Chương 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU LIEN QUAN DEN DE TÀI LUẬN ÁN Mặc dù mối quan tâm của cộng đồng quốc tế về tác động của các hiệp định thương mại tự do đối với các vấn đề nhân quyền còn tương đối mới, nhưng ở những khía cạnh rộng hẹp khác nhau cũng đã cho thấy nhiều quan điểm, tranh luận về chủ đề này. Tuy nhiên, những tranh luận về vai trò của kinh doanh nói chung và các hiệp định thương mại tự do nói riêng đối với bảo đảm nhân quyền vẫn chưa thực đạt được sự đồng thuận đến mức có thé làm cơ sở, đường hướng chung cho các quốc gia theo đó mà tuân thủ. Do đó, chương này sẽ khái lược những nội dung đã được bàn thảo và xác định vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu của luận án. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Trong số các hình thức hợp tác kinh tế toàn cầu, sức ảnh hưởng của các hiệp định thương mại tự do, gồm cả các hình thức song phương và đa phương ngày càng rõ rệt.
Qua đó, chúng ta ngày cũng thấy được rõ xu hướng lồng ghép các điều kiện bảo đảm quyền con người trong nội dung của các hiệp định thương mại tự do. Chính vì thế, nhu cầu thực hiện đánh giá tác động nhân quyền trong các hiệp định thương mại tự do cũng đã được các nhà nghiên cứu cũng như các chính phủ dần quan tâm kế từ giữa thập niên 2000 cho tới nay. Qua nghiên cứu những công trình tiêu biểu đã công bố, cùng với nhiều tài liệu tham khảo khác, có thé thay đây là một chủ đề còn rất mới không chỉ đối với Việt Nam mà với cả cộng đồng quốc tế. Có thé thấy các nghiên cứu trên thế giới cũng đã đề cập tới chủ đề này dưới nhiều góc độ khác nhau và cũng đã giúp làm sáng tỏ được nhiều nội dung quan trọng.
Những nghiên cứu về thương mai và việc bảo đảm các quyền con Hgười Có rất nhiều nghiên cứu đã khang định vai trò, sức ảnh hưởng không thé phủ nhận của các quá trình thương mại toàn cầu đối với việc bảo đảm quyền con người. Trong đó, các nghiên cứu, nhận định, bình luận đều cho rằng phát triển kinh tế giúp nâng cao khả năng hưởng thụ các quyền con người. Liên hiệp quốc thông qua các thiết chế của nó như các báo cáo viên đặc biệt hay Tổng thư kí, Ban thư kí cũng đã thông qua hàng loạt báo cáo về ảnh hưởng của toàn cầu hóa đối với việc thụ hưởng quyền con người từ những năm đầu của thế kỉ 21 như: - Báo cáo về “Tác động của Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của sở hữu trí tuệ đối với nhân quyên” (The impact of the Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights on human rights), [113] tại phiên họp thứ 52 của Ủy ban nhân quyền LHQ, nhấn mạnh đến mối quan hệ giữa bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ với các quyền con người khác, đặc biệt là mối quan hệ giữa hiệp định TRIPS với việc bảo đảm quyền về sức khỏe; - Báo cáo “Toàn cầu hóa và tác động tới việc thụ hưởng đây đủ các quyên con người”, (Globalization and its impact on the full enjoyment of human rights), [114] của Uy ban nhân quyén LHQ (2002) nhắn mạnh đến mối quan hệ giữa bảo đảm quyền con người trong lĩnh vực nông nghiệp trước bối cảnh mới của toàn cầu hóa, đặc biệt là các quyền liên quan đến lương thực và phát triển. Ngoài ra, báo cáo cũng đề cập đến một số vấn đề nảy sinh từ quá trình thương mại hóa nông nghiệp, đặc biệt là những van dé nay sinh với nhóm chủ thé không được hưởng lợi từ các hoạt động thương mại hóa nông nghiệp; - Báo cáo “Tự do hóa thương mại dịch vụ và nhân quyên” (Liberalization of trade in services and human rights) [101] của Cao ủy nhân quyền LHQ tai 14 phiên họp thứ 54 của tiểu ban bảo vệ và thúc đây nhân quyền (thuộc Ủy ban nhân quyền LHQ) vào tháng 6/2002 đã chỉ ra những tác động của thương mại dịch vụ đối với các quyền con người.
Báo cáo này nhắn mạnh rằng các chính sách về tự do hóa thương mại cần phải đề cập đến trách nhiệm của nhà nước đối với việc tôn trọng, thúc đầy và thực thi các quyền con người (đoạn 45). Nội dung này được tiếp tục đề cập, nhắn mạnh trong một số báo cáo giai đoạn 2003 - 2005 (như Báo cáo E/CN. Qua các báo cáo nêu trên của các cơ quan nhân quyền Liên hiệp quốc cho thấy, nhận thức chung của những cơ quan này van cho rằng các nhà nước là chủ thé đóng vai trò quan trọng nhất trong việc bảo đảm các quyền con người khi hoạch định chính sách phát triển thương mại tự do. Bởi toàn cầu hóa là một chủ dé rất rộng nên cũng đã có những công trình nghiên cứu xem xét đến các khía cạnh chuyên sâu của toàn cầu hóa mà một trong số đó là tác động của việc kí kết các hiệp định thương mại tự do.
Trong đó, nội dung nghiên cứu chủ yếu hướng vào đánh giá mức độ ảnh hưởng của các hiệp định thương mại tự do đối với bảo đảm quyền con người ở các quốc gia, đặc biệt đối với các nước chậm phát triển. Những nghiên cứu tiêu biểu về nội dung này có thé kê đến như: - Jagdish Bhagwati, “Thương mại tự do: Những thách thức truyền thống và đương dai” (Free trade: Old and New Challenges), [104] đã ban tới một số thách thức mới từ các hiệp định thương mại tự do liên quan đến các tiêu chuẩn lao động, môi trường nhưng chi đề cập một cách chung chung những thách thức mà các nhà hoạch định chính sách phải đối mặt chứ chưa đề cập đến tác động đối với các chủ thể quyền, ví dụ về lao động hay quyền về môi trường; Sau đó, Clyde Summers công bố nghiên cứu “Trận chiến ở Seattle: 15 Thương mại tu do, các quyên lao động và các giá trị xã hội" (The Battle in Seattle: Free Trade, Labor Rights, and Societal Values), [94] với lập luận tin rang WTO có trách nhiệm bảo đảm việc mở rộng thương mai tự do cũng gắn liền với việc nâng cao các tiêu chuẩn sống, tôn trọng các tiêu chuẩn lao động vốn không chỉ cần thiết cho bảo đảm quyền của những người lao động mà còn có tác dụng với các quyền con người nói chung. Những nghiên cứu về các hiệp định thương mai tự do và việc bao đảm quyền con người Với sự nổi lên của các hiệp định thương mai tự do vào đầu thập niên 1990, đã có một số nghiên cứu về vai trò của các hiệp định này, tiêu biểu như John Whalley (1998) trong nghiên cứu “Tại sao các quốc gia tìm đến với các hiệp định thương mại khu vực” (Why do countries seek Regional Trade Agreemenrs) [106] cho rằng các hiệp định thương mại tự do có thể giúp thúc đây cải cách các chính sách nội địa (domestic policy reform), hoặc làm bàn đạp tiến tới các diễn đàn đa phương, hay đơn giản là tìm kiếm sự bảo trợ an ninh từ những quốc gia đối tác. Khoảng một thập niên sau đó, Ủy ban nhân quyền Thái Lan vào năm 2006 đã công bố một ban dự thảo báo cáo về kiêm tra các vi phạm nhân quyền dựa trên xem xét việc đàm phán hiệp định thương mại tự do giữa nước này với Hoa Kì và tập trung vào bốn lĩnh vực gom: nông nghiệp, môi trường, các quyền sở hữu trí tuệ, đầu tư và dịch vụ.
Đây có lẽ là nghiên cứu sớm nhất về tác động của thương mại tự do đối với nhân quyền xét trong các lĩnh vực cụ thể ở một quốc gia Đông Nam Á, đáng tiếc là hiện nay bản đầy đủ của báo cáo đã không còn được tìm thấy trên các cơ sở đữ liệu trực tuyến. Sau đó, do Hoa Kì hủy bỏ việc đàm phán (vì cuộc đảo chính vào năm 2008) nên có thể Ủy ban nhân quyền Thái Lan cũng sẽ không công bố bản báo cáo cuối cùng ra công chúng. Từ đây, những nghiên cứu về đánh giá tác động của các hiệp định thương mại bắt đầu được chú 16 trọng hơn. Một trong những nghiên cứu quan trọng mở đầu là công trình của James Harrison va Alessa Goller, “Thuong mại và quyên con người: 'Đánh giá tác dong’ nghĩa là gi?” (Trade and Human Rights:What Does ‘Impact Assessment’ Have to Offer?), [105] - bình luận về những van dé cốt yếu liên quan đến việc thực hiện các đánh giá tác động về quyền con người (HRIAs) trong các hiệp định thương mại quốc tế; đưa ra một số câu hỏi trọng tâm dé đánh giá sự phát triển của các phương pháp cũng như mở rộng tới việc tim hiểu xem những vấn đề về mặt phương pháp đó có thể được giải quyết tốt nhất như thế nào; đánh giá tác động “xã hội” của các hiệp định thương mại và một số hạn chế của các phương pháp đánh giá tác động nhân quyền đang được thực hiện, trong đó tập trung chủ yếu vào những vấn đề pháp luật thương mại quốc tế; đưa ra một số kết luận về giá trị cũng như những hạn chế của các biện pháp đánh giá tác động nhân quyền trong các hiệp định thương mại, đồng thời chỉ ra xu hướng mà chúng ta có thé hi vọng răng sẽ giúp thúc đây những tranh luận về mối liên hệ giữa pháp luật nhân quyền và pháp luật thương mại trong tương lai.
Các nghiên cứu mới hơn trong khoảng 10 năm trở lại đây đã đề cập rõ ràng hơn tới nhu cầu đánh giá tác động quyển con người từ các hiệp định thương mại tự do với hai nội dung nghiên cứu nôi bật: Một là tìm hiểu về khả năng tác động đối với bảo đảm các quyền con người cụ thể; hai là tìm hiểu về vai trò của các chủ thê có nghĩa vụ bảo đảm quyên. - Nội dung nỗi bật đầu tiên của các nghiên cứu này là xem xét khả năng tác động của các hiệp định thương mại tự do đối với bảo đảm các quyền con người, bao gồm cả quá trình từ giai đoạn đàm phán các hiệp định thương mại, xem xét về nhận thức của các chủ thể tham gia đàm phán. Trong đó, các van đề thường được dé cập cũng xoay quanh nội dung phổ biến của các hiệp định thương mại như về quyền sở hữu trí tuệ, về đầu tư, về cạnh tranh hay 17 chính sách lao động.