo quản và quản lý thiết bị, hóa chất: Thiết lập hệ thống quản lý, bảo trì thiết bị và hóa chất khoa học, đảm bảo sẵn sàng phục vụ giảng dạy. Chủ thể thực hiện là ban giám hiệu và nhân viên phòng thí nghiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên môn Hóa học THPT: Nắm bắt thực trạng và các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng thí nghiệm, từ đó cải tiến phương pháp giảng dạy, tăng cường kỹ năng thực hành và tạo hứng thú học tập cho học sinh.

2. Ban giám hiệu các trường THPT: Hiểu rõ các khó khăn về cơ sở vật chất và nhân lực, từ đó có kế hoạch đầu tư, quản lý và hỗ trợ giáo viên trong việc tổ chức thí nghiệm.

3. Cán bộ quản lý giáo dục tại Sở Giáo dục và Đào tạo: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, chương trình đào tạo và đầu tư phù hợp nhằm nâng cao chất lượng dạy học hóa học trên địa bàn tỉnh.

4. Nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Sư phạm Hóa học: Tham khảo các phương pháp nghiên cứu thực tiễn, kỹ thuật thí nghiệm cải tiến và các giải pháp đổi mới phương pháp dạy học hóa học.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao thí nghiệm trong dạy học hóa học lại quan trọng?
   Thí nghiệm giúp học sinh quan sát trực tiếp các hiện tượng hóa học, từ đó phát triển tư duy, kỹ năng thực hành và ghi nhớ kiến thức sâu sắc hơn. Ví dụ, quan sát màu sắc của dung dịch Cu(OH)2 trong phản ứng với glixerin giúp học sinh hình dung rõ ràng hơn về tính chất hóa học.

2. Nguyên nhân chính khiến giáo viên ít sử dụng thí nghiệm là gì?
   Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu phòng thí nghiệm đạt chuẩn, dụng cụ hỏng hóc, hóa chất không đầy đủ và giáo viên thiếu kỹ năng thực hiện thí nghiệm an toàn. Ngoài ra, việc chuẩn bị thí nghiệm tốn thời gian cũng là rào cản lớn.

3. Làm thế nào để đảm bảo an toàn khi thực hiện thí nghiệm có khí độc?
   Có thể sử dụng nút bông tẩm kiềm hoặc axit để khử khí độc như Cl2, H2S, NH3. Đồng thời, cần trang bị hệ thống hút khí độc và hướng dẫn giáo viên, học sinh thực hiện đúng quy trình an toàn.

4. Phương pháp nào giúp tăng cường sự tham gia của học sinh trong thí nghiệm?
   Sử dụng thí nghiệm lượng nhỏ cho từng nhóm học sinh tự thực hiện giúp tăng tính chủ động, hứng thú và kỹ năng thực hành. Ví dụ, phát tờ giấy A4 có in ô vuông trắng đen để học sinh làm thí nghiệm tạo kết tủa hoặc phản ứng màu.

5. Các biện pháp nào giúp nâng cao hiệu quả sử dụng thí nghiệm trong điều kiện thiếu thốn?
   Cải tiến kỹ thuật thí nghiệm đơn giản, sử dụng hóa chất thay thế dễ tìm, lập kế hoạch thí nghiệm chi tiết, đào tạo kỹ năng cho giáo viên và quản lý tốt thiết bị, hóa chất là những giải pháp thiết thực và hiệu quả.

Kết luận

• Thí nghiệm là phương tiện trực quan thiết yếu trong dạy học hóa học, giúp học sinh phát triển tư duy và kỹ năng thực hành.
• Thực trạng sử dụng thí nghiệm tại các trường THPT tỉnh Đăk Lăk còn hạn chế do thiếu phòng thí nghiệm đạt chuẩn, dụng cụ, hóa chất và kỹ năng giáo viên.
• Nghiên cứu đã đề xuất 9 biện pháp cải tiến kỹ thuật thí nghiệm, tổ chức phòng thí nghiệm và đào tạo giáo viên nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng thí nghiệm.
• Thực nghiệm sư phạm cho thấy các biện pháp này giúp tăng tỷ lệ sử dụng thí nghiệm lên khoảng 50%, đồng thời nâng cao hứng thú và kỹ năng của học sinh.
• Đề nghị các cơ quan quản lý giáo dục và nhà trường ưu tiên đầu tư, đào tạo và quản lý để triển khai hiệu quả các giải pháp trong vòng 2 năm tới.

Các trường THPT và Sở Giáo dục cần phối hợp xây dựng kế hoạch nâng cấp phòng thí nghiệm, tổ chức tập huấn kỹ năng thí nghiệm cho giáo viên và áp dụng các biện pháp cải tiến kỹ thuật thí nghiệm đã đề xuất. Để biết thêm chi tiết và tài liệu hỗ trợ, quý độc giả vui lòng liên hệ với tác giả hoặc các đơn vị đào tạo sư phạm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Hướng dẫn tiến hành thí nghiệm hóa học biểu diễn của giáo viên và thí nghiệm nghiên cứu của học sinh. Chương này gồm có 76 thí nghiệm tương ứng với 24 nội dung bài học. Sự điện li (1T/N) Hợp chất của cacbon (4 T/N) Phân loại các chất điện li (1T/N) Silic và hợp chất của slic (2 T/N) Axit, bazơ, muối (1T/N) Phân tích nguyên tố (2 T/N) Phản ứng trao đổi ion trong dung dịch Ankan (3 T/N) các chất điện li (5 T/N) Anken (3 T/N) Nitơ (6 T/N) Ankin (4 T/N) Amoniăc và muối amoni (8 T/N) Benzen – Ankylbenzen (7 T/N) Axit nitric và muối amoni (8 T/N) Stiren và naphtalen (1 T/N) Photpho (1 T/N) Dẫn xuất halogen (1 T/N) Axit photphoric và muối photphat (3 Ancol (4 T/N) T/N) Phenol (2 T/N) Phân bón hóa học (2 T/N) Anđehit – Xeton (2 T/N) Cacbon (2 T/N) Axit cacboxylic (2 T/N) Chương 2: Hướng dẫn tiến hành thí nghiệm thực hành của học sinh. Chương 3: Hướng dẫn tiến hành một số thí nghiệm hóa học vui.

Đây là những cuốn sách có tính khoa học cao được biên soạn tỉ mỉ và công phu, ở một số thí nghiệm tài liệu còn giới thiệu những phương án thực hiện khác nhau để giáo viên có thể tự chọn cách thực hiện thí nghiệm cho phù hợp với điều kiện thực tế và nhu cầu dạy học của từng trường. Bên cạnh đó tài liệu còn nêu các chú ý ứng với các phương án thực hiện nhằm giúp cho giáo viên thực hiện thí nghiệm được thành công nhất. Tài liệu “Thí nghiệm hóa học ở trường phổ thông” của Nguyễn Thị Sửu, Hoàng Văn Côi, NXB Khoa Học và Kỹ Thuật 2008 [30]. Tài liệu gồm 3 phần với 274 thí nghiệm: Phần I: Thí nghiệm về các nhóm nguyên tố - Hợp chất vô cơ và phân tích hóa học phổ thông có 202 thí nghiệm.

Phần II: Các thí nghiệm về hợp chất hữu cơ có 59 thí nghiệm Phần III: Thí nghiệm hóa học vui có 13 thí nghiệm. Đây là một tài liệu được biên soạn khá công phu, với một số thí nghiệm tài liệu còn giới thiệu những phương án thực hiện khác nhau để giáo viên có thể tự chọn cách thực hiện thí nghiệm cho phù hợp với điều kiện thực tế và nhu cầu dạy học của từng trường. Bên cạnh đó ở cuối mỗi thí nghiệm còn nêu một số câu hỏi để củng cố thêm phần kiến thức cho mỗi nội dung thí nghiệm. Tuy nhiên tài liệu này biên soạn các bài thí nghiệm không bám sát chương trình sách giáo khoa lớp 10, 11 như tài liệu của PGS.

TS Trần Quốc Đắc. Nhận xét chung: Các tài liệu trên đã phần nào khái quát được hệ thống các thí nghiệm cần biểu diễn và đưa ra một số phương án thực hiện giúp cho giáo viên có được sự lựa chọn tiến hành thí nghiệm phù hợp. Bên cạnh đó, chúng còn là những tư liệu quý, rất có giá trị về thực tiễn, từ đó có thể rút ra nhiều điều bổ ích và những gợi ý quan trọng. Chúng tôi đã vận dụng rất nhiều những ý tưởng của các tác giả đi trước để phục vụ cho đề tài.

Ngoài các tài liệu trên chúng tôi còn tham khảo ý tưởng trong một số tài liệu khác đã nghiên cứu thí nghiệm ở trường THPT: - Luận văn thạc sĩ giáo dục “Sử dụng thí nghiệm và phương tiện kĩ thuật dạy học dạy học để nâng cao tính tích cực, chủ động của học sinhh trong học tập hóa học lớp 10, lớp 11 trường THPT ở Hà Nội” của tác giả Nguyễn Thị Hoa 2003 [18]. - Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Hình thành và phát triển khái niệm các loại phản ứng hóa học thông qua sử dụng thí nghiệm và bài tập hóa học trong chương trình hóa học lớp 10 trung học phổ thông” của tác giả Thái Hạ Quyên 2007 [28]. - Luận văn tốt nghiệp “Những hình thức biểu diễn thí nghiệm trong dạy học hóa học lớp 10 đổi mới ở trường trung học phổ thông” của sinh viên Nguyễn Phương Thy 2007 [35]. - Luận văn tốt nghiệp “Một số vấn đề về an toàn trong thí nghiệm hóa học ở trường THPT” của sinh viên Phạm Mai Ngọc Hiền 2007 [17].

Phương pháp dạy học hóa học 1. Định nghĩa Theo Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang: “Phương pháp dạy học hóa học có thể hiểu là cách thức hoạt động cộng tác có mục đích giữa giáo viên và học sinh, trong đó thống nhất sự điều khiển của giáo viên với sự bị điều khiển – tự điều khiển của học sinh nhằm chiếm lĩnh khái niệm hóa học”[31, trang 5]. Đặc trưng của phương pháp dạy học hóa học [2] - Hóa học là một khoa học thực nghiệm kết hợp với tư duy lý thuyết nên trong dạy học hóa học, thí nghiệm là một phương tiện không thể thiếu được. - Trong dạy học hóa học, các phương pháp nhận thức sau đây được sử dụng một cách thường xuyên.

+ Phương pháp diễn dịch – quy nạp: sử dụng khi dạy về mối liên hệ giữa vị trí – cấu tạo – tính chất, khi hình thành khái niệm chu kì, nhóm trong hệ thống tuần hoàn. + Phương pháp cụ thể trừu tượng: môn hóa đòi hỏi học sinh phải có một trình độ phát triển nhất định về tư duy trừu tượng. Giáo viên phải sử dụng các phương tiện trực quan (hình vẽ, mô hình, …) khi đề cập đến những vấn đề mà học sinh không thể quan sát trực tiếp bằng mắt thường. - Các học thuyết, định luật có vai trò rất lớn trong dạy học hóa học: + Là công cụ cho phép quy nạp và diễn dịch, phân tích và tổng hợp.

+ Là công cụ để tiên đoán khoa học, để dạy về các chất cụ thể. - Định luật tuần hoàn – hệ thống tuần hoàn và các kiến thức về cấu tạo chất là lý thuyết chủ đạo của hệ thống kiến thức hóa học. Từ chỗ là đối tượng nhận thức sau khi học xong, nó lại trở thành phương tiện sư phạm rất hiệu nghiệm. - Bài tập hóa học là công cụ rất hiệu nghiệm để củng cố khắc sâu và mở rộng kiến thức cho học sinh, là cầu nối giữa lý thuyết và thực tiễn cuộc sống.

- Hóa học là bộ môn có nhiều ứng dụng trong cuộc sống. Trong dạy học hóa học cần có sự liên hệ mật thiết giữa nội dung kiến thức hóa học với thế giới tự nhiên và cuộc sống đời thường của con người. Phân loại các phương pháp dạy học hóa học [ 2] Có nhiều cách phân loại khác nhau, tùy theo cơ sở dùng để phân loại. a) Dựa vào mục đích dạy học: - Phương pháp dạy học khi nghiên cứu tài liệu mới.

- Phương pháp dạy học khi hoàn thiện kiến thức. - Phương pháp dạy học kiểm tra kiến thức kỹ năng, kỹ xảo. b) Dựa vào tính chất của hoạt động nhận thức: - Phương pháp minh họa. - Phương pháp nghiên cứu.

c) Dựa vào nguồn cung cấp kiến thức Đây là cách phân loại đang được sử dụng phổ biến. Theo cách phân loại này người ta chia phương pháp dạy học ra làm 3 nhóm: * Phương pháp sử dụng ngôn ngữ: - Phương pháp thuyết trình. - Phương pháp đàm thoại. - Phương pháp dùng sách giáo khoa và các tài liệu khác.

* Các phương pháp trực quan (phương pháp có sử dụng phương tiện trực quan): - Phương pháp trình bày trực quan. - Phương pháp biểu diễn thí nghiệm. * Các phương pháp thực hành: - Phương pháp thí nghiệm. - Phương pháp trò chơi … 1.

Các phương pháp dạy học hóa học cơ bản [2] Theo giáo sư Nguyễn Ngọc Quang “Các phương pháp dạy học hóa học cơ bản là những phương pháp sơ đẳng (chưa biến đổi), ổn định, được dùng phổ biến và rộng rãi, được dùng làm nguồn gốc để liên kết thành những biến dạng khác nhau và những tổ hợp các phương pháp dạy học phức hợp”. Trong dạy học hóa học có những phương pháp dạy học hóa học cơ bản sau: - Phương pháp thuyết trình (thông báo – tái hiện). - Phương pháp đàm thoại (hỏi – đáp). - Phương pháp nghiên cứu.

- Phương pháp trực quan. Phương pháp Ưu điểm Nhược điểm - Truyền đạt được lượng - Học sinh tương đối thụ Thuyết trình (thông báo – thông tin lớn. động, chóng quên. tái hiện) - Ít tốn thời gian.

- Khó áp dụng với kiến - Hiệu quả kinh tế cao. thức trừu tượng. - Học sinh làm việc tích - Tốn thời gian. Đàm thoại (hỏi – đáp) cực độc lập, tiếp thu tốt.

- Thầy dễ bị động khi trò - Thông tin hai chiều. - Học sinh tự lực, tích - Tốn nhiều thời gian. cực, sáng tạo cao nhất. - Chỉ áp dụng được với Nghiên cứu - Học sinh tiếp thu kiến một số nội dung dạy học.

thức sâu sắc, vững chắc. - Học sinh tập trung chú - Phụ thuộc điều kiện vật Trực quan (sử dụng thí ý, dễ tiếp thu bài, nhớ lâu, chất, trang thiết bị. nghiệm, các đồ dùng dạy lớp học sinh động. - Tốn thời gian chuẩn bị.

học) - Rèn được kỹ năng quan - Một số thí nghiệm nguy sát thực hành. hiểm, độc hại. - Học sinh tích cực, tự - Ít sử dụng được khi dạy lực, sáng tạo, nhớ lâu. kiến thức mới.

Sử dụng bài tập - Rèn kỹ năng vận dụng - Tốn thời gian. kiến thức, giải quyết vấn đề. Phương pháp trực quan Trong việc dạy học môn hóa ở trường trung học, để nghiên cứu những hiện tượng hóa học và để rèn luyện kĩ năng thao tác và giải quyết các bài tập thực hành, chúng ta phải dùng đến các phương tiện trực quan. Sử dụng phương tiện trực quan trong việc dạy học hóa học là một phương pháp dạy học rất quan trọng, góp phần quyết định cho chất lượng lĩnh hội môn hóa học.

Phương pháp này gọi theo nghĩa đầy đủ là phương pháp dạy học sử dụng phương tiện trực quan hay thường gọi tắt là phương pháp trực quan. Khái niệm về phương tiện trực quan và phương pháp trực quan [32] - Phương tiện trực quan: bao gồm các dụng cụ, đồ dùng thiết bị kỹ thuật dùng trong quá trình dạy học làm cơ sở và tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh lĩnh hội kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo. Học sinh có thể tri giác trực tiếp nhờ các giác quan. - Phương pháp trực quan: là phương pháp giáo viên dùng các phương tiện trực quan để cung cấp kiến thức cho học sinh.

Giáo viên hướng dẫn cho học sinh quan sát, đặt câu hỏi để dẫn dắt học sinh giải thích các hiện tượng học sinh quan sát được. Từ đó học sinh lĩnh hội kiến thức. Trực quan trong hóa học chủ yếu là quan sát và thí nghiệm.