mở đầu cho hướng nghiên cứu duy văn hóa về tính cách dân tộc. 11 Footer Page 15 of 107. Header Page 16 of 107. Tuy nhiên, hạn chế của một số nghiên cứu thể hiện ở chỗ có những nghiên cứu về sự hình thành tính cách chỉ dựa trên các điều kiện địa lý, tự nhiên, khí hậu… hoặc coi văn hóa là yếu tố căn bản, thiếu tính lịch sử, tách điều kiện lịch sử ra khỏi tính cách người.
Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề tính cách dân tộc ở trong nước Ở Việt Nam, tâm lí học dân tộc hiện diện như một phân ngành tâm lí học độc lập chỉ mới cách đây không lâu, song những nghiên cứu về tâm lí dân tộc trong đó có tính cách dân tộc đã được nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu. Trong tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề cập đến 5 nét tính cách cơ bản, bao gồm: nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm. Trong tác phẩm “Đường kách mệnh”, Người nói đến vấn đề tính cách thể hiện qua ba mối quan hệ cơ bản: Thái độ đối với bản thân, thái độ đối với người khác, thái độ đối với công việc. [26; 135] Nguyễn Hồng Phong (1963) đã nghiên cứu về tính cách dân tộc truyền thống trong văn học nghệ thuật và trong đời sống.
Đây là một công trình nghiên cứu khá hiếm hoi viết chuyên về tính cách dân tộc trong giai đoạn bấy giờ ở nước ta. Tuy không phải là nhà tâm lí học, song nghiên cứu về tính cách dân tộc của Nguyễn Hồng Phong lại tiếp cận khá sâu từ góc độ của khoa học tâm lí. Theo ông, “tính cách dân tộc là toàn bộ những đặc điểm tâm lí có tính bền vững hình thành trong con người ta” [30; 20]. Ông cho rằng, tính cách dân tộc được hình thành trong quá trình phát triển dài lâu của lịch sử, nó phản ánh những điều kiện sống của dân tộc… Nguyễn Hồng Phong đã phân tích một số nét tính cách dân tộc mà theo ông đó là đặc trưng tính cách dân tộc Việt Nam.
Nhà văn Sơn Nam mô tả tính cách người Việt trong “Người Việt có dân tộc tính không?” (1969). Là người đi nhiều, quan sát nhiều về đời sống của các dân tộc, ông không mô tả tính cách dân tộc từ bút pháp của một nhà văn, mà ông đã cố gắng phân tích tính cách người Việt từ góc độ lí luận của lịch sử, văn hoá và triết học. [29] Vũ Hạnh trong tác phẩm “Người Việt cao quý” nêu 5 đặc trưng tính cách tiêu biểu của người Việt cao quý: Đôi mắt, nụ cười của người Việt chứa đựng một sức sống kì lạ, một sự thông minh tràn đầy sự khoan dung, kiên trì, dung hòa hướng 12 Footer Page 16 of 107. Header Page 17 of 107.
nội và hướng ngoại khi cười, tạo nên sự quân bình; Óc thực tiễn; Ý thức luận của người Việt: coi nặng giá trị tinh thần, xem nhẹ hình thức, trọng nhân nghĩa, nhân ái, nhân bản, hiếu khách, hiền hòa, mềm dẻo và không nhượng bộ, thân ái, khoan dung nhưng không nhu nhược; Tinh thần bất khuất, ý chí kiên cường. [20] Đoàn Quốc Sỹ trong cuốn sách “Người Việt đáng yêu” (1966) đã khái quát một số biểu hiện tính cách nổi bật của người Việt: Kiên cường, bất khuất, sáng tạo. Theo Đoàn Quốc Sỹ, tâm hồn người Việt ưa phóng khoáng, chân thực, ghét khuôn sáo ước lệ, vì vậy người Việt sẵn sàng đón nhận những tinh hóa văn hóa nhân loại.HCM, trung tâm Tâm lí dân tộc do Phạm Bích Hợp làm giám đốc đã tiến hành một cuộc toạ đàm khoa học “Tâm lí người Việt Nam nhìn từ nhiều góc độ”. Cuộc toạ đàm tập hợp được sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu từ các lĩnh vực tâm lí học, dân tộc học, văn học, xã hội học, sử học… Từ đó đưa ra một số nét tính cách dân tộc cơ bản sau: tinh thần gan dạ, anh dũng, kiên cường, bất khuất, tính cộng đồng, giàu tình cảm, giàu lòng nhân nghĩa, sáng tạo, nhạy bén… [10; 258-260] Trong những năm qua, Viện Tâm lí học, Viện khoa học xã hội Việt Nam đã tiến hành một dự án điều tra cơ bản về hai đề tài cấp nhà nước nghiên cứu về tâm lí dân tộc ở Tây Nguyên, Tây Nam Bộ và Tây Bắc do Vũ Dũng làm chủ nhiệm.
Từ kết quả nghiên cứu của Viện Tâm lí học và kết hợp với nghiên cứu của một số tác giả khác về tâm lí của một số dân tộc cụ thể đã đưa ra những nét tính cách của dân tộc Kinh, tính cách dân tộc Kinh ở Tây Nguyên, tính cách dân tộc Kinh ở Tây Nam Bộ, Bên cạnh đó, còn có những nghiên cứu về tính cách của một số dân tộc thiểu số. Kết quả đưa ra một số nét tính cách cơ bản của các dân tộc tại chỗ Tây Nguyên: thật thà, rụt rè, e thẹn, cần cù, chịu khó, tiết kiệm. Tính cách của dân tộc Dao ở Tây Bắc: cần cù, chịu khó, chịu khổ cao, thích sống hoà đồng, thật thà, chất phác, rất sợ làm điều trái với thày cúng, tính cộng đồng cao. Các dân tộc thiểu số được đánh giá cao nhất ở tính thật thà, e thẹn.
[10] Phân tích những nghiên cứu của Đinh Gia Khánh, Phan Hữu Dật, Ngô Đức Thịnh, Nguyễn Văn Mạnh, Phùng Đình Mẫn về người Huế, thấy được người Huế có một số nét tính cách tiêu biểu sau: thanh lịch, tế nhị, dịu dàng, dung dị, tinh tế, trầm lắng, điềm đạm. 13 Footer Page 17 of 107. Header Page 18 of 107. Trần Thu Hương, Khoa Tâm lí học, Đại học Khoa học xã hội nhân văn đã nghiên cứu “Một vài nét tính cách của người Việt xưa được thể hiện qua ca dao, tục ngữ”.
Từ kết quả nghiên cứu 1658 câu ca dao, tục ngữ đã chỉ ra một số nét tính cách như: tính kiên trì, bền bỉ, sự tôn trọng nghĩa tình, coi trọng nhân phẩm danh dự. [14] Dương Hải Hưng, trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật trung ương đã nghiên cứu “Tính cách người Tày qua tục ngữ ca dao”. Tác giả đã đề cập đến tính cách của người Tày thể hiện trong lao động và quan hệ với cộng đồng, với gia đình qua tục ngữ, ca dao. Từ đó đưa ra kết luận về những nét tính cách đáng quý của người Tày đó là tình nghĩa, chung thủy, hiếu khách, sống chan hoà, chân thật, trọng tình cảm.
[15] Trần Lệ Thanh trong luận án tiến sĩ năm 2012 “Tính cách dân tộc Mông ở khu vực phía Bắc Việt Nam” đã nghiên cứu, chỉ ra biểu hiện tính cách cơ bản của người Mông: tính cố kết dòng họ, tính sùng bái các lực lượng thần linh, các ma, ưa thích cuộc sống du canh, du cư. [41] Tóm lại, những nghiên cứu về tính cách dân tộc ở nước ta chủ yếu từ những góc độ văn hóa. Xu hướng chung là khái quát hóa tính cách chung của người Việt Nam, chưa có nghiên cứu tính cách của riêng từng dân tộc ít người. Dưới góc độ tâm lí học thì những nghiên cứu về tính cách dân tộc còn rất ít ỏi.
Việc nghiên cứu đặc điểm tính cách của sinh viên dân tộc ít người chưa được đề cập nhiều. Cũng chính vì lẽ đó, chúng tôi lựa chọn: Một số đặc điểm tính cách của sinh viên dân tộc Tày học tại trường Cao đẳng Sư Phạm Cao Bằng, Cao đẳng Sư phạm Lạng Sơn làm đề tài nghiên cứu, nhằm góp phần làm phong phú và toàn diện hơn về tính cách của sinh viên nói chung và tính cách của sinh viên dân tộc Tày nói riêng. Một số vấn đề lý luận về tính cách, tính cách dân tộc. Một số vấn đề lý luận về đặc điểm tính cách.
Khái niệm tính cách Tính cách là một thuộc tính tâm lí phức hợp của cá nhân bao gồm một hệ thống thái độ của nó đối với hiện thực, thể hiện trong hệ thống hành vi cử chỉ, cách nói năng tương ứng. 14 Footer Page 18 of 107. Header Page 19 of 107. Theo từ điển tiếng Việt, tính cách là “những nét riêng nổi bật vốn có ở mỗi con người, mỗi dân tộc”.
[57; 1651] Các tác giả trong Tổ nghiên cứu tâm lí học, Cục Tuyên huấn – Tổng cục chính trị cho rằng: “Tính cách trong hệ thống cấu trúc tâm lí cá nhân là sự phản ánh tổng hợp những đặc trưng tâm lí điển hình có tính chất ổn định, bền vững và được kết hợp lại với nhau theo một phương thức nhất định ở mỗi người, tạo thành phong cách đặc thù ở mỗi người đối với hiện thực và đối với cá nhân”. Theo từ điển Tâm lí học, Vũ Dũng “Tính cách là những đặc tính bền vững của nhân cách được hình thành và biểu hiện trong hoạt động và giao tiếp, qui định những phương thức đặc thù cho hoạt động của cá nhân”. Tính cách của con người thể hiện tính nhất quán của nhu cầu và sở thích, những khát vọng và mục đích, những tâm thế tư tưởng và đạo đức, những tình cảm và ý chí xuất hiện trong sự lựa chọn hoạt động và hành vi, trong các mối quan hệ và kiểu hành vi của con người đó. [6] Tính cách mang tính ổn định và bền vững, tính thống nhất và đồng thời cũng thể hiện tính độc đáo, riêng biệt điển hình cho mỗi cá nhân.
Vì thế tính cách của cá nhân là sự thống nhất giữa cái chung và cái riêng, cái điển hình và cái cá biệt. Tính cách của cá nhân chịu sự chế ước của xã hội. Quan niệm của tác giả Phạm Minh Hạc, Trần Trọng Thủy, Lê Khanh: “Tính cách là sự kết hợp độc đáo các đặc điểm tâm lí ổn định của con người, những đặc điểm này quy định phương thức hành vi điển hình của con người trong điều kiện và hoàn cảnh sống nhất định, thể hiện thái độ của họ đối với thế giới xung quanh và bản thân”. [15, 29] Cũng theo các tác giả trên “Con người có thái độ khác nhau đối với thế giới xung quanh, đối với người khác, đối với tập thể, đối với lao động, đối với trách nhiệm của xã hội, đối với bản thân mình.
Chính những thái độ này làm cho người này khác người kia. Thái độ đó được biểu lộ trong hành vi, trong cử chỉ của con người” [15, 29]. Tác giả Nguyễn Quang Uẩn cho rằng: “Tính cách là một thuộc tính phức hợp của cá nhân bao gồm hệ thống thái độ của nó với hiện thực, thể hiện trong hệ thống hành vi, cử chỉ, cách nói năng tương ứng” [40; 113]. 15 Footer Page 19 of 107.
Header Page 20 of 107. Cũng theo tác giả Nguyễn Quang Uẩn tính cách là cái được thể hiện rất cụ thể, phong phú: Trong cuộc sống hàng ngày ta thường dùng từ “tính tình”, “tính nết”, “tư cách”… để chỉ nét tính cách.