Chương 1: Khái lược về thế giới nghệ thuật và sáng tác của Hà Thị Cẩm Anh. Chương 2: Thế giới nhân vật. Chương 3: Các phương thức tổ chức thế giới nghệ thuật. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: KHÁI LƢỢC VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ SÁNG TÁC CỦA HÀ THỊ CẨM ANH 1.1 Khái lƣợc về thế giới nghệ thuật 1.1 Thế giới nghệ thuật Trong nghiên cứu học thuật, thế giới nghệ thuật là một khái niệm được sử dụng khi nói đến các lĩnh vực nghệ thuật.
Trong các sách chuyên khảo, nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra các khái niệm về thế giới nghệ thuật. Theo Nguyễn Đăng Mạnh:“Thế giới nghệ thuật của nhà văn hiểu đúng nghĩa của nó là một chỉnh thể, đã là chỉnh thể tất phải có cấu trúc nội tại theo những nguyên tắc thống nhất, cũng có nghĩa là quan hệ nội tại giữa các yếu tố phải có tính quy luật” [43,tr. Trong cuốn Giáo trình lí luận văn học (tập 2, do Trần Đình Sử chủ biên) đã cho rằng: “Gọi bằng thế giới nghệ thuật bởi vì đó là cấu tạo đặc biệt, có sự thống nhất không tách rời, vừa có sự phản ánh thực tại, vừa có sự tưởng tượng sáng tạo của tác giả, có sự khúc xạ thế giới bên trong của nhà văn. Thế giới này chỉ có trong tác phẩm và trong tưởng tượng nghệ thuật.
Thế giới nghệ thuật là thế giới tư tưởng, thế giới thẩm mĩ, thế giới tinh thần của con người” [59,tr. Và “Một thế giới nghệ thuật nhất định với tư cách là một hệ thống không chỉ đặc trưng cho tác phẩm đó, mà còn đặc trưng cho cả nhà văn nói chung. Nghiên cứu cấu trúc của thế giới nghệ thuật vừa cho ta hiểu hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm, quan niệm của tác giả về thế giới, vừa có thể khám phá thế giới bên trong ẩn kín của nhà văn, cái thế giới chi phối sự hình thành phong cách nghệ thuật” [59,tr. Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học viết:“Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng: Sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được sáng tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lí của con người, mặc dù nó phản ánh các thế giới ấy.Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luật tâm lí riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trị riêng… Như vậy, khái niệm thế giới nghệ thuật giúp ta hình dung tính độc đáo và tư duy nghệ thuật của sáng tạo nghệ thuật có cội nguồn trong thế giới quan, văn hóa chung, văn hóa nghệ thuật và cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ” [25,tr.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, có thể hiểu rằng, trong hoạt động nghệ thuật, thế giới nghệ thuật chính là thế giới hình tượng nghệ thuật được người nghệ sĩ tạo dựng nên trong tác phẩm theo những quan điểm thẩm mĩ, những nguyên tắc tư tưởng của mình. Một tác phẩm văn học phải là một chỉnh thể nghệ thuật sống động, được xây dựng nên bằng ngôn từ nghệ thuật và các phương thức tổ chức, phải chứa đựng những giá trị lớn lao được chưng cất lên trong quá trình trải nghiệm cuộc sống của nhà văn.2 Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Trong sáng tạo văn học nghệ thuật, tác phẩm là thước đo tài năng nghệ thuật của một người cầm bút. Tác phẩm văn học là một sản phẩm sáng tạo nghệ thuật của nhà văn. Trong sản phẩm nghệ thuật ấy, nhà văn xây dựng nên một thế giới nghệ thuật mang dấu ấn riêng của mình.
Mỗi tác phẩm có một thế giới nghệ thuật riêng. Khám phá thế giới nghệ thuật của nhà văn quả không hề đơn giản. Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng:“Đọc văn nghiên cứu văn là đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn. Thế giới ấy được xây dựng nên cốt là để “tha hồ muôn khách đến” (Xuân Diệu).
Ấy thế mà, trước người đọc, cách cửa nghệ thuật nhiều khi dường như khép chặt” [43,tr. Chính vì khó khăn như vậy nên việc khám phá thế giới nghệ thuật của nhà văn luôn là một nhu cầu, là khao khát chính đáng mà các thế hệ người đọc luôn quan tâm. Đồng thời, cũng định hướng cho các nhà nghiên cứu tìm tòi, khám phá một cách chuẩn xác mà linh hoạt về thế giới nghệ thuật của tác phẩm văn chương. Tuy nhiên, để có thể mở được cánh cửa để bước chân vào thế giới nghệ thuật của nhà văn không phải là điều đơn giản.
Nguyễn Đăng Mạnh cũng đã gợi ý “Văn học nghệ thuật là một hoạt động tư tưởng” [43,tr.71], “Tư tưởng nghệ thuật là một cái gì rất riêng, nó là tài và tình riêng kết hợp, là tư tưởng cá nhân và hình tượng độc đáo thống nhất hài hòa, là chỗ mạnh riêng, là sở trường riêng của mỗi cây bút, là cái tạng riêng của mỗi nhà văn” [43,tr. Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn cũng không nằm ngoài quan điểm chung về thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn chương. Tuy nhiên, để có thế khám phá thế giới nghệ thuật văn chương nói chung, của truyện ngắn nói riêng, chúng ta cần phải dựa vào đặc trưng của từng thể loại kết hợp với hành trình tư tưởng của nhà văn để có thể khám phá ra vẻ đẹp đích thực mà tác phẩm muốn hướng đến. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với truyện ngắn, tác phẩm là một lát cắt, một khoảnh khắc để nhà văn khái quát lên cuộc đời của nhân vật và mở ra thế giới nghệ thuật của tác phẩm, từ đó truyền tải tư tưởng của bản thân nhà văn đến bạn đọc.
Một nhà văn tài năng là nhà văn giỏi về chọn lọc tình tiết, tình huống truyện. Phải có tình huống tiêu biểu thì mới giải quyết được những dụng ý nghệ thuật mà nhà văn đặt ra. Nhưng việc lựa chọn tình huống hấp dẫn để mở ra thế giới nghệ thuật ấy không hề giản đơn. Do đó, một tác phẩm văn chương có giá trị bao giờ cũng chứa đựng sự công phu, cẩn thận trong nghệ thuật dựng truyện của tác giả.
Nguyễn Minh Châu trong cuốn sách Trang giấy trước đèn từng quan niệm: “Với truyện ngắn và với một tác giả có kinh nghiệm viết, tôi nghĩ rằng đôi khi người ta nghĩ ra được một cái tình thế xảy ra truyện, thế là coi như xong một nửa…”, “… những người cầm bút có cái biệt tài có thể chọn ra trong cái dòng đời xuôi chảy một khoảnh khắc thời gian mà ở đó cuộc sống đậm đặc nhất, chứa đựng nhiều ý nghĩa nhất, một khoảnh khắc cuộc sống… nhưng bắt buộc con người ở vào một tình thế phải bộc lộ ra cái phần tâm can nhất, cái phần ẩn náu sâu kín nhất, thậm chí có khi là khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người, một đời nhân loại”[16,tr258].2 Khái lƣợc về sáng tác của Hà Thị Cẩm Anh 1.1 Hành trình sáng tạo của Hà Thị Cẩm Anh Nhà văn Hà Thị Cẩm Anh tên thật là Hà Thị Ngọ, sinh ngày 10 tháng 10 năm 1948 tại xã Cẩm Sơn, huyện Cẩm Thuỷ, tỉnh Thanh Hoá (xưa gọi là mường Dồ). Đây là vùng đất Mường cổ gắn với nhiều huyền thoại, nhiều câu chuyện kể về nguồn gốc tộc người. Có lẽ chính mảnh đất quê hương giàu trầm tích văn hóa đã làm nên chất văn hóa thấm đẫm trong mỗi trang viết của Hà Thị Cẩm Anh. Trong con người nhà văn Hà Thị Cẩm Anh, chúng ta dễ dàng nhận ra chất văn hóa dân tộc Mường rất đậm đặc.
Trong kí ức tuổi thơ của nhà văn vẫn in sâu những câu chuyện cổ về nguồn gốc con người, về tộc người Mường, về những làn điệu xường, rang, bọ meẹng,… mê đắm trong tâm hồn mỗi còn người. Tất cả những điều ấy đã thấm sâu vào mỗi trang viết của bà, làm nên diện mạo độc đáo, đậm đà bản sắc văn hóa trong sáng tác của Hà Thị Cẩm Anh. Có thể khẳng định rằng, ở một khía cạnh nào đó, thế giới nghệ thuật trong mỗi trang viết của Hà Thị Cẩm Anh là một thế giới đậm đà bản sắc VHDT. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cuộc đời của Hà Thị Cẩm Anh cũng trải qua vô vàn khó khăn trước những đổi thay của thời cuộc.
Bà nghỉ học sớm và sớm bươn chải giữa cuộc đời. Chỉ học hết lớp 5 vì hoàn cảnh gia đình khó khăn, bà tham gia phụ giúp gia đình trong cuộc sống mưu sinh với bao công việc nhọc nhằn. Lớn lên đi học tiếp rồi làm trại viên trại chăn nuôi của xã rồi làm việc ở văn phòng hội văn học nghê thuật tỉnh. Tất cả những va đập của cuộc sống đã thai nghén nên nhiều ý tưởng viết của nhà văn.
Do đó, khi nghiên cứu, tìm hiểu về tác phẩm của Hà Thị Cẩm Anh, chúng ta dễ dàng bắt gặp một Hà Thị Cẩm Anh vừa mềm mại trong văn hóa truyền thống, vừa thẳng thắn, bộc trực trong đấu tranh chống lại cái ác, cái xấu trong xã hội. Trang văn của bà vì thế rất giàu cảm xúc, vừa trân trọng, tin tưởng vào truyền thống văn hóa, tính nhân văn trong văn hóa Mường, vừa luyến tiếc, xót xa trước sự chảy trôi của những giá trị văn hóa, vừa căm phẫn tột độ trước cái ác, cái xấu lộng lành. Bước ngoặt lớn nhất của Hà Thị Cẩm Anh là truyện ngắn đầu tay Thím Cò Khoai viết năm 11 tuổi được độc giả biết đến. Sau đó, nhà văn vinh dự được theo học bổ túc văn hóa và tham gia lớp bồi dưỡng viết văn khóa VI của trường viết văn Nguyễn Du.
Có thể khẳng định, đây vừa là một cơ hội thể hiện tài năng văn chương, vừa là thử thách đối với một cây bút nữ người DTTS. Bà được học cùng lớp với những nhà văn đầy tài năng như Phạm Tiến Duật, Ma Văn Kháng, Lê Minh Khuê… Trong thời gian này, bà làm việc tại trại chăn nuôi của xã. Vì một số lí do riêng, Hà Thị Cẩm Anh không tiếp tục theo học Trường viết văn Nguyễn Du. Sau đó, nhà văn được điều khỏi trại chăn nuôi của xã về Ban vận động thành lập Hội văn nghệ Thanh Hoá.
Bà là một trong những người thuộc lứa hội viên tham gia sáng lập của Hội văn nghệ Thanh Hoá. Thời kì bao cấp kéo dài, cuộc sống đầy khó khăn, có lúc người ta tưởng nhà văn cất bút hẳn. Nhưng niềm đam mê văn chương và tình yêu cuộc sống không thể nào cắt đứt duyên nợ của bà với nghiệp cầm bút. Từ năm 2000 đến nay, nhà văn nghỉ chế độ nhưng vẫn tham gia ban chấp hành Hội VHNT tỉnh Thanh Hoá.
Đây cũng là lúc nhà văn bắt đầu cầm bút trở lại và thể hiện một sức viết rất dồi dào.