Nghiên cứu tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tại việt nam

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tại việt, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Người hướng dẫn: PGS. TS
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Tác Động Của Xuất Khẩu Đến Tăng Trưởng Của Các Doanh Nghiệp Sản Xuất Nhỏ Và Vừa Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1.1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến tăng trưởng doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 1.1.2. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng của doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 1.1.2.1. Các nghiên cứu về tác động của hoạt động xuất khẩu tới tăng trưởng doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 1.1.2.2. Các nghiên cứu về tác động của trạng thái xuất khẩu đến tăng trưởng doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 1.1.3. Khoảng trống cho nghiên cứu
• 1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TĂNG TRƯỞNG DOANH NGHIỆP VÀ TÁC ĐỘNG CỦA XUẤT KHẨU TỚI TĂNG TRƯỞNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT NHỎ VÀ VỪA
• 1.2.1. Tổng quan về Doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 1.2.1.1. Tổng quan về doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.2.1.2. Tổng quan về doanh nghiệp sản xuất
• 1.2.1.3. Đặc điểm của doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 1.2.2. Cơ sở lý luận về tăng trưởng doanh nghiệp
• 1.2.2.1. Khái niệm tăng trưởng và tăng trưởng doanh nghiệp
• 1.2.2.2. Đo lường tăng trưởng doanh nghiệp
• 1.2.3. Cơ sở lý luận về xuất khẩu
• 1.2.3.1. Khái niệm xuất khẩu
• 1.2.3.2. Các hình thức xuất khẩu
• 1.2.3.3. Các lợi ích và bất lợi của hoạt động xuất khẩu đối với doanh nghiệp
• 1.2.4. Cơ sở lý thuyết về tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng của doanh nghiệp
• 1.2.4.1. Tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng doanh nghiệp
• 1.2.4.2. Mô hình nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2.2.1. Giả thuyết nghiên cứu liên quan tới tác động của hoạt động xuất khẩu tới tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 2.2.2. Giả thuyết nghiên cứu liên quan tới ảnh hưởng của trạng thái xuất khẩu tới hoạt động của doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 2.3. Mô hình hồi quy và đo lường biến trong mô hình
• 2.3.1. Mô hình hồi quy
• 2.3.2. Đo lường biến trong mô hình
• 2.4. Thu thập và xử lý dữ liệu
• 2.4.1. Thu thập dữ liệu
• 2.4.2. Xử lý dữ liệu
• 2.5. Phương pháp hồi quy
• 2.5.1. Phương pháp ước lượng mô hình dữ liệu bảng tĩnh
• 2.5.2. Phương pháp ước lượng mô hình dữ liệu bảng động
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA XUẤT KHẨU TỚI TĂNG TRƯỞNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT NHỎ VÀ VỪA TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng tham gia xuất khẩu của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tại Việt Nam
• 3.2. Thực trạng tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tại Việt Nam
• 3.2.1. Tổng quan tốc độ tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tại Việt Nam
• 3.2.2. Thực trạng tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa theo ngành
• 3.2.3. Thực trạng tốc độ tăng trưởng doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa theo vùng kinh tế
• 3.2.4. Thực trạng tốc độ tăng trưởng doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa theo loại hình doanh nghiệp
• 3.3. Đánh giá về tốc độ tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tại Việt Nam
• 3.3.1. Thống kê mô tả dữ liệu nghiên cứu
• 3.3.2. Kết quả phân tích tương quan và hồi quy
• 3.3.2.1. Ma trận tương quan
• 3.3.2.2. Kết quả hồi quy mô hình đo lường tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 3.3.2.3. Kết quả hồi quy mô hình đo lường tác động của trạng thái xuất khẩu tới tăng trưởng doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 3.3.3. Tổng hợp kết quả nghiên cứu tác động xuất khẩu tới tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tại Việt Nam
• 3.3.4. Tác động của hoạt động xuất khẩu tới tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 3.3.5. Tác động của trạng thái xuất khẩu tới tăng trưởng doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tại Việt Nam
• 3.3.6. Tác động của các biến kiểm soát tới tăng trưởng doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 4. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 4.1. Bối cảnh quốc tế và trong nước
• 4.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 4.1.2. Bối cảnh trong nước
• 4.2. Định hướng đẩy mạnh xuất khẩu đối với doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa trong quá trình phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế
• 4.3. Các khuyến nghị đối với doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa nhằm đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu để thúc đẩy tăng trưởng doanh nghiệp
• 4.3.1. Các khuyến nghị liên quan đến việc chuẩn bị nguồn lực sẵn sàng cho việc xuất khẩu
• 4.3.2. Các khuyến nghị liên quan đến việc duy trì ổn định hoạt động xuất khẩu
• 4.3.3. Một số khuyến nghị với cơ quan quản lý Nhà nước liên quan tới đẩy mạnh xuất khẩu nhằm thúc đẩy tăng trưởng doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 4.3.3.1. Hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tham gia cụm liên kết ngành, chuỗi giá trị
• 4.3.3.2. Hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa xúc tiến xuất khẩu, mở rộng thị trường
• 4.3.3.3. Hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tăng cường xuất khẩu trực tuyến trên nền tảng thương mại điện tử
• 4.3.3.4. Hỗ trợ nâng cao kiến thức về thương mại quốc tế cho doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa
• 4.3.3.5. Hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tiếp cận tài chính phục vụ xuất khẩu
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: XÂY DỰNG MÔ HÌNH KIỂM ĐỊNH QUY LUẬT GIBRAT
• PHỤ LỤC 2: KẾT QUẢ HỒI QUY MÔ HÌNH ĐO LƯỜNG TĂNG TRƯỞNG DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT NHỎ VÀ VỪA THEO TĂNG TRƯỞNG DOANH THU
• PHỤ LỤC 3: KẾT QUẢ HỒI QUY MÔ HÌNH ĐO LƯỜNG TĂNG TRƯỞNG DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT NHỎ VÀ VỪA THEO TĂNG TRƯỞNG LAO ĐỘNG
• PHỤ LỤC 4: KẾT QUẢ HỒI QUY MÔ HÌNH ĐO LƯỜNG TĂNG TRƯỞNG DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT NHỎ VÀ VỪA THEO TĂNG TRƯỞNG TỔNG TÀI SẢN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Xuất Khẩu Đến Doanh Nghiệp SME Việt

Các doanh nghiệp SME đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, tạo việc làm và đóng góp vào GDP. Xuất khẩu được xem là một giải pháp tăng trưởng cho các doanh nghiệp này. Tuy nhiên, hoạt động xuất khẩu cũng đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm chi phí đầu tư ban đầu và rào cản thương mại. Nghiên cứu về tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng của doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa (DNSXNVV) đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Các nghiên cứu trước đây chưa đạt được sự đồng thuận về tác động này, và vẫn còn nhiều tranh luận về lợi ích thực sự của xuất khẩu đối với tăng trưởng doanh nghiệp. Tại Việt Nam, các doanh nghiệp SME chiếm phần lớn số lượng doanh nghiệp, nhưng tỷ lệ tham gia vào thương mại quốc tế còn hạn chế. Do đó, việc nghiên cứu về tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng doanh nghiệp là rất cần thiết.

1.1. Vai Trò Của Doanh Nghiệp SME Trong Nền Kinh Tế Việt Nam

Các doanh nghiệp SME đóng góp khoảng 40% GDP và tạo ra 33% giá trị sản lượng công nghiệp. Tỷ lệ thu hút lao động của doanh nghiệp SME là 48,2%. Tuy nhiên, số lượng các doanh nghiệp SME tham gia vào thương mại quốc tế còn rất hạn chế (ADB, 2020). Các doanh nghiệp SME tạo ra trung bình khoảng 280.000 việc làm mới hàng năm trong thập kỷ qua.

1.2. Thách Thức Và Cơ Hội Từ Xuất Khẩu Cho Doanh Nghiệp SME

Hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp SME gặp một số rào cản nhất định, bao gồm chi phí đầu tư ban đầu và rủi ro do phải gánh chịu các rào cản thương mại. Tuy nhiên, xuất khẩu cũng mang lại cơ hội tăng trưởng thông qua lợi thế kinh tế theo quy mô và hiệu ứng học tập. Các doanh nghiệp SME có thể học hỏi được nhiều kinh nghiệm từ đối tác của mình, từ đó tiến hành các cải tiến đối với sản phẩm và cải thiện năng lực sản xuất.

II. Cách Xác Định Vấn Đề Tăng Trưởng Doanh Nghiệp SME Xuất Khẩu

Nghiên cứu về tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng doanh nghiệp vẫn còn nhiều tranh luận. Một số nghiên cứu cho thấy tác động tích cực của xuất khẩu, trong khi các nghiên cứu khác không tìm thấy bằng chứng hoặc cho rằng lợi ích phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Các nghiên cứu tại Việt Nam còn hạn chế về dữ liệu và phương pháp, chưa khai thác sâu các khía cạnh khác nhau của xuất khẩu. Để duy trì sự tăng trưởng ổn định và bền vững của các doanh nghiệp sản xuất, việc nghiên cứu các nhân tố tác động đến tăng trưởng, trong đó có nhân tố xuất khẩu, là cần thiết. Do đó, cần có một nghiên cứu toàn diện hơn về tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng doanh nghiệp tại Việt Nam.

2.1. Sự Không Đồng Nhất Trong Các Nghiên Cứu Về Tác Động Xuất Khẩu

Một số nghiên cứu đã xác nhận tác động tích cực của xuất khẩu tới tăng trưởng như nghiên cứu của Kraay (2002), Blalock và Gertler (2004), Lu và Beamish (2006). Các nghiên cứu này cho rằng xuất khẩu giúp doanh nghiệp đạt được lợi thế kinh tế theo quy mô. Trong khi đó, nhiều nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng về tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng doanh nghiệp (Liu và cộng sự, 1999; Aw và cộng sự, 2000; Hahn, 2005) hoặc cho rằng lợi ích xuất khẩu đem lại cho doanh nghiệp phụ thuộc vào nhiều yếu tố như ngành (Ngo và Tran, 2020), loại hình doanh nghiệp (Park, 2011) hay mức độ quốc tế hóa của doanh nghiệp (Kafouros và cộng sự, 2008).

2.2. Hạn Chế Của Các Nghiên Cứu Tại Việt Nam Về Xuất Khẩu Và SME

Các nghiên cứu tại Việt Nam chủ yếu sử dụng bộ dữ liệu doanh nghiệp SME với số lượng ít các doanh nghiệp xuất khẩu, hoặc chỉ sử dụng xuất khẩu như một biến kiểm soát, hoặc chỉ khai thác xuất khẩu dưới góc độ doanh nghiệp có xuất khẩu hay không mà chưa chú ý đến các trạng thái xuất khẩu khác nhau của doanh nghiệp. Thêm vào đó, các nghiên cứu này chỉ đo lường tăng trưởng doanh nghiệp trên các khía cạnh riêng lẻ như doanh thu, lợi nhuận… chứ không kết hợp nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Động Xuất Khẩu Đến Tăng Trưởng

Luận án này tập trung vào nghiên cứu tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa (DNSXNVV) tại Việt Nam. Mục tiêu là đề xuất các giải pháp đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu nhằm nâng cao tốc độ tăng trưởng của các DNSXNVV. Nghiên cứu sẽ hệ thống hóa cơ sở lý luận về xuất khẩu, tăng trưởng doanh nghiệp, và tác động của xuất khẩu đến tăng trưởng DNSXNVV. Phân tích và đánh giá thực trạng tốc độ tăng trưởng của các DNSXNVV tại Việt Nam. Xây dựng mô hình nghiên cứu và phân tích những tác động của xuất khẩu lên tăng trưởng của các DNSXNVV thông qua các khía cạnh: việc tham gia xuất khẩu và trạng thái xuất khẩu.

3.1. Xây Dựng Mô Hình Nghiên Cứu Về Tác Động Xuất Khẩu Đến SME

Trên cơ sở thu thập dữ liệu, xây dựng mô hình nghiên cứu, Luận án thực hiện tìm hiểu và phân tích những tác động của xuất khẩu lên tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa thông qua các khía cạnh: việc tham gia xuất khẩu và trạng thái xuất khẩu.

3.2. Đề Xuất Giải Pháp Dựa Trên Kết Quả Phân Tích Xuất Khẩu

Dựa trên kết quả phân tích, Luận án đề xuất một số giải pháp và khuyến nghị nhằm đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu, từ đó nâng cao tốc độ tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tại Việt Nam.

IV. Thực Trạng Tăng Trưởng Và Xuất Khẩu Của Doanh Nghiệp SME VN

Các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa (DNSXNVV) tại Việt Nam có tốc độ tăng trưởng khác nhau theo ngành, vùng kinh tế và loại hình doanh nghiệp. Tỷ lệ tham gia xuất khẩu của các DNSXNVV còn thấp so với các nước OECD. Ngành công nghiệp chế biến - chế tạo đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, nhưng vẫn còn phụ thuộc nhiều vào nước ngoài. Để duy trì sự tăng trưởng ổn định và bền vững của các DNSXNVV, việc nghiên cứu các nhân tố tác động đến tăng trưởng, trong đó có nhân tố xuất khẩu, là cần thiết.

4.1. Phân Tích Tốc Độ Tăng Trưởng Doanh Nghiệp SME Theo Ngành

Tốc độ tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa khác nhau theo ngành. Ngành công nghiệp chế biến - chế tạo đóng vai trò quan trọng, là động lực dẫn dắt nền kinh tế Việt Nam giai đoạn 2011-2020. Tuy nhiên, ngành công nghiệp chế biến - chế tạo vẫn còn phụ thuộc nhiều vào nước ngoài chưa chiếm lĩnh được những vị trí vững chắc trong chuỗi gia công toàn cầu và còn thiếu nền tảng để phát triển một cách độc lập.

4.2. So Sánh Tỷ Lệ Tham Gia Xuất Khẩu Của SME Việt Nam

Tỷ lệ doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tham gia xuất khẩu tại Việt Nam còn thấp so với các nước OECD. Điều này cho thấy tiềm năng tăng trưởng thông qua xuất khẩu của các doanh nghiệp SME tại Việt Nam còn rất lớn.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động Xuất Khẩu Đến Tăng Trưởng SME

Nghiên cứu cho thấy xuất khẩu có tác động tích cực đến tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa (DNSXNVV) tại Việt Nam. Việc tham gia xuất khẩu giúp các DNSXNVV tăng doanh thu, lợi nhuận và năng suất lao động. Trạng thái xuất khẩu (ví dụ: quy mô xuất khẩu, thị trường xuất khẩu) cũng ảnh hưởng đến tăng trưởng của các DNSXNVV. Các biến kiểm soát như quy mô doanh nghiệp, vốn đầu tư và trình độ công nghệ cũng có tác động đến tăng trưởng của các DNSXNVV.

5.1. Tác Động Của Việc Tham Gia Xuất Khẩu Đến Doanh Nghiệp SME

Việc tham gia xuất khẩu giúp các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tăng doanh thu, lợi nhuận và năng suất lao động. Xuất khẩu tạo ra cơ hội tiếp cận thị trường mới, tăng quy mô sản xuất và cải thiện hiệu quả hoạt động.

5.2. Ảnh Hưởng Của Trạng Thái Xuất Khẩu Đến Tăng Trưởng Doanh Nghiệp

Trạng thái xuất khẩu (ví dụ: quy mô xuất khẩu, thị trường xuất khẩu) cũng ảnh hưởng đến tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa. Các doanh nghiệp có quy mô xuất khẩu lớn và thị trường xuất khẩu đa dạng thường có tốc độ tăng trưởng cao hơn.

VI. Giải Pháp Khuyến Nghị Thúc Đẩy Xuất Khẩu Cho Doanh Nghiệp

Để thúc đẩy xuất khẩu và tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa (DNSXNVV) tại Việt Nam, cần có các giải pháp và khuyến nghị từ cả phía doanh nghiệp và nhà nước. Các DNSXNVV cần chuẩn bị nguồn lực sẵn sàng cho việc xuất khẩu, duy trì ổn định hoạt động xuất khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh. Nhà nước cần hỗ trợ DNSXNVV tham gia cụm liên kết ngành, chuỗi giá trị, xúc tiến xuất khẩu, mở rộng thị trường, tăng cường xuất khẩu trực tuyến trên nền tảng thương mại điện tử, nâng cao kiến thức về thương mại quốc tế và tiếp cận tài chính phục vụ xuất khẩu.

6.1. Khuyến Nghị Cho Doanh Nghiệp SME Để Đẩy Mạnh Xuất Khẩu

Các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa cần chuẩn bị nguồn lực sẵn sàng cho việc xuất khẩu, duy trì ổn định hoạt động xuất khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu. Điều này bao gồm đầu tư vào công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu.

6.2. Chính Sách Hỗ Trợ Từ Nhà Nước Để Tăng Trưởng Xuất Khẩu

Nhà nước cần hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tham gia cụm liên kết ngành, chuỗi giá trị, xúc tiến xuất khẩu, mở rộng thị trường, tăng cường xuất khẩu trực tuyến trên nền tảng thương mại điện tử, nâng cao kiến thức về thương mại quốc tế và tiếp cận tài chính phục vụ xuất khẩu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong cấu trúc kinh tế hiện đại, khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) giữ vị trí động lực cốt lõi khi đóng góp tới 70% việc làm toàn cầu và trên 50% GDP tại phần lớn các quốc gia thành viên OECD (ILO, 2019). Tại Việt Nam, nhóm doanh nghiệp này chiếm 97% tổng số lượng doanh nghiệp đăng ký, đóng góp khoảng 40% GDP, 33% giá trị sản lượng công nghiệp, thu hút 48,2% lực lượng lao động (OECD, 2021) và tạo ra trung bình 280.000 việc làm mới mỗi năm. Tuy nhiên, theo đánh giá từ Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB, 2020), tỷ lệ tham gia vào thương mại quốc tế của khối DNNVV Việt Nam còn rất khiêm tốn. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế quốc tế (Mã số: 9310106) tại Trường Đại học Ngoại thương với đề tài "Nghiên cứu tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa tại Việt Nam" đã tạo nên bước đột phá khoa học khi giải quyết câu hỏi thực nghiệm về vai trò của xuất khẩu đối với sự mở rộng quy mô doanh nghiệp trong ngành công nghiệp chế biến - chế tạo giai đoạn 2014–2019.

Nghiên cứu xác định rõ research gap trọng yếu trong y văn kinh tế học thực nghiệm: phần lớn các công trình trước đây tại Việt Nam chỉ tiếp cận biến số xuất khẩu dưới dạng biến kiểm soát đơn lẻ hoặc biến nhị phân tĩnh (có xuất khẩu hay không), đồng thời chỉ đo lường tăng trưởng thông qua một chỉ tiêu duy nhất như doanh thu hoặc lợi nhuận (Vũ Hương và cộng sự, 2014; Phạm Đình Long và Nguyễn Chí Tâm, 2018). Luận án giải quyết triệt để hạn chế này bằng cách tích hợp đồng thời ba thước đo tăng trưởng đa chiều: tốc độ tăng trưởng doanh thu, tốc độ tăng trưởng lao động và tốc độ tăng trưởng tổng tài sản; kết hợp phân rã hành vi xuất khẩu thành các trạng thái động (bắt đầu xuất khẩu, duy trì ổn định xuất khẩu và ngừng xuất khẩu).

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi 1 (RQ1): Tăng trưởng của doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa (DNSXNVV) được đo lường toàn diện như thế nào qua các chỉ tiêu kinh tế?
• Câu hỏi 2 (RQ2): Thực trạng tăng trưởng và mức độ tham gia xuất khẩu của DNSXNVV tại Việt Nam biến động ra sao trong giai đoạn 2014–2019?
• Câu hỏi 3 (RQ3): Hoạt động tham gia xuất khẩu và các trạng thái chuyển dịch xuất khẩu cụ thể tác động như thế nào đến tốc độ tăng trưởng của DNSXNVV?
• Câu hỏi 4 (RQ4): Những hàm ý chính sách và giải pháp quản trị nào cần được thực thi để thúc đẩy xuất khẩu và gia tăng tăng trưởng doanh nghiệp bền vững?

Tương ứng với hệ thống câu hỏi, luận án kiểm định hai nhóm giả thuyết chính:

• Giả thuyết H1: Hoạt động xuất khẩu có tác động cùng chiều (+) có ý nghĩa thống kê tới tốc độ tăng trưởng của DNSXNVV trên cả ba phương diện doanh thu, lao động và tổng tài sản.
• Giả thuyết H2a: Doanh nghiệp bắt đầu tham gia xuất khẩu (export starters) đạt tốc độ tăng trưởng cao hơn đáng kể so với doanh nghiệp không xuất khẩu.
• Giả thuyết H2b: Doanh nghiệp duy trì xuất khẩu ổn định (continuous exporters) tạo ra mức tăng trưởng vượt trội hơn nhóm doanh nghiệp mới bắt đầu xuất khẩu.
• Giả thuyết H2c: Doanh nghiệp ngừng xuất khẩu (export stoppers/exiters) phải đối mặt với sự sụt giảm nghiêm trọng trong tốc độ tăng trưởng so với các nhóm duy trì thị trường ngoại.

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên sự giao thoa giữa Thuyết thương mại quốc tế mới về doanh nghiệp không đồng nhất (Melitz, 2003), Cơ chế học hỏi thông qua xuất khẩu (Learning-by-exporting hypothesis), Cơ chế tự lựa chọn (Self-selection hypothesis - Bernard & Jensen, 1999), cùng Lý thuyết tăng trưởng doanh nghiệp và Quy luật Gibrat (Gibrat, 1931; Jovanovic, 1982). Dựa trên tập dữ liệu bảng thứ cấp quy mô lớn từ Điều tra Doanh nghiệp hàng năm của Tổng cục Thống kê (GSO) giai đoạn 2014–2019, luận án cung cấp bức tranh định lượng chuẩn xác, chứng minh xuất khẩu là đòn bẩy thúc đẩy mở rộng tài sản, quy mô việc làm và doanh số cho ngành công nghiệp nền tảng của Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về tăng trưởng doanh nghiệp và thương mại quốc tế phân hóa rõ rệt thành hai luồng quan điểm học thuật đối lập xoay quanh cơ chế tác động của xuất khẩu:

Luồng quan điểm thứ nhất khẳng định cơ chế "học hỏi thông qua xuất khẩu" (Learning-by-exporting), lập luận rằng việc tiếp cận thị trường toàn cầu mang lại cơ hội tiếp thu tri thức công nghệ tiên tiến, chuẩn hóa quy trình quản trị, tối ưu hóa công suất và tận dụng lợi thế kinh tế theo quy mô (Economies of scale) (Besanko và cộng sự, 2009; Love & Ganotakis, 2013). Các nghiên cứu tiêu biểu của Castellani (2002) tại Ý (38.771 doanh nghiệp), Baldwin & Gu (2003) tại Canada, Golovko & Valentini (2011) tại Tây Ban Nha, Kraay (2002) và Yang & Tsou (2020) tại Trung Quốc đều chỉ ra rằng cường độ xuất khẩu tỷ lệ thuận với tăng trưởng năng suất và việc làm (ví dụ: Yang & Tsou chứng minh doanh nghiệp xuất khẩu có tốc độ tăng trưởng lao động cao hơn 6,41% so với doanh nghiệp nội địa). Tại các thị trường cận biên và đang phát triển, Blalock & Gertler (2004) tại Indonesia và Van Biesebroeck (2003), Esaku (2021) tại 9 quốc gia cận Sahara khẳng định khoảng cách công nghệ lớn giữa thị trường xuất khẩu và nước sở tại càng khuếch đại hiệu ứng học hỏi, giúp gia tăng năng suất và tốc độ tăng trưởng nhanh hơn.

Ngược lại, luồng quan điểm thứ hai ủng hộ giả thuyết "tự lựa chọn" (Self-selection) và hoài nghi tác động thực sự của xuất khẩu lên tăng trưởng dài hạn. Bernard & Jensen (1995, 1999) trong công trình kinh điển trên 50.000 doanh nghiệp sản xuất tại Mỹ phát hiện ra rằng doanh nghiệp xuất khẩu vốn dĩ đã vượt trội hơn về năng suất (cao hơn 12–14%) và mức độ thâm dụng vốn (cao hơn 7–22%) từ trước khi gia nhập thị trường quốc tế; sau khi xuất khẩu, lợi thế doanh thu và tiền lương chỉ duy trì trong ngắn hạn. Tương tự, Clerides và cộng sự (1998) tại Mexico, Colombia, Morocco; Aw và cộng sự (2000) tại Hàn Quốc và Đài Loan; Delgado và cộng sự (2002) tại Tây Ban Nha; Di Cintio và cộng sự (2017) tại Ý đều không tìm thấy bằng chứng vững chắc về tác động thúc đẩy tăng trưởng của xuất khẩu, thậm chí Liu và cộng sự (1999) tại Đài Loan còn ghi nhận tác động ngược chiều do chi phí thâm nhập thị trường, rào cản phi thuế quan và áp lực cạnh tranh khốc liệt triệt tiêu biên lợi nhuận.

Tiêu chí phân tích	Nghiên cứu quốc tế tiêu biểu 1 (Castellani, 2002 - Ý)	Nghiên cứu quốc tế tiêu biểu 2 (Lafuente và cộng sự, 2018 - Romania)	Luận án Tiến sĩ (Ngoại thương, 2023 - Việt Nam)
Phạm vi mẫu & Thời gian	38.771 DNSX (1989–1994), nền kinh tế phát triển	566 DNNVV (2001–2010), nền kinh tế chuyển đổi Đông Âu	Tập dữ liệu bảng lớn ngành SX chế biến - chế tạo (2014–2019)
Đo lường biến Xuất khẩu	Biến giả xuất khẩu và Tỷ trọng doanh thu xuất khẩu	Trạng thái chuyển dịch: Mới xuất khẩu, Ổn định, Ngừng xuất khẩu	Tích hợp đồng thời: Biến tham gia xuất khẩu và 3 Trạng thái xuất khẩu động
Chỉ tiêu Tăng trưởng	Tăng trưởng doanh thu và năng suất theo chu kỳ 3 năm	Tăng trưởng lao động thuần túy	Tam giác chỉ tiêu: Tăng trưởng Doanh thu, Lao động và Tổng tài sản
Kỹ thuật kinh tế lượng	Pooled OLS, Fixed Effects tĩnh	Hồi quy OLS và Ordered Probit	Two-step System GMM kết hợp Pooled OLS Robust
Kết quả trạng thái ổn định	Không phân tách chi tiết trạng thái duy trì liên tục	Xuất khẩu ổn định không vượt trội so với mới xuất khẩu	Xuất khẩu ổn định tạo tác động tăng trưởng lớn nhất và bền vững nhất

Luận án định vị chính xác vị trí khoa học khi bắc cầu khoảng trống giữa hai trường phái: chứng minh rằng trong bối cảnh một nền kinh tế chuyển đổi có độ mở thương mại cao như Việt Nam, cả hai cơ chế đều đồng thời tồn tại nhưng hiệu ứng học hỏi và kinh tế quy mô sẽ chiếm ưu thế vượt trội khi doanh nghiệp chuyển từ trạng thái "thử nghiệm" sang "xuất khẩu ổn định liên tục".

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm định tính tương thích của các học thuyết kinh tế quốc tế trong bối cảnh các nền kinh tế mới nổi:

Thứ nhất, nghiên cứu mở rộng Thuyết doanh nghiệp không đồng nhất của Melitz (2003) và mô hình học hỏi của Jovanovic (1982). Luận án chứng minh rằng tính không đồng nhất của doanh nghiệp không chỉ thể hiện ở ngưỡng năng suất cắt gọt (productivity cutoff) để tự lựa chọn xuất khẩu, mà còn biểu hiện sâu sắc ở khả năng tích lũy năng lực nội tại trong suốt quá trình duy trì trạng thái thương mại quốc tế. Sự chuyển dịch trạng thái từ không xuất khẩu $\rightarrow$ bắt đầu xuất khẩu $\rightarrow$ xuất khẩu ổn định tạo ra bước nhảy vọt về quy mô tài sản và tích lũy tư bản.

Thứ hai, công trình cung cấp bằng chứng thực nghiệm phản bác tính phổ quát của Quy luật Gibrat (Gibrat, 1931 - quy luật cho rằng tốc độ tăng trưởng của doanh nghiệp độc lập với quy mô ban đầu). Bằng kiểm định kinh tế lượng nghiêm ngặt, luận án khẳng định quy mô ban đầu và tuổi doanh nghiệp có mối quan hệ phi tuyến tính/ngược chiều với tốc độ tăng trưởng, đồng thời hoạt động xuất khẩu đóng vai trò là biến số can thiệp ngoại sinh làm thay đổi quỹ đạo tăng trưởng truyền thống của DNSXNVV.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết kế đa chiều, tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết dựa trên nguồn lực (RBV), Lý thuyết lợi thế kinh tế theo quy mô và Thuyết chuyển đổi trạng thái thương mại.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                      KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP CỦA LUẬN ÁN                     |
+-------------------------------------------------------------------------------+
                                        |
     [Cơ sở lý thuyết nền tảng]         |    [Đặc thù DNSXNVV Việt Nam]
     - Thuyết DN không đồng nhất (Melitz)|    - Ngành chế biến, chế tạo (VSIC)
     - Hiệu ứng học hỏi (Learning-by-exp)|    - Rào cản vốn, công nghệ, quản trị
     - Quy luật Gibrat & Vòng đời DN     |    - Độ mở kinh tế & Hội nhập sâu
                                        v
+-------------------------------------------------------------------------------+
|                          HÀNH VI VÀ TRẠNG THÁI XUẤT KHẨU                      |
|  1. Tham gia xuất khẩu (Biến giả Export: 1 = Có, 0 = Không)                  |
|  2. Trạng thái xuất khẩu động (Export Status Dynamics):                       |
|     * Bắt đầu xuất khẩu (Export Starters)                                    |
|     * Xuất khẩu ổn định liên tục (Continuous Exporters)                       |
|     * Ngừng tham gia xuất khẩu (Export Stoppers / Exiters)                    |
+-------------------------------------------------------------------------------+
                                        |
      Tác động kiểm soát bởi:           |  Kỹ thuật ước lượng:
      - Quy mô doanh nghiệp (Size)       |  - Pooled OLS Robust
      - Tuổi doanh nghiệp (Age)         |  - Two-step System GMM
      - Đòn bẩy tài chính (Lev)         |  - Kiểm soát Fixed Effects ngành & năm
      - Năng suất lao động (Productivity)|
                                        v
+-------------------------------------------------------------------------------+
|                   TĂNG TRƯỞNG DOANH NGHIỆP TOÀN DIỆN                          |
|  * Tốc độ tăng trưởng Doanh thu (Sales Growth: g_REV)                         |
|  * Tốc độ tăng trưởng Lao động (Employment Growth: g_EMP)                     |
|  * Tốc độ tăng trưởng Tổng tài sản (Total Assets Growth: g_ASSET)             |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Mô hình kinh tế lượng tổng quát xác lập mối quan hệ hàm số: $$Growth_{i,t} = \beta_0 + \beta_1 Growth_{i,t-1} + \beta_2 Export_Dynamics_{i,t} + \sum \gamma_k Control_{k,i,t} + \mu_j + \lambda_t + \varepsilon_{i,t}$$

Trong đó, $Growth_{i,t}$ là vector đại diện cho ba chỉ tiêu tăng trưởng giữa hai năm liên tiếp ($t$ và $t-1$); $Export_Dynamics_{i,t}$ biểu thị biến tham gia xuất khẩu hoặc nhóm biến giả trạng thái xuất khẩu; $Control_{k,i,t}$ bao gồm quy mô vốn/lao động, tuổi, đòn bẩy tài chính, năng suất lao động; $\mu_j$ là hiệu ứng cố định ngành; $\lambda_t$ là hiệu ứng cố định thời gian năm.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ ràng: mô hình áp dụng chuyên biệt cho các doanh nghiệp thuộc ngành công nghiệp chế biến - chế tạo theo phân loại Chuẩn ngành kinh tế Việt Nam (VSIC), có quy mô thỏa mãn tiêu chí DNNVV theo quy định pháp luật Việt Nam (Nghị định 56/2009/NĐ-CP và Luật Hỗ trợ DNNVV / Nghị định 39/2018/NĐ-CP), hoạt động trong môi trường kinh tế bình thường trước cú sốc đại dịch Covid-19 (2014–2019).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ triệt để triết lý nghiên cứu thực chứng (Positivism), dựa trên phân tích suy diễn logic từ lý thuyết đến hình thành giả thuyết và kiểm định bằng dữ liệu định lượng quy mô lớn mang tính đại diện quốc gia.

• Thiết kế phân tích: Thiết kế dữ liệu bảng vi mô nhiều tầng (Micro-panel data design), kết hợp phân tích tĩnh và động.
• Tiêu chí lựa chọn mẫu chính xác:
  1. Doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân, nhà nước và FDI có đăng ký kinh doanh chính ngạch tại Việt Nam.
  2. Hoạt động cốt lõi trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo (mã ngành C theo VSIC).
  3. Thỏa mãn tiêu chuẩn DNNVV căn cứ trên số lao động đóng BHXH bình quân không quá 200 người và tổng nguồn vốn không quá 100 tỷ đồng hoặc doanh thu không quá 200–300 tỷ đồng (theo Luật Hỗ trợ DNNVV số 04/2017/QH14 và Nghị định 39/2018/NĐ-CP).
  4. Loại bỏ các quan sát trùng lặp, doanh nghiệp thiếu dữ liệu tài chính trọng yếu trong 2 năm liên tiếp hoặc các giá trị ngoại lai dị biệt (outliers).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu được chuẩn hóa qua 4 bước:

[Tổng điều tra DN hàng năm (GSO) 2014-2019]
[Lọc DNSXNVV chế biến, chế tạo + Làm sạch dữ liệu, xử lý Outliers]
[Ghép nối bảng dữ liệu cân bằng/không cân bằng (Unbalanced Panel)]
[Thực hiện kiểm định đa cộng tuyến (VIF), phương sai thay đổi (Breusch-Pagan)]
[Ước lượng hồi quy Pooled OLS Robust & Two-step System GMM trên Stata 16]
[Kiểm định chẩn đoán mô hình: Hansen test, Arellano-Bond AR(1), AR(2)]

Tính hợp lệ (Validity) và độ tin cậy (Reliability) được đảm bảo ở mức cao nhất:

• Internal Validity: Giải quyết hiện tượng nội sinh (endogeneity) phát sinh từ mối quan hệ nhân quả hai chiều giữa xuất khẩu và tăng trưởng, cũng như sự hiện diện của biến phụ thuộc trễ ($Growth_{i,t-1}$) thông qua các biến công cụ nội sinh (instrumental variables) trong phương pháp System GMM.
• Construct Validity: Sử dụng đồng thời 3 chỉ tiêu đo lường tốc độ tăng trưởng chuẩn hóa quốc tế theo công thức: $$g_REV_{i,t} = \frac{REV_{i,t} - REV_{i,t-1}}{REV_{i,t-1}}; \quad g_EMP_{i,t} = \frac{EMP_{i,t} - EMP_{i,t-1}}{EMP_{i,t-1}}; \quad g_ASSET_{i,t} = \frac{ASSET_{i,t} - ASSET_{i,t-1}}{ASSET_{i,t-1}}$$
• Diagnostic Testing: Kiểm tra hệ số phóng đại phương sai (VIF < 2) loại trừ hoàn toàn nguy cơ đa cộng tuyến; kiểm định Breusch–Pagan xác nhận sự hiện diện của phương sai sai số thay đổi để áp dụng ước lượng sai số chuẩn mạnh (robust standard errors).

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp được khai thác từ Tổng cục Thống kê và xử lý toàn diện trên phần mềm chuyên dụng Stata 16.

Kỹ thuật ước lượng tiên tiến nhất được áp dụng là Phương pháp mô men mở rộng hệ thống hai bước (Two-step System GMM) do Arellano & Bover (1995) và Blundell & Bond (1998) phát triển, kết hợp hiệu chỉnh sai số mẫu nhỏ của Windmeijer (2005). Các kiểm định chẩn đoán kỹ thuật bắt buộc:

• Kiểm định Arellano-Bond AR(1) và AR(2): Bác bỏ giả thuyết $H_0$ ở AR(1) với $p < 0,01$ nhưng không thể bác bỏ $H_0$ ở kiểm định AR(2) ($p > 0,10$), chứng minh sai số không có hiện tượng tự tương quan bậc hai.
• Kiểm định Hansen J-test: Kiểm định tính hợp lệ của toàn bộ tập biến công cụ (overidentifying restrictions), kết quả giá trị $p$-value nằm trong ngưỡng chuẩn ($0,10 < p < 0,25$), khẳng định các biến công cụ ngoại sinh hoàn toàn hợp lệ và mô hình không bị hiện tượng quá nhiều công cụ (instrument proliferation).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng từ mô hình nghiên cứu mang lại 4 phát hiện đột phá mang tính thực chứng cao:

1. Xuất khẩu tác động tích cực toàn diện lên tam giác tăng trưởng: Tham gia xuất khẩu tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê cao ($p < 0,01$) tới cả ba phương diện: tốc độ tăng trưởng doanh thu, tăng trưởng việc làm và tăng trưởng quy mô tổng tài sản. Kết quả này củng cố vững chắc lý thuyết Learning-by-exporting trong bối cảnh các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam tận dụng hiệu quả cơ hội mở rộng thị trường ngoại để nâng cao công suất vận hành.
2. Sự vượt trội mang tính quyết định của trạng thái xuất khẩu ổn định liên tục: Khi phân tách chi tiết trạng thái xuất khẩu, doanh nghiệp duy trì xuất khẩu ổn định (continuous exporters) đạt hệ số tác động tăng trưởng lớn nhất và bền vững nhất trên cả ba thước đo, vượt trội hơn hẳn so với nhóm doanh nghiệp mới bắt đầu xuất khẩu (export starters). Phát hiện này đối lập với kết luận của Bernard & Jensen (1999) tại Mỹ hay Lafuente và cộng sự (2018) tại Romania (nơi cho rằng xuất khẩu ổn định không tạo khác biệt so với mới xuất khẩu). Luận giải kinh tế học cho thấy tại Việt Nam, các DNSXNVV cần thời gian tích lũy đủ dài trên thị trường quốc tế để khấu hao chi phí thâm nhập ban đầu, tối ưu hóa chuỗi cung ứng và thiết lập uy tín thương mại dài hạn.
3. Cú sốc sụt giảm khi ngừng xuất khẩu (Export Exit Shock): Doanh nghiệp chuyển trạng thái sang ngừng xuất khẩu (export stoppers) phải gánh chịu sự sụt giảm nghiêm trọng trong tốc độ tăng trưởng lao động và doanh thu so với nhóm tiếp tục xuất khẩu. Việc rút lui khỏi thị trường quốc tế dẫn đến tình trạng dư thừa công suất sản xuất, lãng phí chi phí chìm đã đầu tư và buộc doanh nghiệp phải thu hẹp quy mô nhân sự đột ngột.
4. Bác bỏ Quy luật Gibrat và tác động phi tuyến của các yếu tố nội tại: Quy mô ban đầu có mối quan hệ ngược chiều có ý nghĩa thống kê với tốc độ tăng trưởng, chứng minh các DNSXNVV quy mô nhỏ hơn có xu hướng tăng trưởng nhanh hơn về tỷ lệ phần trăm nhờ tính linh hoạt trong điều hành. Đòn bẩy tài chính và năng suất lao động đóng vai trò là các đòn bẩy hỗ trợ quan trọng, trong khi tuổi doanh nghiệp quá cao có xu hướng làm chậm tốc độ đổi mới nếu không tham gia vào chuỗi cung ứng quốc tế.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Giải quyết thỏa đáng cuộc tranh luận kéo dài hàng thập kỷ giữa thuyết Learning-by-exporting và Self-selection tại các quốc gia đang phát triển; khẳng định vai trò của chiều kích thời gian và tính liên tục của hành vi xuất khẩu.
• Đổi mới phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình đánh giá tăng trưởng doanh nghiệp bằng mô hình System GMM hai bước kết hợp phân rã trạng thái động, có thể tái lập hoàn hảo cho các nghiên cứu tại các thị trường mới nổi thuộc ASEAN và Nam Mỹ.
• Ứng dụng thực tiễn cho doanh nghiệp:
  • Doanh nghiệp không nên tiếp cận xuất khẩu theo tư duy "chớp nhoáng" ngắn hạn hay giải tỏa hàng tồn kho tạm thời, mà phải xây dựng chiến lược quốc tế hóa dài hạn với cam kết nguồn lực tối thiểu từ 3–5 năm.
  • Tối ưu hóa năng lực tài chính và chuẩn bị hệ thống quản trị chất lượng đạt chuẩn quốc tế (ISO, HACCP, tiêu chuẩn xanh) trước khi gia nhập thị trường để tránh rủi ro đứt gãy và rơi vào trạng thái "ngừng xuất khẩu".
• Hàm ý chính sách kinh tế vĩ mô:
  • Chính phủ và Bộ Công Thương cần chuyển dịch trọng tâm chính sách từ việc "hỗ trợ doanh nghiệp bắt đầu xuất khẩu" sang "bảo trợ duy trì sự hiện diện xuất khẩu ổn định", thiết lập các cụm liên kết ngành (industry clusters) và chuỗi giá trị nội địa gắn với các tập đoàn đa quốc gia.
  • Phát triển các gói tín dụng xuất khẩu ưu đãi thông qua bảo lãnh của Ngân hàng Phát triển (VDB) và đẩy mạnh nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới (B2B E-commerce) giúp cắt giảm chi phí logistics và tiếp thị quốc tế cho DNSXNVV.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu xuất phát từ điều kiện khách quan:

1. Giới hạn nguồn dữ liệu thứ cấp: Do sử dụng dữ liệu Điều tra Doanh nghiệp hàng năm của Tổng cục Thống kê, nghiên cứu chưa thể bóc tách sâu tỷ trọng doanh thu xuất khẩu phân bổ theo từng thị trường địa lý cụ thể (ví dụ: thị trường nội khối ASEAN, CPTPP, EVFTA hay Hoa Kỳ) cũng như phương thức xuất khẩu chi tiết (xuất khẩu trực tiếp vs gia công OEM/ODM).
2. Thiếu vắng các biến số quản trị định tính: Dữ liệu định lượng chưa phản ánh được đầy đủ năng lực động (dynamic capabilities), trình độ ngoại ngữ, kinh nghiệm quốc tế của đội ngũ sáng lập cũng như mức độ chuyển đổi số chuyên sâu trong quy trình sản xuất.
3. Phạm vi thời gian trước đại dịch (2014–2019): Mặc dù loại bỏ giai đoạn Covid-19 giúp tránh hiện tượng nhiễu cấu trúc dữ liệu dị biệt, nhưng kết quả chưa phản ánh các biến số đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu và xu hướng chuyển đổi kép (xanh hóa và số hóa) hậu đại dịch.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu tác động của việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu (theo các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới FTA) tới khả năng chống chịu và tăng trưởng bền vững của DNSXNVV.
• Hướng 2: Ứng dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed-methods), kết hợp kinh tế lượng dữ liệu bảng vi mô với nghiên cứu tình huống sâu (In-depth case studies) để làm rõ cơ chế chuyển giao tri thức từ đối tác ngoại sang quy trình đổi mới sáng tạo nội bộ.
• Hướng 3: Đánh giá tác động tương hỗ giữa chuyển đổi số (Digitalization), tiêu chuẩn môi trường ESG và hiệu quả xuất khẩu trong bối cảnh thương mại quốc tế mới.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án tạo tiền đề cho việc trích dẫn học thuật cao trong các nghiên cứu kinh tế quốc tế, kinh tế lượng ứng dụng và quản trị chiến lược tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, đóng góp vào hệ thống chỉ số đánh giá doanh nghiệp của các viện nghiên cứu kinh tế.
• Chuyển đổi khu vực công nghiệp: Định hình lại chiến lược cạnh tranh cho hơn 100.000 DNSXNVV thuộc các tiểu ngành chế biến thực phẩm, dệt may, da giày, chế biến gỗ, cơ khí chế tạo; cung cấp cơ sở để các hiệp hội ngành nghề (VCCI, VECOM, APICCAPS) tái cấu trúc chương trình xúc tiến thương mại.
• Ảnh hưởng đến hoạch định chính sách quốc gia: Cung cấp luận cứ thực nghiệm chuẩn xác cho Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương trong việc sơ kết, sửa đổi Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa, cũng như xây dựng Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030.
• Giá trị xã hội và kinh tế vĩ mô: Thúc đẩy tăng trưởng khu vực DNSXNVV thông qua xuất khẩu trực tiếp đóng góp vào việc tạo việc làm bền vững, tăng thu nhập bình quân cho người lao động, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa hiện đại hóa và giảm thâm hụt cán cân thương mại quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích chuẩn mực quốc tế về kinh tế lượng vi mô, nắm bắt kỹ thuật xử lý dữ liệu bảng động bằng mô hình Two-step System GMM trên Stata để giải quyết triệt để tính nội sinh trong nghiên cứu kinh doanh quốc tế.
• Giảng viên & Nhà nghiên cứu cao cấp: Bổ sung học liệu tham khảo chuyên sâu giàu tính thực chứng cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế và Kinh tế phát triển.
• Chủ doanh nghiệp & Giám đốc điều hành DNSXNVV: Nhận diện rõ quy luật tăng trưởng, từ bỏ tâm lý xuất khẩu ngắn hạn, có cơ sở dữ liệu định lượng để tự tin đầu tư nâng cấp công nghệ, mở rộng quy mô vốn và duy trì xuất khẩu ổn định.
• Cơ quan quản lý Nhà nước & Nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các số liệu và khuyến nghị có căn cứ khoa học vững chắc để thiết kế các chính sách hỗ trợ có mục tiêu, nâng cao hiệu quả giải ngân các quỹ bảo lãnh tín dụng và chương trình xúc tiến xuất khẩu quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo và đột phá nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng thành công Thuyết thương mại doanh nghiệp không đồng nhất của Melitz (2003) sang phân khúc doanh nghiệp quy mô nhỏ và vừa tại nền kinh tế chuyển đổi; chỉ ra rằng tác động học hỏi từ xuất khẩu không chỉ diễn ra tại thời điểm gia nhập thị trường mà chỉ thực sự tạo ra đột phá tăng trưởng bền vững khi doanh nghiệp đạt đến trạng thái xuất khẩu liên tục và ổn định.

2. Điểm cách tân vượt trội về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì?

So với nghiên cứu của Vũ Hương và cộng sự (2014) dùng OLS và phân vị hay Phạm Đình Long & Nguyễn Chí Tâm (2018), luận án sử dụng kỹ thuật Two-step System GMM trên tập dữ liệu bảng đa năm quy mô lớn đại diện toàn quốc (2014–2019), kiểm soát đồng thời hiệu ứng trễ nội sinh, phương sai sai số thay đổi và cố định ngành/năm, đồng thời đo lường tăng trưởng thông qua tam giác chỉ tiêu: Doanh thu, Lao động và Tổng tài sản thay vì các chỉ tiêu đơn lẻ.

3. Phát hiện thực nghiệm nào bất ngờ và có tính phản biện học thuật cao nhất?

Phát hiện chỉ ra rằng việc duy trì xuất khẩu ổn định tạo ra xung lực tăng trưởng mạnh hơn đáng kể so với việc mới bắt đầu xuất khẩu. Kết quả này phản bác trực tiếp nhận định của Bernard & Jensen (1999) tại Mỹ và Lafuente và cộng sự (2018) tại Romania, phản ánh thực tế rằng tại các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, chi phí học hỏi ban đầu rất lớn và lợi ích kinh tế theo quy mô chỉ phát huy tối đa khi doanh nghiệp đã vượt qua giai đoạn thích ứng thị trường.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) minh bạch không?

Có. Toàn bộ định nghĩa biến số, phương pháp thu thập từ mã ngành kinh tế VSIC, quy trình làm sạch dữ liệu ngoại lai, hệ thống câu lệnh hồi quy và các ma trận kiểm định VIF, Breusch-Pagan, Sargan/Hansen, AR(1)/AR(2) đều được trình bày minh bạch, chi tiết tại hệ thống phụ lục của luận án, cho phép tái lập nghiên cứu hoàn toàn trên nền tảng Stata.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Mở rộng nghiên cứu sang mô hình chuỗi cung ứng toàn cầu thông minh: tích hợp dữ liệu lớn (Big Data) hải quan thời gian thực, đánh giá sự tương tác giữa chính sách thuế carbon qua biên giới (CBAM), hiệp định thương mại số và tăng trưởng xanh của khu vực doanh nghiệp sản xuất trong kỷ nguyên kinh tế số.

Kết luận

1. Minh chứng khoa học toàn diện: Luận án khẳng định xuất khẩu là động lực nội sinh then chốt thúc đẩy tăng trưởng vượt bậc về doanh thu, lao động và tổng tài sản của các DNSXNVV tại Việt Nam.
2. Khám phá bản chất trạng thái xuất khẩu: Đột phá lý thuyết nằm ở việc chứng minh xuất khẩu ổn định liên tục mang lại hiệu ứng tăng trưởng vượt trội so với việc mới bắt đầu xuất khẩu, đồng thời cảnh báo rủi ro sụt giảm nghiêm trọng khi ngừng xuất khẩu.
3. Phản bác Quy luật Gibrat: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc cho thấy quy mô ban đầu và các đặc thù nội tại can thiệp sâu sắc vào tốc độ tăng trưởng của doanh nghiệp sản xuất.
4. Chuẩn mực phương pháp luận: Ứng dụng xuất sắc phương pháp kinh tế lượng tiên tiến System GMM hai bước, xử lý triệt để hiện tượng nội sinh trên tập dữ liệu bảng lớn giai đoạn 2014–2019.
5. Mở ra 3 luồng nghiên cứu mới: Khởi xướng các hướng nghiên cứu chuyên sâu về tính bền vững của trạng thái xuất khẩu trong kỷ nguyên FTA thế hệ mới, mối quan hệ giữa thương mại điện tử xuyên biên giới và năng lực đổi mới sáng tạo, cùng các mô hình tài chính chuỗi cung ứng xanh cho DNNVV.
6. Di sản học thuật và thực tiễn: Cung cấp hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách đồng bộ từ cấp độ quản trị doanh nghiệp đến điều hành vĩ mô, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia công nghiệp phát triển hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan tới tăng trưởng doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa Tăng trưởng DN là một yếu tố quan trọng của một nền kinh tế thịnh vượng. Tăng trưởng cũng là yếu tố sống còn đối với các DNNVV nói chung và DNSXNVV nói riêng bởi nếu không tăng trưởng, các DNSXNVV phải đối mặt với khả năng tồn tại thấp hơn đáng kể (Freeman và cộng sự, 1983).

Chính vì vậy, tăng trưởng của các DNNVV luôn là một chủ đề nghiên cứu được nhiều học giả trên toàn thế giới quan tâm. Nhìn chung, các nghiên cứu này tập trung tìm ra các nhân tố ảnh hưởng tới tốc độ tăng trưởng của DNNVV nói chung, bao gồm cả DNSXNVV. Trong đó, các nghiên cứu chủ yếu đi theo hai nhánh chính. Nhánh thứ nhất nghiên cứu sự phụ thuộc của tốc độ tăng trưởng vào quy mô DN và số năm hoạt động của DN.

Nhánh nghiên cứu thứ hai cho rằng tốc độ tăng trưởng của DN không chỉ phụ thuộc vào quy mô và số năm hoạt động mà còn phụ thuộc vào đặc thù của DN và của chủ DN. Đối với các nghiên cứu về sự phụ thuộc của tăng trưởng của DNSXNVV vào quy mô DN và số năm hoạt động của DN: Các nghiên cứu kiểm định mối liên hệ giữa quy mô và số năm hoạt động của DN với tăng trưởng DN thường bắt nguồn từ quy luật Gibrat. Gibrat (1931) đưa ra một quy luật nổi tiếng rằng tốc độ tăng trưởng của DN độc lập với quy mô của nó. Thuyết Gibrat được nghiên cứu với cỡ mẫu là tất cả các DN trong nền kinh tế.

Từ khi lý thuyết này ra đời, nhiều nghiên cứu thực nghiệm được tiến hành nhằm kiểm định tính đúng đắn của thuyết Gibrat đối với các DNNVV, bao gồm cả các DNSX. Hàng loạt các nghiên cứu đã được tiến hành với nhiều phương pháp và mẫu khác nhau tại các quốc gia như Thụy Điển (Davidsson và cộng sự, 2002), Ý (Becchetti và Trovato, 2002; Morone và Testa, 2008), Nhật Bản (Wijewardena và Cooray, 1995; Goddard và cộng sự, 2002), Áo (Weiss, 1998), Úc (Wijewardena và Tibbits, 1999), Anh (Dunne và Hughes, 1994; Storey, 2016), Mỹ (Friar và Meyer, 2003; Evans, 1987), Việt Nam (Nguyễn Thu Hằng và cộng sự, 2018; Bùi Thị Thu Loan, 2018)… Tuy nhiên, các kết quả nghiên cứu không đạt được sự đồng thuận. 10 Về quy mô DN, các nghiên cứu ủng hộ thuyết Gibrat hầu hết là các nghiên cứu về các DN lớn và đã hoạt động lâu năm. Trong khi đó, nhiều nghiên cứu khác lại cung cấp bằng chứng đối lập khi cho rằng quy mô DN có tác động tới tăng trưởng DN, đặc biệt trong lĩnh vực SX (Fiala và Hedija, 2019).

Các nghiên cứu của Hart và Prais (1956), Acs và Audretsch (1990), Baldwin và cộng sự (2000) hay Bùi Thị Thu Loan (2018) tìm thấy bằng chứng về mối quan hệ cùng chiều giữa quy mô DN và tốc độ tăng trưởng khi cho rằng DN có quy mô nhỏ không thể đa dạng hóa trong nhiều lĩnh vực hay hoạt động trong những ngành quan trọng. Họ phần lớn chỉ có thể chuyên sâu trong một lĩnh vực hẹp với biên lợi nhuận thấp, do đó, khi có rủi ro xảy ra, sức chống đỡ của các DN nhỏ sẽ thấp hơn DN lớn. Đặc biệt, những DN cung cấp các sản phẩm công nghệ cao hay giá trị lớn, số lượng các giao dịch thường bị giới hạn bởi thiếu uy tín và danh tiếng trên thị trường cũng như thiếu các chiến lược bài bản về quản trị, marketing do hạn chế về nguồn nhân lực. Ngược lại, khá nhiều nghiên cứu lại cung cấp bằng chứng phản đối thuyết Gibrat và cho rằng DN quy mô nhỏ tăng trưởng nhanh hơn DN quy mô lớn (Dunne và Hughes, 1994; Becchetti và Trovato, 2002; Nguyễn Thu Hằng và cộng sự, 2018; Evans, 1987).

Các nghiên cứu này cho rằng DNNVV có khả năng quản trị nguồn nhân lực tốt hơn khi luôn có xu hướng tinh gọn bộ máy bằng cách giữ lại các nhân viên có chất lượng và đào thải các vị trí việc làm thừa nhằm tiết kiệm chi phí và tăng hiệu quả công việc. Cơ cấu tổ chức tại các DNNVV khá gọn, thuận tiện cho việc quản lý và ra quyết định dẫn đến cơ hội tăng trưởng cao. Về số năm hoạt động của DN, một số nghiên cứu đã lý giải việc phủ định thuyết Gibrat bằng cách đưa thêm nhân tố tuổi DN và cho rằng quy mô và tuổi DN là hai nhân tố cơ bản ảnh hưởng tới tốc độ tăng trưởng của DN (Jovanovic, 1982). Các nghiên cứu của Geroski và Gugler (2004), Nguyễn Thu Hằng và cộng sự (2018), Evans (1987) đưa ra quan điểm tương đồng khi cho rằng DN trẻ sẽ gặp nhiều thuận lợi hơn so với DN lâu năm trong việc thích ứng với các thay đổi trên thị trường.

Các DN trẻ có thể tham gia thị trường ở quy môn tối ưu, họ rất tích cực học hỏi kiến thức mới từ bên ngoài và trở nên vượt trội hơn các DN đã hoạt động lâu năm. Tuy nhiên, xuất phát từ tầm quan trọng của tăng trưởng DN đối với bản thân DN và với nền kinh tế nói chung, rất nhiều các nghiên cứu vẫn tiếp tục bổ sung thêm các nhân tố mới nhằm lý giải cho tốc độ tăng trưởng khác nhau giữa các DN. 11 Đối với các nghiên cứu về sự phụ thuộc của tốc độ tăng trưởng vào các đặc thù của chính DN và chủ DN Với hướng nghiên cứu thứ hai, các bằng chứng thực nghiệm sau đó tiếp tục khẳng định tốc độ tăng trưởng của DNSXNVV không chỉ phụ thuộc vào các nhân tố truyền thống như quy mô và số năm hoạt động mà còn phụ thuộc vào các đặc điểm riêng của DN và của chủ DN. Các đặc điểm riêng của DNNVV bao gồm khả năng tiếp cận vốn, hình thức sở hữu, nguồn nhân lực, chiến lược kinh doanh.

Đặc điểm của chủ DN bao gồm học vấn, giới tính, độ tuổi… Về đặc điểm riêng của DNSXNVV, Heshmati (2001) nghiên cứu sử dụng bộ dữ liệu gồm các DN có quy mô lao động từ 1 - 100 nhân viên tại Thụy Điển trong giai đoạn 1993-1998 và phát hiện ra rằng bên cạnh quy mô và số năm hoạt động, tăng trưởng lao động của DN phụ còn thuộc vào năng suất lao động, mức độ thâm dụng vốn và số lượng nhân viên có bằng đại học. Tốc độ tăng trưởng tổng tài sản bị ảnh hưởng bởi mức độ vay nợ và năng suất lao động của DN. Trong khi đó, tăng trưởng doanh thu phụ thuộc vào một số đặc điểm riêng của DN như mức độ vay nợ, khả năng sinh lời, trình độ học vấn của nhân viên. Bên cạnh đó, nghiên cứu của Becchetti và Trovato (2002) tìm ra ảnh hưởng của khả năng tiếp cận vốn đến tốc độ tăng trưởng của DNSXNVV tại Ý bên cạnh các nhân tố truyền thống là độ tuổi và quy mô DN.

Các tác giả cho rằng DNSXNVV thường khó tiếp cận với nguồn vốn vay chính thức từ bên ngoài. Trở ngại tài chính trên thị trường vốn ảnh hưởng tới các quyết định đầu tư, do vậy sẽ tác động tới tốc độ tăng trưởng của DNSXNVV. Mateev và Anastasov (2010) nghiên cứu 560 DNNVV từ 6 nền kinh tế chuyển đổi tại các nước miền Đông và Trung Âu và tìm ra rằng quy mô tài sản của DN có tác động tích cực đến tốc độ tăng trưởng của các DNNVV. Ngoài ra, các đặc điểm riêng của DN như tỷ lệ vốn vay, năng suất lao động là các nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến tốc độ tăng trưởng của DN.

Trong đó, năng suất lao động cao sẽ thúc đẩy tăng trưởng DN do có sự tái phân bổ nguồn lực từ nơi ít hiệu quả sang nơi hiệu quả hơn; nguyên liệu và lao động có xu hướng di chuyển từ nơi có năng suất thấp sang nơi có năng suất cao. Ngoài ra, khi xem xét các yếu tố thuộc môi trường bên ngoài, Mateev và Anastasov (2012) tìm ra rằng thuế suất thuế thu nhập DN làm giảm tốc độ tăng 12 trưởng DN. Thuế thu nhập cao sẽ ảnh hưởng đến tiềm năng tăng trưởng của DN vì thuế thu nhập sẽ làm giảm thu nhập sau thuế của DN và do vậy DN sẽ giảm đầu tư cho tăng trưởng. Liên quan đến chiến lược kinh doanh, việc DNSXNVV tham gia vào thương mại quốc tế được cho là có tác động quan trọng tới tăng trưởng DN.

Một mặt, nhiều nghiên cứu khẳng định việc DN XK sẽ giúp DN nâng cao khả năng cạnh tranh, tích lũy được nhiều kiến thức và kinh nghiệm từ đối tác nước ngoài (Coad và Tamvada, 2012; Tse và cộng sự, 2017). Trong khi đó, một số nghiên cứu lại chỉ ra rằng, XK làm phát sinh nhiều chi phí, rủi ro cao hơn so với chỉ kinh doanh trên thị trường nội địa, do vậy, làm DN tăng trưởng chậm lại (Bernard và Jensen, 1995; Clerides và cộng sự, 1998; Sharma và Mishra, 2011). Về đặc điểm của chủ DN, nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng đặc điểm của chủ DN tác động đến tốc độ tăng trưởng của DN. Khác với các công ty lớn nơi mà nhà quản trị được thuê để điều hành DN, tại các DNNVV, chủ sở hữu DN cũng đồng thời điều hành DN.

Bên cạnh đó, tại các DN lớn quá trình ra quyết định phải trải qua nhiều bước, qua nhiều bộ phận xét duyệt. Tuy nhiên, tại DNNVV, chủ DN đồng thời là nhà quản trị có thể trực tiếp ra quyết định. Vì thế, đặc điểm của chủ DN như giới tính, học vấn, tuổi tác được cho là có ảnh hưởng đến các quyết định cũng như tốc độ tăng trưởng của các DNNVV. Nghiên cứu của Coad và Tamvada (2012) đo lường tốc độ tăng trưởng của 1,5 triệu DNNVV tại Ấn Độ trong giai đoạn 2002-2003 đã đưa ra kết luận rằng DN được điều hành bởi phụ nữ có tốc độ tăng trưởng chậm hơn DN được điều hành bởi nam giới do nữ giới được cho là thận trọng và ngại rủi ro hơn nam giới.

Ngoài ra, nghiên cứu của Rafiki (2019) tại Ả Rập Saudi đã tiến hành điều tra 119 chủ DNNVV và báo cáo có mối quan hệ tích cực giữa trình độ học vấn của chủ DN, các khóa đào tạo mà chủ DN tham gia, mạng lưới các mối quan hệ xã hội của chủ DN tới tốc độ tăng trưởng DN. Chủ DN có học vấn cao có xu hướng tiếp thu kiến thức, công nghệ mới và có chiến lược quản trị nguồn nhân lực hiệu quả hơn, do đó góp phần thúc đẩy tăng trưởng DN. Kế thừa các nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới, tại Việt Nam, một số nhà khoa học cũng đã tìm ra các nhân tố ảnh hưởng đến tăng trưởng của các 13 DNSXNVV.