Tác động của độ mở thương mại đến tăng trưởng kinh tế Việt Nam

Tăng trưởng kinh tế là một trong những vấn đề quan trọng nhất trong nghiên cứu kinh tế. 49 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2022.

• Tác giả: Nguyễn Đắc Hiếu
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Hoài Sơn
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Học
• Đề tài: Tác Động Của Độ Mở Thương Mại Đến Tăng Trưởng Kinh Tế Việt Nam
• Loại tài liệu: đề tài
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• 1. CHƯƠNG I: GIỚI THIỆU CHUNG
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu và các câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Cấu trúc chuyên đề
• 2. CHƯƠNG II: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm liên quan
• 2.2. Tổng quan về tăng trưởng kinh tế
• 3. CHƯƠNG III: THỰC TRẠNG ĐỘ MỞ THƯƠNG MẠI VÀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VIỆT NAM
• 3.1. Tình hình xuất nhập khẩu và mở cửa thương mại của Việt Nam
• 3.2. Tình hình xuất nhập khẩu
• 3.3. Thực trạng mở cửa thương mại của Việt Nam
• 3.4. Tình hình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam
• 4. CHƯƠNG IV: KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM
• 4.1. Mô hình thực nghiệm và mô tả dữ liệu
• 4.2. Kết quả mô hình
• 4.3. Kiểm định tính dừng
• 4.4. Lựa chọn độ trễ phù hợp cho mô hình VAR
• 4.5. Kiểm định nhân quả Granger
• 4.6. Phân tích hàm phản ứng đẩy IRF
• 4.7. Phân rã phương sai
• 5. CHƯƠNG V: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Kết luận chung
• 5.2. Hàm ý chính sách
• 5.3. Đề xuất nghiên cứu
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu chung

Tăng trưởng kinh tế là một trong những vấn đề quan trọng nhất trong nghiên cứu kinh tế. Độ mở thương mại được coi là yếu tố then chốt ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. Theo Barro và Sala-i-Martin (1997), độ mở thương mại không chỉ thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu mà còn tạo điều kiện cho việc tiếp thu công nghệ và nâng cao năng suất lao động. Nghiên cứu này nhằm làm rõ mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam, từ đó đưa ra những chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển kinh tế bền vững.

1.1. Lý do chọn đề tài

Việt Nam đang trong quá trình hội nhập kinh tế sâu rộng, với nhiều hiệp định thương mại tự do được ký kết. Điều này tạo ra cơ hội lớn cho xuất khẩu và nhập khẩu, đồng thời cũng đặt ra thách thức cho nền kinh tế. Việc nghiên cứu tác động của độ mở thương mại đến tăng trưởng kinh tế là cần thiết để hiểu rõ hơn về những lợi ích và rủi ro mà Việt Nam phải đối mặt trong bối cảnh này.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tăng trưởng GDP của Việt Nam. Nghiên cứu sẽ trả lời câu hỏi liệu độ mở thương mại có thực sự ảnh hưởng tích cực đến tăng trưởng kinh tế hay không, từ đó đề xuất các chính sách phù hợp nhằm tối ưu hóa lợi ích từ thương mại quốc tế.

II. Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế đã được thực hiện rộng rãi trên thế giới. Các lý thuyết như lý thuyết tăng trưởng nội sinh cho rằng độ mở thương mại có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế thông qua việc chuyển giao công nghệ và tăng cường đầu tư. Nghiên cứu của Karras (2003) chỉ ra rằng các nền kinh tế mở thường có khả năng thu hút đầu tư nước ngoài cao hơn, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, cũng có những ý kiến trái chiều cho rằng độ mở thương mại có thể dẫn đến những rủi ro như lạm phát và mất giá nội tệ.

2.1. Các khái niệm liên quan

Độ mở thương mại được định nghĩa là tổng kim ngạch xuất nhập khẩu chia cho GDP. Các nghiên cứu cho thấy rằng các quốc gia có độ mở thương mại cao thường có tăng trưởng kinh tế nhanh hơn. Tuy nhiên, cần phải xem xét các yếu tố khác như chính sách thương mại và môi trường đầu tư để có cái nhìn toàn diện hơn về mối quan hệ này.

2.2. Tình hình thực tế tại Việt Nam

Việt Nam đã có những bước tiến lớn trong việc mở cửa thương mại quốc tế. Từ năm 1986, chính sách đổi mới đã giúp Việt Nam gia tăng xuất khẩu và nhập khẩu, góp phần vào tăng trưởng GDP. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết, như sự phụ thuộc vào xuất khẩu và rủi ro từ biến động thị trường toàn cầu.

III. Tác động của độ mở thương mại đến tăng trưởng kinh tế

Nghiên cứu cho thấy rằng độ mở thương mại có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế thông qua nhiều kênh khác nhau. Đầu tiên, việc mở cửa thương mại giúp tăng cường đầu tư nước ngoài, từ đó tạo ra nhiều cơ hội việc làm và nâng cao năng suất lao động. Thứ hai, độ mở thương mại cũng tạo điều kiện cho việc chuyển giao công nghệ, giúp các doanh nghiệp trong nước tiếp cận với công nghệ tiên tiến và cải thiện quy trình sản xuất. Cuối cùng, độ mở thương mại còn thúc đẩy cạnh tranh, buộc các doanh nghiệp phải nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ.

3.1. Tăng cường đầu tư nước ngoài

Việc mở cửa thương mại đã giúp Việt Nam thu hút nhiều đầu tư nước ngoài. Các nhà đầu tư quốc tế thường tìm kiếm thị trường mới với chi phí sản xuất thấp và tiềm năng tăng trưởng cao. Điều này không chỉ tạo ra nguồn vốn cho nền kinh tế mà còn giúp nâng cao trình độ quản lý và công nghệ cho các doanh nghiệp trong nước.

3.2. Chuyển giao công nghệ

Chuyển giao công nghệ là một trong những lợi ích lớn nhất từ độ mở thương mại. Các doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội học hỏi và áp dụng công nghệ mới từ các đối tác nước ngoài. Điều này không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn cải thiện chất lượng sản phẩm, từ đó tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

IV. Kết luận và hàm ý chính sách

Nghiên cứu khẳng định rằng độ mở thương mại có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế của Việt Nam. Tuy nhiên, để tối ưu hóa lợi ích từ thương mại quốc tế, cần có những chính sách phù hợp nhằm giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng cạnh tranh cho các doanh nghiệp trong nước. Các chính sách cần tập trung vào việc cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy nghiên cứu và phát triển.

4.1. Đề xuất chính sách

Chính phủ cần tiếp tục duy trì chính sách mở cửa thương mại và tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư nước ngoài. Đồng thời, cần có các chương trình đào tạo và phát triển nguồn nhân lực để nâng cao năng lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp trong nước. Việc hỗ trợ nghiên cứu và phát triển cũng cần được chú trọng để tạo ra những sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

4.2. Tương lai của thương mại Việt Nam

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, độ mở thương mại sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của Việt Nam. Tuy nhiên, cần phải có những chiến lược dài hạn để đảm bảo rằng lợi ích từ thương mại quốc tế được phân phối công bằng và bền vững cho tất cả các tầng lớp trong xã hội.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

Tăng trưởng kinh tế là mục tiêu ưu tiên hàng đầu trong chiến lược phát triển của mọi quốc gia. Trong những thập niên gần đây, quá trình toàn cầu hóa cùng cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đã thúc đẩy mạnh mẽ sự liên kết kinh tế quốc tế. Mở cửa thương mại giúp mở rộng thị trường xuất nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ, tạo điều kiện tiếp thu tiến bộ khoa học kỹ thuật, nâng cao năng suất lao động và phân bổ nguồn lực hiệu quả.

Tuy nhiên, độ mở thương mại gia tăng cũng đi kèm với rủi ro nhập khẩu lạm phát, mất giá đồng nội tệ và sự phụ thuộc vào biến động thị trường thế giới. Tại Việt Nam, sau công cuộc Đổi mới năm 1986 và đặc biệt là việc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007, độ mở thương mại đã tăng trưởng nhanh chóng. Dù vậy, các nghiên cứu thực nghiệm trước đây về tác động của độ mở thương mại đến tăng trưởng kinh tế vẫn tồn tại nhiều kết quả trái chiều, đồng thời còn thiếu vắng những bằng chứng thực nghiệm cập nhật bằng chuỗi dữ liệu theo quý tại Việt Nam. Do đó, đề tài "Tác động của độ mở thương mại đến tăng trưởng kinh tế Việt Nam" được thực hiện nhằm kiểm định và làm rõ mối quan hệ này.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

• Mục tiêu nghiên cứu: Làm sáng tỏ bản chất và đo lường mức độ tác động của độ mở thương mại đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam, từ đó đề xuất các hàm ý chính sách phù hợp.
• Câu hỏi nghiên cứu chính: Độ mở thương mại có ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế Việt Nam hay không, và tác động này diễn ra theo chiều hướng nào trong ngắn hạn cũng như dài hạn?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế cùng các biến số kinh tế vĩ mô liên quan.
• Phạm vi không gian: Nền kinh tế Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp theo quý thu thập từ Quý I năm 2011 đến Quý IV năm 2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm nền tảng

Nghiên cứu tổng hợp các lý thuyết kinh tế kinh điển và hiện đại về tăng trưởng và thương mại quốc tế:

• Tăng trưởng kinh tế: Đo lường bằng tốc độ gia tăng tổng sản phẩm quốc nội thực tế ($GDP$). Tăng trưởng chịu sự chi phối của các yếu tố kinh tế thuộc hàm tổng cung $Y = f(L, K, R, T)$ gồm nguồn nhân lực ($L$), vốn tư bản ($K$), tài nguyên thiên nhiên ($R$), tri thức công nghệ ($T$), cùng các yếu tố phi kinh tế như thể chế chính sách, văn hóa - xã hội, dân tộc và tôn giáo.
• Độ mở thương mại ($TO$): Được xác định bằng tổng kim ngạch xuất nhập khẩu chia cho $GDP$ ($TO = \frac{Xuất\ khẩu + Nhập\ khẩu}{GDP}$). Nghiên cứu dẫn chứng quan điểm của Feder (1983), Merlitz (2013) và Phạm Văn Đại (2018) để giải thích vì sao các nền kinh tế đang phát triển có tỷ trọng gia công lớn như Việt Nam thường ghi nhận chỉ số độ mở rất cao.
• Kênh truyền dẫn tác động: Độ mở thương mại tác động đến tăng trưởng thông qua 4 kênh chính: chuyển giao công nghệ và lan tỏa R&D (Grossman & Helpman, Coe & Helpman), thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI (Adhikary, Osabuohien), chuyên môn hóa và nâng cao năng suất lao động (Constant & Yaoxing, Hassan), và thúc đẩy cải cách quản trị thể chế (Skipton).

Phương pháp nghiên cứu định lượng

Tác giả áp dụng mô hình kinh tế lượng chuỗi thời gian đa biến:

1. Kiểm định nghiệm đơn vị ADF (Augmented Dickey-Fuller): Đánh giá tính dừng của các chuỗi dữ liệu ở bậc gốc $I(0)$ và sai phân bậc nhất $I(1)$.
2. Mô hình Vector tự hồi quy (VAR dạng rút gọn): Mô hình hóa mối quan hệ tương tác động giữa các biến vĩ mô nội sinh mà không áp đặt ràng buộc tiên nghiệm cứng nhắc.
3. Tiêu chuẩn chọn độ trễ và kiểm định chẩn đoán: Sử dụng tiêu chuẩn thông tin Akaike (AIC) để xác định độ trễ tối ưu và kiểm định tự tương quan phần dư (Lagrange Multiplier/LRE stat).
4. Kiểm định quan hệ nhân quả Granger: Xác định mối quan hệ nhân quả giữa các biến trong hệ thống.
5. Hàm phản ứng đẩy (IRF - Impulse Response Function): Phân tích phản ứng của tăng trưởng kinh tế trước các cú sốc chuẩn hóa từ độ mở thương mại qua 10 kỳ kế tiếp theo cấu trúc phân rã Cholesky.
6. Phân rã phương sai sai số dự báo (FEVD): Đo lường tỷ trọng đóng góp của từng biến số trong việc giải thích biến động của biến tăng trưởng kinh tế.

Nguồn dữ liệu và định nghĩa biến số

Tên biến	Ký hiệu	Định nghĩa và cách đo lường	Kỳ vọng tác động	Nguồn dữ liệu
Tăng trưởng kinh tế	dlGDP	Sai phân bậc 1 của logarit tự nhiên GDP thực tế	Biến phụ thuộc	Tổng cục Thống kê (GSO)
Độ mở thương mại	TO	Tỷ lệ (Kim ngạch Xuất khẩu + Nhập khẩu) / GDP	Dương ($+$)	GSO, IMF, Vietstock
Đầu tư trực tiếp nước ngoài	FDI	Quy mô vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài thực hiện	Dương ($+$)	GSO, Vietstock
Tăng trưởng tín dụng	CG	Tốc độ mở rộng tín dụng của nền kinh tế	Dương ($+$)	IMF, Vietstock
Tỷ lệ thất nghiệp	UR	Tỷ lệ lao động thất nghiệp trong độ tuổi	Âm ($-$)	Tổng cục Thống kê (GSO)

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Giới thiệu chung

Chương này xác lập tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đẩy mạnh hội nhập quốc tế. Tác giả chỉ ra sự thiếu thống nhất trong các công trình nghiên cứu trước đây trên thế giới và tại Việt Nam về tác động của độ mở thương mại. Trên cơ sở đó, chương I xác định mục tiêu nghiên cứu, hệ thống câu hỏi nghiên cứu, đối tượng, phạm vi không gian (Việt Nam), phạm vi thời gian (2011 - 2020), phương pháp nghiên cứu VAR và cấu trúc đề tài gồm 5 chương.

Chương II: Tổng quan nghiên cứu

Chương II tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận và các công trình thực nghiệm liên quan:

• Làm rõ khái niệm tăng trưởng kinh tế theo Giáo trình Kinh tế phát triển (Ngô Thắng Lợi, 2013) và công thức tính tốc độ tăng trưởng GDP thực tế.
• Phân tích các nhân tố thuộc hàm sản xuất $Y=f(L, K, R, T)$ và các yếu tố phi kinh tế (thể chế, văn hóa, dân tộc, tôn giáo).
• Làm rõ các luận điểm giải thích chỉ số độ mở thương mại: quan điểm của Feder (1983) về quy mô nền kinh tế, Merlitz (2013) về cơ cấu công nghiệp - nông nghiệp, và Phạm Văn Đại (2018) về đặc thù nhập khẩu linh kiện gia công rồi xuất khẩu làm tăng gấp đôi kim ngạch tính toán.
• Tổng hợp các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế (Mohsen, Fetahi-Vehapi, Jonsson & Subramanian, Menyah, Das & Paul, Wacziarg & Welch, Dollar & Kraay, Khobai, Moyo, Keho, Adu-Gyamfi...) và tại Việt Nam (Cao Xuân Dũng, Nguyễn Phúc Cảnh, Nguyễn Ngọc Thạch & Đinh Trần Ngọc Huy). Kết quả từ bảng tổng hợp 2.2 cho thấy sự phân hóa rõ rệt giữa các tác giả: một số khẳng định tác động tích cực, số khác chỉ ra tác động tiêu cực hoặc phi ý nghĩa trong dài hạn.

Chương III: Thực trạng của độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế Việt Nam

Chương III phân tích bức tranh thực tiễn của kinh tế Việt Nam giai đoạn 1986 - 2020:

• Tình hình xuất nhập khẩu: Kim ngạch ngoại thương tăng trưởng vượt bậc qua các giai đoạn. Giai đoạn 2007 - 2016 đạt tổng kim ngạch 2.211,2 tỷ USD (gấp 5,3 lần giai đoạn 1997 - 2006), trong đó xuất khẩu đạt 1.072,93 tỷ USD và nhập khẩu đạt 1.138,27 tỷ USD. Đáng chú ý, năm 2011 đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi Việt Nam chính thức chuyển từ vị thế nhập siêu sang xuất siêu.
• Cơ cấu thị trường và mặt hàng: Hàng xuất khẩu chủ lực gồm điện thoại, giày dép, mạch tích hợp; thị trường xuất khẩu hàng đầu là Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản. Hàng nhập khẩu chủ yếu là dầu tinh chế, vải dệt, linh kiện bán dẫn; thị trường nhập khẩu lớn nhất là Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản.
• Độ mở thương mại: Tăng liên tục và đạt mức kỷ lục 211% vào năm 2019. Tác giả so sánh năm 2016, độ mở của Việt Nam đạt 184%, vượt xa các nền kinh tế lớn như Mỹ (27%), Trung Quốc (37%), Nhật Bản (31%).
• Tăng trưởng GDP: Giai đoạn 1991 - 2000 tăng bình quân 7,5%/năm. Giai đoạn 2013 - 2019 duy trì ổn định trên 5,42% (đỉnh điểm đạt 7,08% năm 2018). Dưới tác động của đại dịch Covid-19, tăng trưởng năm 2020 đạt 2,91% và năm 2021 đạt 2,51% trước khi phục hồi mạnh mẽ trong năm 2022.

Chương IV: Kết quả thực nghiệm

Chương IV trình bày quy trình ước lượng và phân tích kết quả kinh tế lượng:

• Thống kê mô tả: Chuỗi dữ liệu dlGDP có giá trị trung bình 2,9%/quý, giá trị cao nhất đạt 20,29% và thấp nhất là -14%.
• Kiểm định tính dừng ADF: Biến dlGDP dừng ở mức ý nghĩa 10%, TO và FDI dừng ở mức ý nghĩa 5% tại chuỗi gốc $I(0)$. Các biến CG và UR không dừng ở chuỗi gốc nhưng dừng ở sai phân bậc nhất $I(1)$ (dCG có t-stat = -10.61; dUR có t-stat = -9.61).
• Lựa chọn độ trễ và kiểm định tự tương quan: Tiêu chuẩn AIC xác định độ trễ tối ưu $p=4$. Kiểm định tự tương quan xác nhận mô hình VAR(4) không bị vi phạm hiện tượng tự tương quan phần dư.
• Kiểm định nhân quả Granger: Tại mức ý nghĩa 10%, cả 4 biến (TO, FDI, dCG, dUR) đều có ý nghĩa thống kê ($p < 0.1$), chứng minh độ mở thương mại, vốn FDI, tăng trưởng tín dụng và thất nghiệp đều là nguyên nhân theo nghĩa Granger đối với tăng trưởng kinh tế.
• Hàm phản ứng đẩy (IRF): Cú sốc từ độ mở thương mại tác động làm tăng trưởng GDP giảm trong ngắn hạn (kỳ đầu tiên). Trong dài hạn, phản ứng dao động đan xen giữa tác động cùng chiều và ngược chiều.
• Phân rã phương sai (FEVD): Trong dài hạn, độ mở thương mại giải thích tới 44% sự biến động của tăng trưởng GDP. Các biến FDI, tăng trưởng tín dụng và tỷ lệ thất nghiệp giải thích khoảng 14% mỗi biến.

Chương V: Kết luận và hàm ý chính sách

Chương V đúc kết các phát hiện thực nghiệm và khuyến nghị giải pháp:

• Khẳng định độ mở thương mại có tác động tiêu cực đến tăng trưởng trong ngắn hạn nhưng đóng vai trò giải thích quan trọng bậc nhất trong dài hạn.
• Đề xuất các nhóm chính sách: điều tiết tốc độ xuất nhập khẩu hợp lý, cải cách thuế doanh nghiệp, tài trợ sản xuất nội địa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thu hút FDI có chọn lọc để tăng cường tiếp thu công nghệ.
• Chỉ rõ các hạn chế về số lượng quan sát theo quý và đề xuất hướng nghiên cứu mở rộng chuỗi thời gian hoặc mở rộng phạm vi so sánh đa quốc gia.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng chính

         [ Ngắn hạn (Kỳ 1) ]                             [ Dài hạn (10 Kỳ) ]
   • Phản ứng GDP: Giảm sút                        • Giải thích biến động GDP: 44%
   • Granger Causality: Có ý nghĩa (p < 0.1)       • Tác động đan xen tích cực/tiêu cực

• Tác động ngắn hạn: Kết quả hàm phản ứng đẩy (IRF) chỉ ra rằng cú sốc tăng độ mở thương mại khiến tăng trưởng kinh tế sụt giảm trong kỳ đầu tiên. Hiện tượng này phản ánh thực trạng nền kinh tế gia công phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu nhập khẩu, chi phí nhập khẩu tăng cao trong ngắn hạn tạo áp lực lên cán cân thanh toán và tăng trưởng.
• Tác động dài hạn: Phân rã phương sai khẳng định vai trò trụ cột của độ mở thương mại khi giải thích tới 44% sự biến động của tăng trưởng kinh tế trong dài hạn, vượt trội so với mức giải thích 14% của FDI, tín dụng và thất nghiệp.
• Quan hệ nhân quả: Kiểm định Granger chứng minh tồn tại mối quan hệ nhân quả một chiều từ độ mở thương mại đến tăng trưởng GDP.

Hàm ý và kiến nghị chính sách

1. Kiểm soát chất lượng hoạt động ngoại thương: Chính phủ cần có lộ trình mở cửa phù hợp, tránh đẩy mạnh kim ngạch một cách thuần túy số lượng mà không kiểm soát được giá trị gia tăng nội địa.
2. Hỗ trợ sản xuất nội địa và doanh nghiệp trong nước: Hoàn thiện chính sách thuế doanh nghiệp, cung cấp các gói tài trợ tín dụng cho sản phẩm nội địa nhằm nâng cao năng lực cung ứng linh kiện phụ trợ, giảm thiểu phụ thuộc vào nhập khẩu.
3. Thu hút dòng vốn FDI gắn liền với chuyển giao công nghệ: Xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp FDI liên kết với doanh nghiệp trong nước để hiện thực hóa kênh lan tỏa tri thức và công nghệ.
4. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao: Nâng cao kỹ năng và năng suất lao động để đáp ứng quá trình chuyển dịch cơ cấu sản xuất sang các ngành thâm dụng công nghệ.

Đóng góp của đề tài

• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm cập nhật bằng chuỗi dữ liệu quý (2011 - 2020) về mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam.
• Ứng dụng hoàn chỉnh quy trình phân tích chuỗi thời gian đa biến (VAR, Granger, IRF, Phân rã phương sai) để bóc tách rõ nét sự khác biệt giữa tác động ngắn hạn và dài hạn của độ mở thương mại.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Quy mô mẫu dữ liệu: Dữ liệu nghiên cứu theo quý từ Quý I/2011 đến Quý IV/2020 (khoảng 39-40 quan sát khả dụng), số lượng quan sát tương đối ngắn đối với các mô hình tự hồi quy có độ trễ lớn.
• Phạm vi biến số: Mô hình tập trung vào 5 biến số vĩ mô cơ bản (GDP, TO, FDI, CG, UR), chưa bao quát hết các yếu tố thể chế, tỷ giá hối đoái thực tế hoặc các cú sốc phi kinh tế đột xuất.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng chuỗi số liệu theo quý về các giai đoạn trước năm 2010 hoặc cập nhật chuỗi số liệu năm với khung thời gian dài hơn (từ 1986 đến nay).
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang phân tích so sánh dữ liệu bảng giữa các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á hoặc châu Á.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với sinh viên và học viên ngành Kinh tế học, Kinh tế quốc tế: Khóa luận là tài liệu tham khảo trực quan về cấu trúc trình bày một đề tài nghiên cứu kinh tế lượng ứng dụng chuỗi thời gian, từ cơ sở lý thuyết đến quy trình kiểm định mô hình VAR.
• Đối với người nghiên cứu kinh tế vĩ mô: Cung cấp số liệu tổng hợp chi tiết về bức tranh ngoại thương, tốc độ tăng trưởng và độ mở thương mại của Việt Nam giai đoạn Đổi mới đến năm 2020.
• Phần đáng tham khảo nhất: Phần xây dựng mô hình VAR dạng rút gọn, quy trình xử lý tính dừng của chuỗi dữ liệu tài chính - vĩ mô tại Chương IV và bảng tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm tại Chương II.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình kinh tế lượng nào được sử dụng và độ trễ tối ưu được xác định như thế nào?

Khóa luận sử dụng mô hình Vector tự hồi quy (VAR) dạng rút gọn gồm 5 biến số (dlGDP, TO, FDI, dCG, dUR). Độ trễ tối ưu được lựa chọn theo tiêu chuẩn thông tin Akaike (AIC) với độ trễ $p=4$, thỏa mãn điều kiện không có hiện tượng tự tương quan phần dư.

2. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ những nguồn nào và trong giai đoạn nào?

Dữ liệu thứ cấp được thu thập theo tần suất quý trong giai đoạn từ Quý I năm 2011 đến Quý IV năm 2020 (khoảng 39-40 quan sát), trích xuất từ 3 nguồn chính: Tổng cục Thống kê (GSO), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và cơ sở dữ liệu Vietstock.

3. Kết quả kiểm định tính dừng (ADF) của các biến số trong mô hình ra sao?

Kiểm định Augmented Dickey-Fuller (ADF) cho thấy biến dlGDP dừng ở mức ý nghĩa 10%, biến TO và FDI dừng ở mức ý nghĩa 5% tại chuỗi gốc $I(0)$. Hai biến Tăng trưởng tín dụng (CG) và Tỷ lệ thất nghiệp (UR) không dừng ở chuỗi gốc nhưng đạt tính dừng sau khi lấy sai phân bậc nhất $I(1)$ (dCG và dUR).

4. Tác động của độ mở thương mại đến tăng trưởng kinh tế Việt Nam được phát hiện như thế nào qua IRF và Phân rã phương sai?

Hàm phản ứng đẩy (IRF) chỉ ra rằng cú sốc độ mở thương mại làm tăng trưởng GDP giảm trong ngắn hạn (kỳ đầu tiên). Tuy nhiên, kết quả phân rã phương sai (FEVD) cho thấy trong dài hạn, độ mở thương mại giải thích tới 44% sự biến động của tăng trưởng kinh tế Việt Nam.

5. Vì sao Việt Nam có độ mở thương mại rất cao (đạt 211% năm 2019) theo phân tích của tác giả?

Tác giả giải thích độ mở thương mại của Việt Nam cao vượt bậc (so với Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản) do 2 nguyên nhân: (1) Mô hình kinh tế Việt Nam phụ thuộc nhiều vào gia công, nhập khẩu linh kiện máy móc về lắp ráp rồi xuất khẩu khiến kim ngạch bị tính trùng cả hai chiều; (2) Quy mô GDP ($GDP$ ở mẫu số) của Việt Nam còn nhỏ so với các quốc gia phát triển, khiến tỷ lệ $(X+M)/GDP$ đạt giá trị rất lớn.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Đắc Hiếu đã cung cấp một phân tích thực nghiệm toàn diện về mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 bằng mô hình VAR. Kết quả nghiên cứu khẳng định độ mở thương mại tạo ra áp lực suy giảm tăng trưởng trong ngắn hạn do đặc thù gia công nhập khẩu, nhưng lại là yếu tố giải thích quan trọng hàng đầu đối với biến động kinh tế trong dài hạn (lên tới 44%). Đề tài đóng góp cơ sở khoa học thực tiễn giúp các nhà hoạch định chính sách điều chỉnh chiến lược ngoại thương, phát triển công nghiệp phụ trợ và nâng cao năng lực hấp thu công nghệ quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Giới thiệu chung Chương II: Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu Chương III: Thực trạng độ mở thương mại và tăng trưởng kinh tế Việt Nam Chương IV: Mô hình nghiên cứu Chương V: Kết luận 10 CHƯƠNG II: TONG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Các khái niệm liên quan 2. Tổng quan về tăng trưởng kinh tế Trích “giáo trình Kinh tế phát triển — Dai học Kinh tế quốc dân (2013) ” của giáo sư tiến si Ngô Thăng Lợi: “Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng của tổng sản phâm quốc nội (GDP) hoặc tổng sản lượng quốc dân (GNP) trong một thời gian nhất định. Tăng trưởng kinh tế còn được định nghĩa là sự gia tăng sản xuất mà nền kinh tế tạo ra theo thời gian.

Phương pháp đo lường tăng trưởng kinh tế: Do bang thay đổi GDP thực tế: vì tốc độ tăng trưởng kinh tế đo bang sự gia tăng của mức sản xuất, là một biến thực tế nên đo lường chúng ta sử dụng GDP thực tế t _ GDP'-Gpp*1 yt =o or * 100% Các yếu tổ tác động đến tăng trưởng kinh tế Yếu tố kinh tế Thứ nhất, Các yêu tô tác động đến tong cung: Y = f (L,K,R,T) Nguồn nhân lực (L): Chất lượng đầu vào của lao động là nhân tố rất quan trọng của tăng trưởng kinh tế. Chất lượng lao động được đánh giá dựa trên kỹ năng, kiến thức và kỷ luật của lực lượng lao động. Các yếu tố như thiết bị máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu hay công nghệ chỉ có thé phát huy được tối đa hiệu quả khi có sự tham gia của một nguồn lao động có sức khỏe, trình độ và kỷ luật lao động tốt. Vốn tu bản (K): Một trong những yếu tổ tạo tiền đề cho việc tối ưu hóa năng suất lao động và phát triển thương mại là những cơ sở vật chất, trang thiết bị dùng trong quá trình sản xuất.

Yếu tố này có vai trò cực kỳ quan trọng trong sự phát triển đài hạn. 11 Tài nguyên thiên nhiên (R): Nhân t6 tài nguyên thiên nhiên được sử dung dé làm yếu tố nguyên liệu đầu vào của quá trình sản xuất. Những tài nguyên quan trọng nhất là đất đai, nước, khoáng sản. Tri thức công nghệ (T): Tri thức công nghệ là yếu tố giúp tăng hiệu quả sản xuất và tạo ra sản lượng cao với mức chi phí tối ưu hơn.

Công nghệ đang cảng ngày phát triển mạnh mẽ. Đặc biệt là công nghệ thông tin, công nghệ vật liệu mới, công nghệ sinh học. đều có những bước đột phá mạnh mẽ góp phần gia tăng hiệu quả của sản xuất. Tri thức công nghệ không chỉ thê hiện đơn thuần ở việc tìm tòi, nghiên cứu và ứng dụng công nghệ mà còn là sự duy trì các cơ chế cho phép những phát kiên sáng tạo được bảo vệ và trả tiên một cách xứng đáng.

Yếu tố phi kinh tế Chính sách pháp luật: Yêu tô này tác ảnh hưởng đến quá trình phát triển dat nước theo khía cạnh xây dựng hành lang pháp lý và môi trường xã hội cho các nhà đầu tư. Thể chế được thé hiện như một lực lượng đại diện cho ý chí của cộng đồng dé điều chỉnh các mối quan hệ kinh tế, chính trị-xã hội theo lợi ích của cộng đồng dé ra. Thé chế được thé hiện bằng các dự kiến mục tiêu phát triển, các nguyên tắc tô chức quản lý kinh tế xã hội, hệ thống pháp luật, các công cụ, chính sách và cơ cấu tô chức thực hiện. Văn hóa xã hội: Đây là yêu tố quan trọng có tác động nhiều tới quá trình phát triển của quốc gia.