CHƯƠNG 1: TONG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIEN VE TÁC ĐỘNG CUA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MAI TỰ DO DEN XUẤT KHẨU THUY SAN 1. Tổng quan công trình nghiên cứu va khoảng trống nghiên cứu 1. Tổng quan nghiên cứu nước ngoài Trên thế giới, đã có nhiều nghiên cứu về tác động của Hiệp định Thương mại tự do (Free Trade Agreement - FTA) đối với thương mại nói chung và xuất khâu của các nước thành viên trong FTA nói riêng. Suresh Moktan đã có công trình nghiên cứu “ The Impact of Trade Agreements on Intraregional Exports: Evidence from SAARC Countries” trên tạp chí International Economic Studies số 23 (2009).
Công trình nghiên cứu đã áp dụng những phân tích kinh tế lượng đề đánh giá hiệu quả của việc tham gia SAARC (Hiệp hội Nam Á vì sự Hợp tác khu vực) đến xuất khâu nội khối. Kết quả cho thấy nhìn chung FTA có tác động tích cực. Có những bằng chứng rõ rệt cho ảnh hưởng thúc đây của nó đến xuất khẩu, tuy nhiên nó không liên tục khi trong một sỐ giai đoạn ảnh hưởng của nó là không thực sự rõ rệt. Trong ấn phẩm của ADB institute, một nhóm tác giả trong đó Ganeshan Wignaraja chủ biên đã có bài viết “How do FTAs affect Exporting Firms in Thailand?” (2021).
Trong đó, nhóm tác gia đã thực hiện một khảo sat với 201 doanh nghiệp xuất khẩu của Thái Lan dé rút ra một kết luận là FTA có ảnh hưởng tới nhận thức và hành vi kinh doanh của các doanh nghiệp. Từ đó, mở ra những gợi ý về mặt chính sách cho quốc gia này để tối ưu hóa những ưu điểm FTA mang lại. Tác giả Shaista Alam đã có công trình nghiên cứu “ The Effect of Preferential Trade Agreements on Pakistan’s Export Performance” (2011). Theo đó, tac gia đã phân tích kinh tế lượng trong giai đoạn 2003 - 2010 dé xem xét ảnh hưởng của FTA lên ba tiêu chí: kim ngạch xuất khâu, số lượng nhà xuất khẩu, số lượng sản phẩm xuất khẩu.
Công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc tham gia SAFTA và các hoạt động thương mại song phương với Trung Quốc, Iran, Malaysia có tác động tích cực tới xuất khâu của Pakistan. Ngoài ra, việc tham gia các thỏa thuận về dệt may như MFA, ATC cũng đóng góp đáng ké tới xuất khẩu của quốc gia này. Tác giả Nguyen Tien Hoang và cộng sự đã có bài nghiên cứu: “lmpacts of EVFTA on the exportation of Vietnamese agricultural products to the EU market” (2021). Trong đó, tac gia đã đánh giá tác động tiềm ân của Hiệp định Thương mai Tự do Việt Nam - Liên minh Châu Âu (EVFTA) đối với xuất khâu nông sản của Việt Nam sang Liên minh Châu Âu (EU).
Các tác giả áp dụng mô hình SMART dé ước tính định lượng việc loại bỏ thuế quan theo hiệp định này ảnh hưởng như thế nào đến giá trị thương mại giữa hai bên, với năm cơ sở là 2018. Kết quả đầu ra SMART cho thấy EVFTA tác động tích cực đến xuất khâu nông sản từ Việt Nam sang thị trường EU, với tác động chuyền hướng thương mại chiếm ưu thé trong tao dựng thương mai. Dựa trên những phát hiện này, các khuyến nghị được đề xuất tới các cơ quan quản ly nhà nước cũng như doanh nghiệp trong nước nhằm thúc đây xuất khâu nông sản. Tác gia Philippe Lebailly và cộng sự đã có công trình nghiên cứu: “ Economic challenges of the export-oriented aquaculture sector in Vietnam” (2019).
Bài viết này nâng cao nhận thức về những thách thức mới liên quan đến chuỗi cung ứng của ngành nuôi trồng thủy sản Việt Nam định hướng xuất khẩu, bao gồm tình hình thị trường, xuất khâu, ngành thức ăn chăn nuôi, người trung gian và các khái niệm về nuôi trồng thủy sản bền vững mà các nhà hoạch định chính sách, ngành và doanh nghiệp nên xem xét. cho sự phát triển trong tương lai của ngành. Bài viết kết luận rằng còn thiếu sự quan tâm đến nhu cầu có kế hoạch hành động bền vững và toàn diện nhằm tăng cường xuất khẩu thực phẩm thủy sản có nguồn gốc động vật của Việt Nam, điều này có thể gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường, kinh tế và xã hội, như giá tri thấp. Thêm vào đó, phản ứng yếu trước những biến động của thị trường quốc tế, những hạn chế trong khả năng truy xuất nguồn gốc, các van đề về an toàn thực phẩm và thiếu chứng nhận thương hiệu.
Tác giả Doan Duc Manh và cộng sự đã có công trình nghiên cứu: “The potential impacts of the EVFTA on Vietnam’s exports of agricultural products: an application of SMART model” (2021). Nghiên cứu nhằm xác định va phân tích tác động của Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Liên minh Châu Âu (EVFTA) tới xuất khâu nông sản của Việt Nam. Dữ liệu thứ cấp từ Ngân hàng Thế giới và mô hình SMART theo hai kịch bản được áp dụng. Các mô phỏng cho thấy việc loại bỏ thuế quan sẽ dẫn đến sự gia tăng đáng ké trong xuất khẩu nông sản của Việt Nam.
Giá tri xuất khâu sản pham cá tra của Việt Nam tăng cao nhất. Trong một kịch bản, khi Liên minh châu Âu (EU) giảm thuế đối với các nước cạnh tranh khác, xuất khẩu nông sản của Việt Nam sẽ giảm nhẹ so với kịch bản kia. Qua xem xét mức giảm nhẹ và lợi thế so sánh bộc lộ của Việt Nam, có thê thấy giáp xác, động vật thân mềm và các động vật thủy sinh không xương sống khác nằm trong số những mặt hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam có khả năng hưởng lợi nhiều nhất từ EVFTA. Tổng quan nghiên cứu trong nước Tác giả Vũ Thanh Hương và Nguyễn Thị Minh Phương (2016) đã có bài nghiên cứu: “Đánh giá tác động theo ngành của Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU”.
Bài viết đã sử dụng mô hình trọng lực và số liệu giai đoạn 2001 - 2015 để nghiên cứu tác động của EVFTA đối với thương mại hàng hóa giữa Việt Nam - EU và hàm ý chính sách cho Việt Nam. Tác động của EVFTA được đại diện bằng hàng rào thuế quan. Các hàng hóa bao gồm 18 nhóm ngành và 2 nhóm hàng được phẩm và dệt may, trong đó có thuỷ sản. Kết qua cho thấy, xoá bỏ thuế quan sẽ thúc đây thương mại giữa Việt Nam va EU.
Qua đó, hai tac gia kết luận thương mại Việt Nam — EU không ngừng tăng trưởng và chủ yếu mang tính chất liên ngành do cơ cau xuất khẩu. Tác giả Nguyễn Thu Uyên (2020) đã có bài nghiên cứu: “Hoạt động xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường EU: Thực trạng và giải pháp”. Trong đó, bai nghiên cứu đã phân tích, đánh giá thực trạng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang EU trong những năm gần đây thông qua các số liệu thực tiễn. Từ đó chỉ ra những thành tựu và mặt hạn chế của hoạt động này nhằm đưa ra những định hướng và giải pháp thích hợp cho Việt Nam trong thời gian tới.
Tác giả Trần Thị Thu Nguyệt (2020) với nghiên cứu: “Thách thức cho các doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh thực hiện Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU”. Trong nghiên cứu này tác giả đã chỉ ra những thách thức đối với các doanh nghiệp Việt Nam đó là: khó khăn trong việc đảm bảo quy tắc xuất cứ hàng hoá, rào can từ các yêu cầu nghiêm ngặt của EU về vệ sinh, quy trình công nghệ, khó khăn trong việc tuân thủ những quy định về sở hữu trí tuệ, lao động và môi trường từ EVFTA, gia tăng áp lực cạnh tranh lên thị trường trong nước, các doanh nghiệp còn thiếu thông tin về các hiệp định thương mại. Dé tận dụng cơ hội cung như ứng phó với những thách thức mà EVFTA mang lại, một số giải pháp kiến nghị các doanh nghiệp. Tác giả Võ Thị Mai Thương (2020) đã có công trình nghiên cứu với đề tài: “ Cơ hội và thách thức đối với xuất khâu thuỷ sản Việt Nam trong điều kiện thực thi thương mại tự do Việt Nam - Liên Minh Châu âu (EVETA)”.
Thông qua thực hiện đề tài, luận văn đã phân tích được các quy định của Hiệp định EVFTA có tác động, ảnh hưởng đến hoạt động xuất khâu đối với thuỷ sản Việt Nam sang thị trường EU. Từ đó, phân tích chỉ tiết cơ hội và thách thức của một số mặt hàng chính trong nhóm thuỷ sản xuất khâu sang EU và đề xuất các giải pháp thúc đầy hoạt động xuất khẩu thuỷ sản trong thời gian tới. Tác giả Dương Yến Phi (2022) đã có bài nghiên cứu: Một số tác động của hiệp định thương mại tự do eu - việt nam (EVFTA)”. Bài viết đánh giá tác động của EVFTA đến một số lĩnh vực trong phát triển kinh tế ở Việt Nam về 3 mảng: Cắt giảm thuế quan và các thủ tục xuất nhập khẩu, Tự đo hóa thương mại dịch vụ, và đầu tư nhằm mang đến những hàm ý chính sách cho việc thực thi những FTA thế hệ mới.
Tác giả Nguyễn Minh Trang và cộng sự (2023) đã có đề tài nghiên cứu: “Rào can phi thuế với xuất khâu thủy sản sang eu của việt nam trong bối cảnh thực thi hiệp định thương mại tự do EU- Việt Nam (EVFTA)”. Bài nghiên cứu này được thực hiện nhằm các mục tiêu: Thứ nhất, tìm hiểu các rào cản phi thuế đối với hàng thủy sản nhập khẩu vào EU. Thứ hai, phân tích ảnh hưởng của Hiệp định Thương mại tự do EU-Việt Nam tới việc áp dụng và thực thi các rào cản phi thuế này. Cuối cùng, đề xuất phương hướng nhằm giúp các doanh nghiệp thủy sản đối phó với các rào cản phi thuê trong bôi cảnh mới.
Khoảng trong nghiên cứu Đã có nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước phân tích tác động của hiệp định FTA lên các quốc gia đang phát triển. Bên cạnh đó, trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về tác động của FTA đến xuất khâu của một quốc gia nhưng trong nước thì dé tài này vẫn chưa thực sự có những nghiên cứu chuyên sâu. Những công trình nghiên cứu trong nước chủ yếu là những đề tài rộng nói về quan hệ thương mại, tác động của FTA nói chung mà chưa có nhiều nghiên cứu về một FTA cụ thê đối với ngành thuỷ sản và tác động của FTA đối với mặt hàng đó là như thế nào. Đặc biệt đối với EVFTA, một Hiệp định mới nồi lên trong những năm gan đây thì mới bắt đầu có những nghiên cứu nhưng mức độ đánh giá tác động còn quá rộng, chưa di vào một mặt hàng nhất định trong đó có ngành thuỷ sản.
Tổng quan về hiệp định thương mai tự do (FTA) 1. Khái niệm của FTA Hiện nay, không có một định nghĩa chính thức về FTA.