Tác động của sở hữu nước ngoài cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm đến quản trị công ty và hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp niêm yết tại việt nam

Tài liệu nghiên cứu Tác động của sở hữu nước ngoài cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm đến quản trị công ty và hiệu quả, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Trần Thị Thu
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Xuân Thạch
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Tác Động Của Sở Hữu Nước Ngoài Đến Quản Trị Công Ty Và Hiệu Quả Kinh Doanh Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Của Sở Hữu Nước Ngoài Tại VN

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng, sở hữu nước ngoài ngày càng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của các doanh nghiệp tại Việt Nam. Việc thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) không chỉ mang lại nguồn lực tài chính mà còn kéo theo những thay đổi về công nghệ, kỹ năng quản lý và tiêu chuẩn quốc tế. Tuy nhiên, sự gia tăng của sở hữu nước ngoài cũng đặt ra những thách thức đối với quản trị công ty và hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp Việt Nam. Nghiên cứu về tác động của sở hữu nước ngoài đến quản trị công ty và hiệu quả kinh doanh là vô cùng cần thiết để đưa ra những khuyến nghị chính sách phù hợp, giúp các doanh nghiệp Việt Nam tận dụng tối đa lợi ích từ hội nhập kinh tế và phát triển bền vững.

1.1. Vai trò của FDI trong nền kinh tế Việt Nam

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là một động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế của Việt Nam. FDI không chỉ cung cấp vốn mà còn chuyển giao công nghệ, kỹ năng quản lý và tiếp cận thị trường quốc tế. Điều này giúp các doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Theo số liệu thống kê, FDI đóng góp đáng kể vào GDP, tạo việc làm và thúc đẩy xuất khẩu của Việt Nam.

1.2. Ảnh hưởng của sở hữu nước ngoài đến cơ cấu sở hữu

Sở hữu nước ngoài có thể làm thay đổi cơ cấu sở hữu của các doanh nghiệp Việt Nam. Sự tham gia của các nhà đầu tư nước ngoài có thể dẫn đến sự phân tán sở hữu, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Tuy nhiên, nó cũng có thể tạo ra những xung đột lợi ích giữa các cổ đông, đặc biệt là giữa cổ đông lớn và cổ đông nhỏ.

II. Thách Thức Quản Trị Khi Sở Hữu Nước Ngoài Tăng Tại VN

Sự gia tăng sở hữu nước ngoài mang lại nhiều cơ hội, nhưng cũng đặt ra không ít thách thức cho quản trị công ty tại Việt Nam. Các doanh nghiệp cần phải đối mặt với những vấn đề như xung đột lợi ích giữa các cổ đông, sự khác biệt về văn hóa và tiêu chuẩn quản trị, cũng như áp lực tuân thủ các quy định pháp lý phức tạp. Nếu không có các biện pháp quản lý rủi ro hiệu quả, những thách thức này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả kinh doanh và giá trị doanh nghiệp.

2.1. Xung đột lợi ích giữa các cổ đông trong công ty niêm yết

Trong các công ty niêm yết, sự khác biệt về mục tiêu và lợi ích giữa các cổ đông, đặc biệt là giữa cổ đông lớn (bao gồm cả sở hữu nước ngoài) và cổ đông nhỏ, có thể dẫn đến xung đột. Các cổ đông lớn có thể sử dụng quyền lực của mình để theo đuổi các chính sách có lợi cho họ, nhưng lại gây thiệt hại cho các cổ đông nhỏ. Điều này đòi hỏi các cơ chế quản trị công ty hiệu quả để bảo vệ quyền lợi của tất cả các cổ đông.

2.2. Sự khác biệt về tiêu chuẩn quốc tế và văn hóa quản lý

Các nhà đầu tư nước ngoài thường áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế và văn hóa quản lý khác biệt so với các doanh nghiệp Việt Nam. Sự khác biệt này có thể gây ra những khó khăn trong việc phối hợp và điều hành hoạt động kinh doanh. Các doanh nghiệp cần phải có khả năng thích ứng và hài hòa các tiêu chuẩn và văn hóa khác nhau để đạt được hiệu quả cao nhất.

III. Quản Trị Công Ty Tốt Bí Quyết Nâng Cao Hiệu Quả

Để giải quyết những thách thức do sở hữu nước ngoài đặt ra, các doanh nghiệp Việt Nam cần phải tăng cường quản trị công ty. Điều này bao gồm việc xây dựng một hệ thống quản trị minh bạch, hiệu quả và tuân thủ các thông lệ quản trị tốt. Một hệ thống quản trị công ty tốt sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của các cổ đông, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, đồng thời cải thiện hiệu quả kinh doanh và giá trị doanh nghiệp.

3.1. Tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình

Tính minh bạch và trách nhiệm giải trình là những yếu tố then chốt của một hệ thống quản trị công ty tốt. Các doanh nghiệp cần phải công khai thông tin đầy đủ, chính xác và kịp thời về hoạt động kinh doanh, tình hình tài chính và cơ cấu sở hữu. Đồng thời, các thành viên Hội đồng quản trị và Ban điều hành phải chịu trách nhiệm về các quyết định của mình và giải trình trước các cổ đông.

3.2. Nâng cao vai trò của Hội đồng quản trị và Ban điều hành

Hội đồng quản trị và Ban điều hành đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và điều hành hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Hội đồng quản trị cần phải có đủ năng lực, kinh nghiệm và tính độc lập để đưa ra các quyết định sáng suốt và bảo vệ quyền lợi của các cổ đông. Ban điều hành cần phải có khả năng thực thi các quyết định của Hội đồng quản trị một cách hiệu quả.

IV. Sở Hữu Nước Ngoài Hiệu Quả Kinh Doanh Nghiên Cứu Tại VN

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa sở hữu nước ngoài và hiệu quả kinh doanh tại Việt Nam cho thấy rằng sở hữu nước ngoài có thể có tác động tích cực đến hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp. Tuy nhiên, tác động này có thể khác nhau tùy thuộc vào các yếu tố như ngành nghề kinh doanh, cơ cấu sở hữu và chất lượng quản trị công ty. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng quản trị công ty đóng vai trò trung gian quan trọng trong mối quan hệ giữa sở hữu nước ngoài và hiệu quả kinh doanh.

4.1. Phân tích dữ liệu bảng về công ty niêm yết

Các nghiên cứu thường sử dụng dữ liệu bảng từ các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam để phân tích mối quan hệ giữa sở hữu nước ngoài và hiệu quả kinh doanh. Các chỉ số hiệu quả kinh doanh thường được sử dụng bao gồm doanh thu, lợi nhuận, năng suất và giá trị doanh nghiệp.

4.2. Sử dụng mô hình kinh tế lượng để đánh giá tác động

Các mô hình kinh tế lượng, như phân tích hồi quy, thường được sử dụng để đánh giá tác động của sở hữu nước ngoài đến hiệu quả kinh doanh, đồng thời kiểm soát các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh, như quy mô doanh nghiệp, ngành nghề kinh doanh và môi trường kinh doanh.

V. Tác Động Của Sở Hữu Nước Ngoài Đến Quản Trị Tại VN

Nghiên cứu của Trần Thị Thu (2022) về "Tác động của sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm đến quản trị công ty và hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam" đã chỉ ra rằng sở hữu nước ngoài có ảnh hưởng đáng kể đến quản trị công ty. Cụ thể, sở hữu nước ngoài có thể thúc đẩy các doanh nghiệp áp dụng các thông lệ quản trị tốt, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, đồng thời cải thiện hiệu quả hoạt động.

5.1. Kết quả nghiên cứu định tính từ phỏng vấn chuyên gia

Nghiên cứu của Trần Thị Thu (2022) sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính thông qua phỏng vấn chuyên gia để hiệu chỉnh lại khái niệm, cách đo lường và các mối quan hệ giữa các biến trong mô hình phù hợp với bối cảnh nghiên cứu tại Việt Nam. Kết quả cho thấy các chuyên gia đều đồng ý rằng sở hữu nước ngoài có thể mang lại những lợi ích nhất định cho quản trị công ty.

5.2. Kết quả nghiên cứu định lượng sử dụng mô hình SEM

Nghiên cứu của Trần Thị Thu (2022) sử dụng phương pháp Maximum Likelihood with SEM (ML - SEM) để phân tích số liệu thu thập ở 180 công ty niêm yết tại Việt Nam từ năm 2015 - 2019. Kết quả cho thấy sở hữu nước ngoài có tác động tích cực đến hiệu quả kinh doanh khi đo lường qua Tobin’s Q.

VI. Giải Pháp Khuyến Nghị Tối Ưu Sở Hữu Nước Ngoài Tại VN

Để tận dụng tối đa lợi ích từ sở hữu nước ngoài và giảm thiểu những rủi ro tiềm ẩn, các doanh nghiệp Việt Nam cần phải chủ động nâng cao năng lực quản trị công ty, tuân thủ các quy định pháp lý và xây dựng mối quan hệ tốt với các nhà đầu tư nước ngoài. Đồng thời, các cơ quan quản lý nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về quản trị công ty, tăng cường giám sát và thực thi các quy định, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài hoạt động tại Việt Nam.

6.1. Hoàn thiện khung pháp lý về quản trị công ty

Khung pháp lý về quản trị công ty cần phải được hoàn thiện để đảm bảo tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và bảo vệ quyền lợi của các cổ đông. Các quy định cần phải rõ ràng, dễ hiểu và phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế.

6.2. Nâng cao năng lực quản trị cho doanh nghiệp VN

Các doanh nghiệp Việt Nam cần phải chủ động nâng cao năng lực quản trị thông qua đào tạo, tư vấn và học hỏi kinh nghiệm từ các doanh nghiệp thành công khác. Các doanh nghiệp cũng cần phải xây dựng một văn hóa quản trị tốt, khuyến khích sự tham gia của tất cả các thành viên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Doanh nghiệp là thành phần quan trọng trong nền kinh tế với những đóng góp to lớn vào sự phát triển của đất nước vì vậy các giải pháp nâng cao hiệu quả kinh doanh (HQKD) luôn là chủ đề thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học và nhà quản trị. Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế nhiều biến động như hiện nay, doanh nghiệp chịu tác động bởi nhiều yếu tố như cạnh tranh, khủng hoảng tài chính, dịch bệnh… (Abbasi và cộng sự, 2021). Để doanh nghiệp có thể trụ vững và duy trì sự phát triển trong tương lai rất cần một hệ thống quản trị công ty (QTCT) giúp kiểm soát và điều tiết mọi quá trình hoạt động.

Các quốc gia phát triển đã cung cấp rất nhiều bằng chứng cho thấy sự yếu kém của QTCT là nguyên nhân chính gây ra thua lỗ và phá sản ở các doanh nghiệp như Enron, Worldcom, Lehman Brothers, Wirecard. Đồng thời, sau sự kiện khủng hoảng kinh tế năm 1997 đã khiến các quốc gia như Hàn Quốc, Thái Lan thực hiện hàng loạt những thay đổi trong hệ thống QTCT nhằm tăng cường khả năng quản trị hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp (Yellen, 2007). Lý thuyết đại diện nhấn mạnh rằng QTCT góp phần hạn chế xung đột trong vấn đề đại diện, nâng cao hiệu quả kiểm soát và cải thiện kết quả đầu ra của doanh nghiệp (Jensen và Meckling, 1976). Chính vì vậy, trong khoảng 10 năm trở lại đây, các nghiên cứu xem xét ảnh hưởng của QTCT tới HQKD liên tục được bàn luận1.

Trong số đó rất nhiều kết quả tìm thấy QTCT ảnh hưởng cùng chiều tới HQKD (Klapper và Love, 2004; Zheka, 2005; Srairi, 2015; Arora và Bodhanwala, 2018; Mishra và cộng sự, 2021). Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu tìm thấy QTCT chưa phát huy được vai trò trong doanh nghiệp vì thiếu sự độc lập, khách quan trong hội đồng quản trị (HĐQT), ban kiểm soát, kiểm toán (Gupta và Sharma, 2014; Buallay và cộng sự, 2017). Xuất phát từ tầm quan trọng của QTCT trong doanh nghiệp, một số nhà nghiên cứu đã tìm thấy nhân tố sở hữu nước ngoài có thể nâng cao hiệu quả của QTCT như nghiên cứu của Ananchotikul (2007) ở Thái Lan, Chevalier và cộng sự (2006) ở Indonesia, Shubita và Shubita (2019) ở Jordan. Các bằng chứng này cũng phù hợp với nhận định của Shrivastav và Kalsie (2017) về 1 Theo kết quả tìm kếm trên Google Scholar với từ khóa “Corporate governance and firm performance” tại thời điểm tháng 8 năm 2022 cho thấy số lượng công bố trong giai đoạn từ năm 2012 - 2022 là 606,000 bài.

2 việc bổ sung sở hữu nước ngoài góp phần đa dạng cấu trúc sở hữu vốn, từ đó tăng cường sự kiểm soát với hoạt động quản lý và HQKD của doanh nghiệp. Hơn thế nữa, bản thân nhà đầu tư nước ngoài có những ưu thế về kỹ năng quản trị, trình độ chuyên môn và mạng lưới hoạt động rộng khắp thế giới nên sự bổ sung này vừa đem lại lợi thế về QTCT, vừa giúp cải thiện HQKD của doanh nghiệp (Bhatta và cộng sự, 2022). Một nhân tố khác cũng rất được quan tâm trong giai đoạn gần đây đó là cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm. Nhân tố này được nhận định ảnh hưởng cùng chiều tới QTCT.

Bởi vì, khi sự cạnh tranh trên thị trường càng cao đòi hỏi hệ thống QTCT phải hoạt động hiệu quả để đảm bảo duy trì sự phát triển của doanh nghiệp cũng như có những giải pháp đối phó với đối thủ trong ngành (Januszewski và cộng sự, 2002; Chen và cộng sự, 2012; De Almeida và Dalmácio, 2015; Yeh và Liao, 2020). Bên cạnh đó, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm còn được biết đến như công cụ quản trị bên ngoài giúp điều tiết hành vi của nhà quản lý, buộc họ phải chú trọng hơn tới việc cải thiện HQKD của doanh nghiệp (Hart, 1983). Cho nên, nhiều nghiên cứu đã chứng minh được cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm ảnh hưởng cùng chiều tới HQKD (Nickell, 1996; Sharma, 2011; Moradi và cộng sự, 2017; Liu và cộng sự, 2021). Có thể thấy rằng, các bằng chứng trong nghiên cứu trước khẳng định tồn tại ảnh hưởng của sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm tới QTCT, HQKD của doanh nghiệp và ảnh hưởng của QTCT tới HQKD của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, tác giả chưa tìm thấy tác động đồng thời của sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm tới HQKD của doanh nghiệp thông qua vai trò trung gian của QTCT nên đây là khoảng trống có thể khai thác được trong nghiên cứu. Khi phân tích bối cảnh thị trường Việt Nam, tác giả cho rằng khoảng trống nghiên cứu trên có thể thực hiện được ở đây. Đầu tiên, tác giả căn cứ trên tình hình thực tiễn của kinh tế Việt Nam. Cụ thể, theo số liệu của Tổng cục Thống kê, lượng vốn đầu tư từ nước ngoài vào Việt Nam năm 2021 tăng 9.2% so với cùng kỳ năm 2020 và dự đoán lượng vốn này còn tăng mạnh trong năm 2022 vì Chính phủ đã 3 đưa ra chính sách mở cửa kinh tế sau hai năm đại dịch và tăng cường nhiều giải pháp thu hút đầu tư hấp dẫn (Tổng cục Thống kê, tháng 3 năm 2022).

Song song với đó, Chính phủ tích cực đàm phán và hội nhập các tổ chức kinh tế lớn trong khu vực cũng như trên thế giới như Hiệp định thương mại tự do Asean (AFTA), Khu vực đầu tư toàn diện Asean (ACIA), Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP), Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Chính vì vậy, Việt Nam đang trở thành điểm đến tin cậy với nhà đầu tư nước ngoài. Đồng thời, sức ép cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm cũng tăng mạnh do đón nhận nhiều doanh nghiệp nước ngoài tham gia vào thị trường. Để tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, bảo vệ nhà đầu tư nước ngoài và phát triển kinh tế ổn định, Nhà nước đã ngày một hoàn thiện các văn bản, chính sách liên quan như Luật Đầu tư năm 2020, Luật Chứng khoán năm 2021, thông tư 116/2020/TT-BC về QTCT trong doanh nghiệp niêm yết.

Có thể thấy rằng, Nhà nước đã làm mọi cách để thu hút dòng vốn từ nước ngoài và tạo cơ chế, hành lang bảo vệ họ để họ tin tưởng khi tham gia vào thị trường. Tuy nhiên, việc sử dụng vốn hiệu quả như thế nào phụ thuộc vào bản thân doanh nghiệp tiếp nhận. Nếu doanh nghiệp biết tận dụng lợi thế của dòng vốn này để mở rộng sản xuất kinh doanh, nâng cao năng lực QTCT thì đây là cơ hội để phát triển mạnh mẽ trong tương lai. Thêm vào đó, sự tác động của cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm cũng đặt ra thách thức với doanh nghiệp trong việc tìm ra hướng đi và linh hoạt thay đổi cách thức QTCT để ứng phó với những biến động của nền kinh tế, từ đó cải thiện HQKD.

Tiếp đến, khi lược khảo các tài liệu liên quan, tác giả nhận thấy các nghiên cứu trong nước chủ yếu tập trung vào việc xem xét tác động của sở hữu nước ngoài tới HQKD của doanh nghiệp như nghiên cứu của Vinh (2014), Nguyen và cộng sự (2020). Hay nghiên cứu ảnh hưởng của QTCT tới HQKD như Vo và Nguyen (2014), Le và Thi (2016), Dao và Ngo (2020), Dao và Nguyen (2020). Gần đây nhất, nghiên cứu của Thu và Minh (2022) đã kiểm chứng ảnh hưởng của cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm tới HQKD của doanh nghiệp. 4 Tổng hợp lại kết quả nghiên cứu trước cho thấy các mối quan hệ kiểm chứng trước đó tập trung xem xét tác động trực tiếp của sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm tới QTCT, HQKD hay QTCT tác động tới HQKD.

Theo tác giả, nghiên cứu ảnh hưởng của sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm tới QTCT, từ đó tác động tới HQKD của doanh nghiệp là rất cần thiết. Bởi vì, thông qua kết quả đạt được cung cấp cơ sở cho việc đề xuất giải pháp nâng cao QTCT và HQKD của doanh nghiệp tại Việt Nam. Cùng với đó, nhà quản trị sẽ chú trọng hơn tới việc tăng sở hữu nước ngoài và nâng cao sức ép của cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm để thay đổi hệ thống QTCT, từ đó góp phần cải thiện HQKD của doanh nghiệp. Xuất phát từ những lập luận trên, tác giả lựa chọn đề tài “Tác động của sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm đến quản trị công ty và hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam” cho luận án tiến sĩ.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu  Mục tiêu tổng quát Luận án phát triển và kiểm định vai trò trung gian của QTCT, vai trò điều tiết của chiến lược cạnh tranh trong mối quan hệ giữa sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm và HQKD của các doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam.  Mục tiêu cụ thể Dựa trên mục tiêu tổng quát, mục tiêu cụ thể bao gồm: (1) Xác định và đo lường ảnh hưởng trực tiếp của sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm tới QTCT tại các doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam; (2) Xác định và đo lường ảnh hưởng trực tiếp của sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm tới HQKD của các doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam; (3) Xác định và đo lường ảnh hưởng trực tiếp của QTCT tới HQKD của các doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam; 5 (4) Xác định và đo lường ảnh hưởng điều tiết của chiến lược cạnh tranh tới mối quan hệ giữa sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm và HQKD của các doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam; (5) Xác định và đo lường ảnh hưởng gián tiếp của sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm đến HQKD của các doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam thông qua vai trò trung gian của QTCT.  Câu hỏi nghiên cứu Để thực hiện mục tiêu cụ thể, tác giả xây dựng các câu hỏi nghiên cứu sau: Câu hỏi số 1: Sở hữu nước ngoài, cạnh tranh trị trường dòng sản phẩm có ảnh hưởng tới QTCT tại các doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam hay không? Mức độ tác động của sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm tới QTCT như thế nào? Câu hỏi số 2: Sở hữu nước ngoài, cạnh tranh trị trường dòng sản phẩm có ảnh hưởng tới HQKD của các doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam hay không? Mức độ tác động của sở hữu nước ngoài, cạnh tranh thị trường dòng sản phẩm tới HQKD như thế nào? Câu hỏi số 3: Quản trị công ty có tác động tới HQKD của các doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam hay không?