Chương 1: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về quản lý nhà nước đối với đầu tư xây dựng cơ bản bằng vốn ngân sách nhà nước. Chương 2: Thực trạng quản lý nhà nước đối với đầu tư xây dựng cơ bản của Bộ Xây dựng. Chương 3: Phương hướng, giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về đầu tư xây dựng cơ bản của Bộ Xây dựng. 8 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CƠ BẢN BẰNG VỐN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1.
Một số vấn đề về đầu tƣ xây dựng cơ bản bằng vốn ngân sách nhà nƣớc 1. Quan niệm về đầu tư xây dựng cơ bản bằng vốn ngân sách nhà nước Đầu tư là việc bỏ vốn cùng với các nguồn lực khác trong hiện tại (tiền, công nghệ, nhân công, trí tuệ, bí quyết công nghệ, máy móc thiết bị… ) để thực hiện một hoạt động (tạo ra, khai thác, sử dụng một tài sản) nhằm thu về các kết quả có lợi trong tương lai. “Xây dựng cơ bản là hoạt động cụ thể tạo ra các tài sản cố định (khảo sát, thiết kế, xây dựng, lắp đặt máy móc thiết bị) kết quả của các hoạt động xây dựng cơ bản là các tài sản cố định, với năng lực sản xuất phục vụ nhất định. Đầu tư xây dựng cơ bản là những hoạt động với chức năng tạo ra tài sản cố định cho nền kinh tế thông qua các hình thức xây dựng mới, mở rộng, hiện đại hoá hoặc khôi phục các tài sản cố định.
Đầu tư xây dựng cơ bản trong nền kinh tế quốc dân là một bộ phận của đầu tư phát triển. Đây chính là quá trình bỏ vốn để tiến hành các hoạt động xây dựng cơ bản nhằm tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng ra các tài sản cố định trong nền kinh tế. Do vậy đầu tư xây dựng cơ bản là tiền đề quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của nền kinh tế nói chung và của các cơ sở sản xuất kinh doanh nói riêng. Đầu tư xây dựng cơ bản là hoạt động chủ yếu tạo ra tài sản cố định đưa vào hoạt động trong lĩnh vực kinh tế - xã hội, nhằm thu đựơc lợi ích với nhiều hình thức khác nhau.
Đầu tư xây dựng cơ bản trong nền kinh tế quốc dân được thông qua nhiều hình thức xây dựng mới, cải tạo, mở rộng, hiện đại hoá hay khôi phục tài sản cố định cho nền kinh tế. 9 Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Thu ngân sách nhà nước bao gồm: Toàn bộ các khoản thu từ thuế, lệ phí. Các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do cơ quan nhà nước thực hiện, trường hợp được khoán chi phí hoạt động thì được khấu trừ; các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp nhà nước thực hiện nộp ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật.
Các khoản viện trợ không hoàn lại của Chính phủ các nước, các tổ chức, cá nhân ở ngoài nước cho Chính phủ Việt Nam và chính quyền địa phương. Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Chi ngân sách nhà nước bao gồm: Chi đầu tư phát triển. Chi dự trữ quốc gia.
Chi thường xuyên. Chi trả nợ lãi. Chi viện trợ. Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật.
Đầu tư xây dựng cơ bản bằng vốn ngân sách nhà nước là quá trình sử dụng vốn từ ngân sách (toàn bộ hoặc một phần giá trị đầu tư) để tiến hành các hoạt động xây dựng cơ bản nhằm tạo ra tài sản cố định , xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật để nhằm phát triển kinh tế, xã hội. Đặc điểm của đầu tư xây dựng cơ bản bằng vốn ngân sách nhà nước Thứ nhất, đầu tư xây dựng cơ bản bằng vốn ngân sách nhà nước có các đặc điểm chung của đầu tư xây dựng cơ bản. Đó là: “Một là, vốn đầu tư lớn: Đầu tư xây dựng cơ bản đòi hỏi một số lượng vốn lớn cho vật liệu, nhân công lao động, máy thi côngvà thiết bị, dây chuyền công nghệ lắp đặt cho công trình. Nguồn vốn này trải dài trong suốt quá trình đầu tư.
Vì vậy trong quá trình đầu tư cần phải có kế hoạch huy động và sử dụng nguồn vốn một cách hợp lý đồng thời có kế hoạch phân bổ nguồn lao động, vật tư, thiết bị phù hợp đảm bảo cho công trình hoàn thành trong thời gian hợp lý, tránh lãng phí nguồn lực. Do quy mô vốn đầu tư lớn, thời kỳ đầu 10 tư kéo dài, nên mức độ rủi ro của hoạt động đầu tư xây dựng thường cao. Rủi ro đầu tư xây dựng do nhiều nguyên nhân, bao gồm nguyên nhân chủ quan và nguyên nhân khách quan. Nguyên nhân chủ quan là nguyên nhân xuất phát từ phía nhà đầu tư như: quản lý kém, chất lượng sản phẩm không đạt yêu cầu.
Nguyên nhân khách quan như: giá nguyên vật liệu đầu vào tăng, nhà nước ban hành những chính sách mới làm thay đổi mặt bằng giá đầu tư xây dựng, xuất hiện những yếu tố bất khả kháng (hoả hoạn, lũ lụt), quy hoạch xây dựng thay đổi, giá bán sản phẩm giảm. Hai là, thời gian đầu tư xây dựng dài: Đầu tư xây dựng cơ bản từ khi chuẩn bị đầu tư cho đến khi kết thúc đầu tư đưa công trình vào khai thác sử dụng thường có khoảng thời gian dài, nhiều năm qua nhiều giai đoạn từ khi chuẩn bị đầu tư đến quá trình thẩm định, phê duyệt và thi công xây dựng, kết thúc quá trình đầu tư, đưa công trình đưa vào khai thác sử dụng. Ba là, đầu tư xây dựng cơ bản chịu nhiều ảnh hưởng của các yếu tố khách quan: Sản phẩm của đầu tư xây dựng thường gắn liền với đất, muốn đầu tư xây dựng thì trước hết cần phải có đất đai. Các sản phẩm của hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản là các công trình xây dựng sẽ hoạt động ở ngay nơi mà nó đựơc xây dựng.
Các điều kiện tự nhiên như điều kiện địa hình, địa chất, thời tiết có ảnh hưởng lớn đến quá trình thực hiện đầu tư, cũng như việc phát huy hiệu quả đầu tư. Vì vậy việc đầu tư xây dựng cơ bản cần được bố trí địa điểm xây dựng hợp lý, phù hợp với kế hoạch, qui hoạch bố trí tại nơi có điều kiện thuận lợi, để khai thác lợi thế so sánh của vùng, quốc gia, đồng thời phải đảm bảo được sự phát triển cân đối của vùng lãnh thổ và đảm bảo các yêu cầu về an ninh quốc phòng. Bốn là, chịu ảnh hưởng của nhiều ngành, lĩnh vực: Hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản rất phức tạp liên quan đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực. Phạm vi có thể trải dài qua nhiều địa phương khác nhau.
Vì vậy khi tiến hành hoạt động đầu tư, cần phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, các cấp trong quản lý quá trình đầu tư, bên cạnh đó phải qui định rõ phạm vi trách nhiệm của các chủ thể tham gia đầu tư.” 11 Thứ hai, ngoài các đặc điểm nêu trên thì xây dựng cơ bản bằng vốn ngân sách nhà nước còn có đă ̣c điể m riêng sau: “Một là, vố n dùng cho hoa ̣t đô ̣ng đầ u tư xây dựng cơ bản được sử dụng từ vốn ngân sách nhà nước, đươ ̣c cấ p phát trực tiế p và không hoàn la ̣i nên là nguồ n vố n dễ bi ̣thấ t thoát , lãng phí , cầ n phải đươ ̣c quản lý chă ̣t chẽ. Mă ̣t khác, vố n chi cho hoa ̣t đô ̣ng đầ u tư xây dựng cơ bản bằng vốn ngân sách đươ ̣c phân bổ theo kế hoạch và dự toán chi hàng năm , đây là mô ̣t trong những nguyên nhân dẫn đế n viê ̣c thi công xây dựng công triǹ h kéo dài để chờ vố n, làm tăng tổng mức đầu tư , gây thấ t thoát , lãng phí vố n đầ u tư. Quy mô vốn đầu tư lớn nên đòi hỏi chủ đầu tư phải có giải pháp huy động vốn hợp lý, xây dựng kế hoạch đầu tư đúng đắn, quản lý tổng vốn đầu tư, bố trí vốn theo tiến độ thực hiện dự án. Lao động cần sử dụng cho các dự án rất lớn, đặc biệt là đối với những dự án quan trọng quốc gia.
Vì vậy, việc tuyển dụng, đào tạo, sử dụng lao động cần có kế hoạch trước để thực hiện sao cho đáp ứng tốt nhất nhu cầu từng loại nhân lực theo tiến độ thực hiện dự án, đồng thời hạn chế tới mức thấp nhất những ảnh hưởng tiêu cực sau khi dự án hoàn thành. Hai là, đầ u tư xây dựng cơ bản bằng vốn ngân sách thường tâ ̣p trung vào xây dựng kết cấu hạ tầng công cộng , công triǹ h phúc lơ ̣i xã hô ̣i , những công trin ̀ h này thường không mang lại lợi nhuận, nhưng có tác du ̣ng xây dựng cơ sở hạ tầng , tạo môi trường đầu tư thuận lợi , thu hút các nguồn vốn khác , tạo điều kiện thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Đây là những liñ h vực mà các thành phầ n kinh tế khác ít có khả năng hoă ̣c chưa muố n tham gia đầ u tư do vố n bỏ ra để đầ u tư khó thu hồ i trực tiế p hoă ̣c thu hồ i rấ t châ ̣m. Vì vậy rất cần chính sách thu hút các thành phần kinh tế khác cùng tham gia đầu tư, giảm chi từ nguồn ngân sách nhà nước cho các lĩnh vực đầu tư này.
Vai trò của đầu tư xây dựng cơ bản bằng vốn ngân sách nhà nước Đầu tư xây dựng cơ bản là hoạt động đầu tư nên cũng có những vai trò chung của hoạt động đầu tư như tác động đến tổng cung và tổng cầu, tác động đến sự ổn định, tăng trưởng và phát triển kinh tế, tăng cường khả năng khoa 12 học và công nghệ của đất nước. Ngoài ra với tính chất đặc thù, đầu tư xây dựng cơ bản là điều kiện trước tiên và cần thiết cho phát triển nền kinh tế, có những ảnh hưởng vai trò riêng đối với nền kinh tế và với từng cơ sở sản xuất. Đầu tư xây dựng cơ bản đảm bảo tính tương ứng giữa cơ sở vật chất kỹ thuật và phương thức sản xuất.