CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ TÁC ĐỘNG CỦA XUẤT KHẨU ĐẾN NĂNG SUẤT CÁC DOANH NGHIỆP 1. Cơ sở lý thuyết về năng suất Để thực hiện được các mục tiêu của luận án, nghiên cứu sử dụng cả năng suất nhân tố tổng hợp và và năng suất lao động. Vì vậy, phần này tác giả trình bày cơ sở lý thuyết về năng suất nhân tố tổng hợp, năng suất lao động, các lý thuyết nền này được lý giải dưới tiếp cận vi mô và vĩ mô. Năng suất nhân tố tổng hợp 1.
Khái niệm năng suất nhân tố tổng hợp-TFP Theo Coelli và cộng sự (2005) thì năng suất được định nghĩa là “sản lượng sản xuất đạt được bao nhiêu từ các đầu vào cho trước”. Nếu ta đo lường sản lượng trên “ một đơn vị đầu vào (vốn hoặc lao động) thì ta có chỉ tiêu năng suất lao động hoặc là năng suất vốn. Khi kết hợp tất cả các đầu vào để tính toán sản lượng sản xuất thì ta có chỉ tiêu năng suất nhân tố tổng hợp (Total Factor Productivity viết tắt là TFP). Khái niệm năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) được Tinbergen (1942) phát triển đầu tiên.
Tuy nhiên, định nghĩa về TFP được biết đến nhiều nhất là của Solow (1957). Theo Solow (1957) thì TFP là trình độ công nghệ hay là kiến thức công nghệ. Mô hình tăng trưởng cổ điển của Solow (1957) được thể hiện như sau: ”” = × , (1.1) Với Y là sản lượng của doanh nghiệp; K là vốn đầu vào; L là lao động đầu vào “ và A(t) là trình độ công nghệ hay TFP và A(t) là hàm theo thời gian. TFP là tỷ số của số lượng tất cả các đầu ra với số lượng tất cả đầu vào.
TFP đo lường quan hệ giữa đầu ra với mức kết hợp hai hay nhiều các đầu vào (thường là lao động và vốn). TFP còn thể hiện một phần của đầu ra còn lại không giải thích được sự đóng góp trong các yếu tố đầu vào. Cụ thể, TFP đo lường đóng góp cho đầu ra của nền kinh tế vượt ra ngoài đóng góp bởi số lượng lao động, máy móc và vốn sử dụng. Như vậy, TFP phản ánh tiến bộ khoa học, công nghệ và kỹ thuật, giáo dục và đào tạo, qua đó tăng thêm đầu ra phụ thuộc vào gia tăng về số lượng và chất lượng của các yếu tố đầu vào là vốn và lao động.
Tăng TFP gắn liền với ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật, cải tiến phương thức quản lý, đổi mới công nghệ vào nâng cao kỹ thuật trình độ tay nghề của người lao động. Nếu cải tiến chất lượng của vốn, lao động và sử dụng các nguồn lực hiệu quả hơn thì lượng đầu ra có thể lớn hơn với cùng một lượng đầu vào như nhau. Các nhân tố tác động tới năng suất các nhân tố tổng hợp Theo kết quả nghiên cứu của Tổ chức Năng suất châu Á (2004) TFP có thể tăng “ vì nhiều lý do: chất lượng lao động tăng lên; thay đổi về thành phần hay chất lượng của vốn; tiến bộ công nghệ xuất phát từ công tác nghiên cứu và phát triển (R&D) trong nước, vay mượn từ tri thức toàn cầu, tái phân bổ nguồn lực, hay chỉ đơn giản là rút kinh nghiệm ”” từ thực tế làm việc. Thứ nhất, về chất lượng nguồn lao động Đầu tư vào nguồn nhân lực làm tăng năng lực cho lực lượng lao động, nâng cao trình độ học vấn làm tăng khả năng tiếp thu, ứng dụng những tiến bộ khoa học công nghệ; nâng cao kỹ năng, tay nghề của người lao động.
Đầu vào lao động chất lượng cao là yếu tố rất quan trọng làm tăng TFP (Romer, 1990). Thứ hai, về thay đổi cơ cấu vốn đầu tư Đầu tư phát triển công nghệ sản xuất mới là yêu cầu đòi hỏi tất yếu nhằm cải thiện “ chất lượng sản phẩm dịch vụ. Công nghệ mới sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh và cắt giảm chi phí sản xuất. Lựa chọn các lĩnh vực để đầu tư nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, tăng cường đầu tư công nghệ tiên tiến như tự động hóa; công nghệ thông tin và truyền thông; đầu tư vào những ngành nghề, lĩnh vực có năng suất cao , có giá trị tăng lớn từ đó ”” sẽ tăng TFP.
Thứ ba, về thay đổi cơ cấu kinh tế Cơ cấu lại nền kinh tế là việc chuyển các nguồn lực từ các ngành và thành phần kinh “ tế có năng suất thấp sang ngành và thành phần kinh tế có năng suất cao, tận dụng tốt lợi thế so sánh. Việc phân bổ lại các nguồn lực phát triển kinh tế như vốn, lao động, tài nguyên thiên nhiên, khoa học công nghệ giữa các ngành, các thành phần kinh tế để có được các ngành và thành phần kinh tế có năng suất cao hơn sẽ làm tăng hiệu quả các nguồn lực và làm tăng TFP. ”” Thứ tư, áp dụng tiến bộ kỹ thuật công nghệ Thúc đẩy các hoạt động đổi mới, sáng tạo; nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới, cải tiến quy trình sản xuất; công nghệ quản lý tiên tiến (hệ thống, công cụ quản lý tiên tiến…), thái độ làm việc tích cực, tác động làm nâng cao năng suất. Phương pháp tính năng suất các nhân tố tổng hợp • Theo cách tiếp cận vĩ mô Theo cơ sở lý thuyết, một nền kinh tế đạt được tăng trưởng chủ yếu dựa vào 3 nhân tố chính: vốn (K), lao động (L) và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP).
Do đó, mô 10 hình hạch toán các nguồn lực tăng trưởng kinh tế bắt đầu bằng hàm sản xuất dạng Cobb- Douglass: GDP = TFP × F ( L , K ) (1.2) Theo mô hình này, tăng trưởng kinh tế được phân thành 2 loại: tăng trưởng kinh “ tế theo chiều rộng và tăng trưởng kinh tế theo chiều sâu. Tăng trưởng kinh tế theo chiều rộng phản ánh sự gia tăng thu nhập phụ thuộc vào tăng số lượng lao động, quy mô nguồn vốn và lượng tài nguyên được khai thác; và tăng trưởng kinh tế theo chiều sâu, là sự gia tăng thu nhập do tác động của yếu tố TFP. TFP phản ánh sự gia tăng chất lượng máy móc, chất lượng lao động, vai trò của tổ chức và quản lí sản xuất. TFP phụ thuộc hai yếu tố: tiến bộ công nghệ và hiệu quả sử dụng lao động, vốn.
”” Giả thiết rằng hàm sản xuất dạng Cobb-Douglass là hàm số liên tục theo thời gian (t) và được biểu diễn dưới dạng đạo hàm riêng theo t như sau: = F(L,K) + TFP = F K, L + TFP + TFP (1.3) $ $ Do: =" # và =" # ! ! % % nên phương trình 1.3 bây giờ có dạng như sau: & &($ &! &% = , + + (1.4) &' &' ! &' % &' Chia hai vế của phương trình (1.4) cho GDP và sau phép biến đổi ta có: +,-.5) &' &' ($ &' ! &' % / 1 / / 3% Gọi α = và 1 – α = = !/! %/% Dưới dạng rút gọn của (1.5), với giả thiết hiệu suất không đổi theo quy mô, ta có: G(GDP) = G(TFP) + αG(L) + (1 - α)G(K) (1.6) Trong đó: G(GDP): tốc độ tăng của sản lượng. G(TFP): tốc độ tăng của năng suất nhân tố tổng hợp. G(L): tốc độ tăng của lao động. G(K): tốc độ tăng của vốn.
Theo phương trình (1.6), tốc độ tăng của năng suất nhân tố tổng hợp sẽ được tính 11 như sau: G(TFP) = G(GDP) – {αG(L) + (1 – α)G(K)} (1.7) • Theo cách tiếp cận vi mô Trong nghiên cứu thực nghiệm về ước tính TFP ở doanh nghiệp thì hàm sản xuất Cobb-Douglas thường được lựa chọn (Boisvert, 1982; Murthy, 2002). Cụ thể, hàm sản xuất dạng như sau: 56 57 59 4' = 4' 4' 4' 84' (1.8) Ở đây, Yit biểu thị đầu ra hiện vật của công ty i trong thời kỳ t, Kit, Lit và Mit tương ứng là các đầu vào về vốn, lao động và đầu vào trung gian, và Ait là mức hiệu quả trung tính Hick của công ty i trong thời kỳ t. Mặc dù Yit, Kit, Lit và Mit tất cả đều được quan sát bởi nhà kinh tế lượng (mặc dù “ thường dưới dạng giá trị chứ không phải lượng), Ait là không quan sát được đối với nhà nghiên cứu. Lấy log tự nhiên của (1.8) dẫn đến một hàm sản xuất tuyến tính: yit = β0 + βkkit + βllit + βmmit + εit (1.9) Ở đây các chữ thường chỉ logarit tự nhiên và ln(Ait) = β0 + εit Ở đây β0 đo mức hiệu quả trung bình giữa các công ty và qua thời gian; εit là độ “ lệch riêng theo thời gian và nhà sản xuất so với trung bình đó, mà sau đó có thể được phân rã thêm thành thành phần có thể quan sát được (ít nhất là có thể dự đoán) và thành phần không thể quan sát được.
Ta có phương trình sau: ; yit = β0 + βkkit + βllit + βmmit + vit + :4' (1.10) ; Với ωit = β0 + vit biểu thị năng suất cấp độ doanh nghiệp và :4' là một thành phần ngẫu nhiên. Năng suất ước lượng khi đó có thể được tính toán như sau: =4' = >?4' + @AB = C4' − @AE F4' − @AG H4' − @AI J4' < (1.11) =4' , nghĩa là (TFP) Và mức năng suất có thể thu được như là hàm mũ của < K 4' = exp < =4'. Để tính toán năng suất nhân tố tổng hợp thì có rất nhiều phương pháp, mỗi “ phương pháp sẽ có ưu và nhược điểm riêng. Kỹ thuật ước tính năng suất theo phương pháp hồi quy OLS về mặt kỹ thuật thì đơn giản và dễ ước lượng các hệ số hồi qui.
Phương pháp hồi quy OLS giả định rằng các yếu tố đầu vào là ngoại sinh tuy nhiên trong thực tế thì các yếu tố này là bị nội sinh (Olley và Pakes, 1996; Levinsohn và Petrin, 2003). Vì vậy nếu ước lượng TFP theo OLS thì kết quả sẽ bị chệch. Luận án, do vậy, sẽ 12 sử dụng các kỹ thuật: OP và LP, GMM nhằm khắc phục những hạn chế của vấn đề nội sinh (Nội dung phương pháp chi tiết tác giả diễn giải ở phụ lục 4) ”” Phương pháp ước lượng bán tham số do Olley-Pakes (OP) (1996) đã chỉ ra để đo “ lường năng suất thì vấn đề nội sinh sẽ xuất hiện khi lựa chọn đầu vào của doanh nghiệp.
