CHƯƠNG I: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, LÝ THUYẾT TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Trong chương này, chúng tôi sẽ trình bày về một số công trình nghiên cứu có liên quan tới đề tài, lý thuyết tiếp cận, một số khái niệm then chốt trong công trình, mục tiêu nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và đặc điểm của mẫu khảo sát.1 Tổng quan những công trình nghiên cứu có liên quan Lựa chọn nghề nghiệp là một quá trình xác định cho bản thân một lĩnh vực lao động phù hợp với đặc điểm, tính cách của bản thân và quá trình này chịu sự tác động của nhiều yếu tố khác nhau. Sau đây, chúng tôi sẽ trình bày và phân tích một số công trình nghiên cứu mà chúng tôi cho là quan trọng và có ý nghĩa trực tiếp đối với đề tài này. Phần tổng quan này bao gồm hai tiểu mục: hướng nghiên cứu về sự lựa chọn nghề nghiệp và các yếu tố tác động, và hướng nghiên cứu về sự khác biệt giới trong gia đình được phân theo những công trình nghiên cứu nước ngoài và trong nước.1 Những công trình nghiên cứu nước ngoài 1.1 Hướng nghiên cứu về sự lựa chọn nghề nghiệp và các yếu tố tác động Nghiên cứu của nhóm tác giả Bathsheba K. Borgen về quyết định chọn nghề của học sinh trung học tại Kenya năm 2000 đã chỉ ra những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chọn nghề của học sinh trung học tại Kenya.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, học sinh trung học tại Kenya đánh giá phụ huynh có nhiều ảnh hưởng đến sự lựa chọn nghề nghiệp và ra quyết định của họ hơn so với giáo viên trong trường. Đồng thời, nhóm tác giả cũng cho thấy vấn đề định kiến giới trong lựa chọn nghề nghiệp đã hạn chế những công việc mà học sinh nữ có thể lựa chọn so với học sinh nam. Qua đó cho thấy, học sinh nam luôn được ưu tiên 4 lựa chọn các ngành nghề tốt và có vị trí xã hội cao hơn so với học sinh nữ trong các trường trung học tại Kenya. Nhiều công trình nghiên cứu về tác động của gia đình đến quyết định chọn nghề của con cái cũng cho thấy yếu tố trình độ học vấn và nghề nghiệp của cha mẹ là hai yếu tố có tác động đáng kể đến sự lựa chọn nghề nghiệp của người trẻ.
Trong đó, người cha hoặc người mẹ có trình độ học vấn cao, có một công việc tốt hay một vị trí cao trong nghề của mình thì điều đó sẽ giúp ích rất nhiều cho con của họ trong việc lựa chọn nghề và có được một vị trí nghề nghiệp tốt hơn (Ham và cộng sự, 2009). Bên cạnh đó, nghề nghiệp của người cha sẽ có tác động đáng kể đến nguyện vọng nghề nghiệp của con trai, trong khi nghề nghiệp của người mẹ sẽ có ảnh hưởng mạnh mẽ đến nguyện vọng nghề nghiệp của con gái (Tsukahara, 2007; Martine Segalen, 2013). Kết quả của cuộc điều tra vào năm 1985 về cấu trúc các tầng lớp nghề nghiệp tại Pháp được H. Mendras dẫn lại vào năm 2003 cho thấy sự phân bố nghề nghiệp có sự di động đi lên nhưng phần đông con cái vẫn tiếp tục giữ vị trí nghề nghiệp của cha mình.
Xem xét nhóm nghề nghiệp của con trai phân theo nhóm nghề nghiệp của người cha đã cho thấy 59,8% con trai của cán bộ tiếp tục làm cán bộ, 48,9% con trai của công nhân đều tiếp tục làm công nhân và 33,8% con trai của nông dân sẽ tiếp tục làm nông dân (Mendras, 2003, dẫn theo Trần Hữu Quang, 2019). Các công trình nghiên cứu sau này cũng tìm ra kết quả tương tự, rằng người cha có sự tác động đáng kể đến sự lựa chọn nghề nghiệp của con cái. Nếu người cha là doanh nhân thì khả năng cao là người con cũng sẽ trở thành doanh nhân (Hout và Rosen, 2000; Vijverberg và Houghton, 2002). Cũng nghiên cứu về tác động của gia đình đến việc chọn nghề, tác giả Kumar với công trình nghiên cứu về sự ảnh hưởng của cha mẹ đối với sinh viên đại học tại Ethiopia năm 2016 đã chỉ ra rằng cha mẹ đóng vai trò quan trọng trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp của những sinh viên đại học được khảo sát.
Trong đó, trình độ giáo dục và nghề nghiệp của người cha có tác động đến kết quả lựa chọn nghề nghiệp của con cái hơn so với người mẹ. Theo tác giả, tại các nước đang phát triển thì người cha 5 là trụ cột chính của gia đình, là người có học thức, tiếp xúc nhiều với xã hội và hiểu biết về các vấn đề nhiều hơn so với phụ nữ vậy nên người đàn ông trong gia đình sẽ là người có ảnh hưởng nhất định đến quyết định nghề nghiệp của con cái.2 Hướng nghiên cứu về sự khác biệt giới trong gia đình Nghiên cứu của Behrman và Knowles năm 1999 về các gia đình Việt Nam đã cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa mức thu nhập của gia đình với kết quả học tập của con cái, đặc biệt là các bé gái trong gia đình Việt Nam. Cụ thể, ở những hộ nghèo thì kết quả học tập của các bé gái luôn thấp hơn so với kết quả học tập của các bé trai. Như vậy, trong các gia đình có mức thu nhập thấp thì gia đình luôn ưu tiên đầu tư vào việc học cho các bé trai hơn và xem việc học của các bé gái là ít cần thiết so với các bé trai.
Belanger và Liu (2004) cũng tìm ra kết quả tương tự cho thấy vẫn có sự khác biệt giới trong dự định đầu tư vào việc đi học của con cái.2 Những công trình nghiên cứu trong nước 1.1 Hướng nghiên cứu về sự lựa chọn nghề nghiệp và các yếu tố tác động Nhóm tác giả Phan Thị Tố Oanh (1996), Phạm Thị Ngọc Hà (2006), Tôn Thiện Chiếu và đồng sự (2007), Trần Đình Chiến (2008), Phạm Mạnh Hà (2011) nghiên cứu về vấn đề chọn nghề của học sinh THPT đã cho thấy có sự khác nhau giữa nam và nữ trong xu hướng lựa chọn nghề nghiệp của học sinh THPT. Trong khi học sinh nam có xu hướng chọn các ngành thuộc khối khoa học tự nhiên như kỹ thuật, xây dựng, kiến trúc thì học sinh nữ lại có xu hướng chọn các ngành thuộc khối khoa học xã hội như sư phạm, tài chính, ngoại thương. Thông qua xu hướng lựa chọn nghề của học sinh, tác giả trên cũng chỉ ra lý do cũng như động cơ chọn nghề của học sinh chủ yếu dựa trên sở thích và học lực của bản thân. Qua đó cho thấy, học sinh có xu hướng lựa chọn nghề theo nhu cầu cá nhân, tức động cơ bên trong mà ít quan tâm đến nhu cầu thực tế của xã hội.
6 Đề tài nghiên cứu “Xu hướng nghề nghiệp của sinh viên ngành văn hóa thông tin trong quá trình đào tạo tại các trường cao đẳng - đại học ở TP.HCM” năm 2006 của tác giả Đỗ Ngọc Anh được thực hiện trên 600 sinh viên ngành văn hóa thông tin tại các trường đại học và cao đẳng ở TP.HCM đã chỉ ra yếu tố nhận thức nghề là yếu tố cơ bản nhất trong việc hình thành xu hướng nghề nghiệp của sinh viên. Kết quả nghiên cứu cho thấy, ngay cả sinh viên là những người đã lựa chọn nghề nhưng nhận thức của sinh viên về nghề đã lựa chọn vẫn chưa đầy đủ và sự phù hợp về phẩm chất tâm lý cá nhân với yêu cầu của nghề chưa cao. Tuy nhiên, công trình nghiên cứu chỉ giới hạn ở xu hướng nghề nghiệp của sinh viên thuộc một ngành nghề cụ thể mà chưa có cái nhìn tổng quát về xu hướng chọn nghề cũng như nhận thức về nghề của sinh viên Đại học - Cao đẳng tại TP. Tác giả Phạm Mạnh Hà trong bài viết “Thái độ của học sinh trong việc lựa chọn nghề nghiệp” đăng trên Tạp chí Tâm lý học năm 2007 đã giới thiệu về một cuộc nghiên cứu định lượng trên 1.500 học sinh đang học ở 13 trường THPT tại Hà Nội.
Từ kết quả nghiên cứu, tác giả đã cho thấy học sinh đã biết cân nhắc, tính toán trong việc chọn nghề phù hợp với học lực của bản thân (70,7%) và chọn nghề dễ tìm được việc làm (54,1%). Bên cạnh đó, tác giả cũng chỉ ra được những yếu tố ảnh hưởng một phần đến động cơ chọn nghề của học sinh. Trong đó, học sinh cho rằng việc chọn nghề của mình có ảnh hưởng bởi lời khuyên của cha mẹ (57,7%) và bị ảnh hưởng bởi dư luận xã hội như phải học đại học (43,1%). Tuy nhiên công trình nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc mô tả thực trạng hướng nghiệp của nhà trường và thái độ của học sinh trong việc chọn nghề, chưa đi sâu phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến việc chọn nghề của học sinh như gia đình, bạn bè, dư luận xã hội.
Xem xét các định hướng nghề nghiệp của cha mẹ đối với con cái, kết quả của các công trình nghiên cứu chỉ ra rằng hầu hết các bậc cha mẹ đều mong muốn con cái có trình độ học vấn cao, học đến bậc học cao đẳng - đại học (Hà Thúc Dũng, Nguyễn Ngọc Anh, 2012, Nguyễn Thị Minh Phương, 2014), và có nghề nghiệp ổn định (Lê Thi, 2011). Trong đó, nhóm nghề công chức, viên chức nhà nước là nhóm nghề được 7 phần lớn cha mẹ ở nông thôn và thành thị lựa chọn định hướng cho con dù là đối với con trai hay con gái (Đặng Bích Thủy, 2008). Tuy nhiên, trong các nghiên cứu sau này đã cho thấy nhóm nghề này đối với gia đình mà cha mẹ có trình độ học vấn cao, có nghề nghiệp chuyên môn thì tỷ lệ không cao bằng so với những gia đình mà cha mẹ có trình độ học vấn thấp và làm nghề lao động tay chân (Đặng Thanh Nhàn, 2010). Cũng có các bậc cha mẹ gặp phải một số khó khăn trong việc định hướng nghề nghiệp cho con cái (40%) khi không biết định hướng nghề như thế nào cho con trai và con gái trong gia đình (Hà Thúc Dũng, Nguyễn Ngọc Anh, 2012).
Công trình nghiên cứu về định hướng nghề nghiệp của cha mẹ đối với con cái ở xã Trịnh Xá, huyện Lục Bình, tỉnh Hà Nam của tác giả Đặng Thanh Nhàn năm 2010 cho thấy có đến 90% số hộ gia đình trên địa bàn nghiên cứu làm nghề nông nhưng phần lớn phụ huynh đều không mong muốn con mình sẽ đi theo nghề nông của cha mẹ, họ mong muốn con thoát ly nghề nông và làm công chức nhà nước hoặc chí ít cũng làm công nhân hoặc buôn bán để không phải gắn với nghề nông.