ĐẶT VẤN ĐỀ Trong sự phát triển chung của xã hội, cùng với sự phát triển của kinh tế trên thế giới cũng như Việt Nam, đời sống nhân dân ngày càng được nầng cao, ngoài nhu cầu về ăn mặc ở họ còn muốn đi du lịch để bớt những lo toan trong cuộc sống thường ngày, được hòa mình vào trong bầu không khí trong lành của thiên nhiên, để khám phá những điều mới mẻ, mở mang thêm về kiến thức cũng như tầm hiểu biết của mình. Do đó, du lịch đã trở thành nhu cầu tất yếu của con người. Một trong những loại hình du lịch đang ngày càng phát triển mạnh mẽ và thu hút du khách quốc tế và du khách trong nước – đó là loại hình du lịch sinh thái. Du lịch sinh thái được xem như một giải pháp hữu hiệu để bảo vệ môi trường sinh thái hướng tới sự phát triển bền vững thông qua quá trình làm giảm sức ép khai thác nguồn lợi tự nhiên, phục vụ nhu cầu của du khách, của người dân địa phương khi tham gia vào các hoạt động du lịch sinh thái.
Với nguồn tài nguyên phong phú đa dạng mà thiên nhiên ban tặng cho Việt Nam. Nước ta với lợi thế khí hậu nhệt đới gió mùa, lãnh thổ trải dài trên 15 độ vỹ tuyến với ¾ là địa hình đồi núi và cao nguyên, với 3200 km bờ biển, hang ngàn hòn đảo…, có nhưng nét đặc trưng và nhiều di tích văn hóa lịch sử do đó du lịch sinh thái đang là mối quan tâm và đầu tư phát triển mạnh mẽ. Trong những năm qua, dù gặp nhiều khó khăn trong ngành du lịch Việt Nam vẫn phát triển mạnh và đạt nhiều thành tựu đáng kể. Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Mường Nhé được thành lập theo Quyết định số 1019/QĐ-UBND ngày 03/10/2005 của UBND tỉnh Điện Biên, tổng diện tích khu bảo tồn chiếm khoảng 45.123,13 ha, bao gồm 5 xã biên giới thuộc huyện Mường Nhé.
Đây còn là nơi sinh sống của một số dân tộc vùng cao như người Hà Nhì, người Khơ Mú, người Mông. với bản sắc văn hóa độc đáo.được đánh giá là khu bảo tồn thuộc loại lơn ở Việt Nam, với tính đa dạng cao và hệ sinh thái phong phú, trở thành địa điểm du lịch khám phá thiên nhiên hấp dẫn của huyện 1 Mường Nhé, tỉnh Điện Biên. Vai trò của KBTTN đối với hoạt động du lịch sinh thái (DLST) ngày càng nổi bật và được quan tâm nhiều hơn. Song những năm gần đây nhu cầu của khách du lịch đối với các khu bảo tồn tự nhiên ngày càng tăng cao, các hoạt động DLST ngày càng phát triển.
Bên cạnh đó, mức độ tập trung của khách du lịch không đồng đều dẫn đến sự quá tải gây ảnh hưởng tới tài nguyên rừng. Chính những hoạt động du lịch diễn ra hang loạt không được kiểm soát chặt chẽ đã và đang tiếp tục gây suy thoái cho nhiều nơi có giá trị tự nhiên và văn hóa làm tổn hại đến tài nguyên rừng, cũng như làm mất đi nguồn thu quan trọng. Vì vậy, việc đánh giá hiện trạng, tác động và hoạt động du lịch sinh thái đến tài nguyên thiên nhiên và vấn đề bảo tồn, chia sẻ lợi ích cộng đồng là cần thiết để đưa ra các giải pháp, định hướng nhằm phát triển du lịch mà vẫn đảm bảo được mục tiêu bảo tồn các giá trị KBTTN. Xuất phát từ cơ sở lý luận về DLST, từ thực tiễn và tính cần thiết của vấn đề, em đã tiến hành thực hiện đề tài “Tác động của du lịch sinh thái đến đa dạng sinh học tại khu bảo tồn thiên nhiên Mường Nhé, tỉnh Điện Biên” 2 CHƢƠNG I TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Du lịch sinh thái 1. Khái niệm du lịch sinh thái Ngày nay sự hiểu biết về du lịch sinh thái đã phần nào được cải thiện, thực sự đã có một thời gian dài du lịch sinh thái là chủ đề nóng của các hội thảo về chiến lược và chính sách bảo tồn và phát triển các vùng sinh thái quan trọng của các quốc gia và thế giới. Thực sự đã có nhiều nhà khoa học danh tiếng tiên phong nghiên cứu lĩnh vực này, điển hình như: Hector Ceballos-Lascurain- một nhà nghiên cứu tiên phong về du lịch sinh thái(DLST), định nghĩa DLST lần đầu tiên vào năm 1987 như sau: "Du lịch sinh thái là du lịch đến những khu vực tự nhiên ít bị ô nhiễm hoặc ít bị xáo trộn với những mục tiêu đặc biệt: nghiên cứu, trân trọng và thưởng ngoạn phong cảnh và giới động-thực vật hoang dã, cũng như những biểu thị văn hoá (cả quá khứ và hiện tại) được khám phá trong những khu vực này" trích trong bài giảng Du lịch sinh thái của Nguyễn Thị Sơn. Năm 1994 nước Úc đã đưa ra khái niệm “DLST là Du lịch dựa vào thiên nhiên, có liên quan đến sự giáo dục và diễn giải về môi trường thiên nhiên được quản lý bền vững về mặt sinh thái”.
Theo Hiệp hội DLST Hoa Kỳ, năm 1998 “DLST là du lịch có mục đích với các khu tự nhiên, hiểu biết về lịch sử văn hóa và lịch sử tự nhiên của môi trường, không làm biến đổi tình trạng của hệ sinh thái, đồng thời ta có cơ hội để phát triển kinh tế, bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên và lợi ích tài chính cho cộng đồng địa phương”. Một định nghĩa khác của Honey (1999) “DLST là du lịch hướng tới những khu vực nhạy cảm và nguyên sinh thường được bảo vệ với mục đích nhằm gây ra ít tác hại và với quy mô nhỏ nhất. Nó giúp giáo dục du khách, tạo quỹ để bảo vệ môi trường, nó trực tiếp đem lại nguồn lợi kinh tế và sự tự quản lý 3 cho người dân địa phương và nó khuyến khích tôn trọng các giá trị về văn hóa và quyền con người”. Ở Việt Nam vào năm 1999 trong khuôn khổ hội thảo xây dựng chiến lược quốc gia về phát triển du lịch sinh thái đã đưa ra định nghĩa như sau: “Du lịch sinh thái là hình thức du lịch thiên nhiên có mức độ giáo dục cao về sinh thái và môi trường có tác động tích cực đến việc bảo vệ môi trường và văn hóa, đảm bảo mang lại các lợi ích về tài chính cho cộng đồng địa phương và có đóng góp cho các nỗ lực bảo tồn”.
Năm 2000, Lê Huy Bá cũng đưa ra khái niệm về du lịch sinh thái “DLST là một loại hình du lịch lấy các hệ sinh thái đặc thù, tự nhiên làm đối tượng để phục vụ cho những khách du lịch yêu thiên nhiên, du ngoạn, thưởng thức những cảnh quan hay nghiên cứu về các hệ sinh thái. Đó cũng là hình thức kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa phát triển kinh tế du lịch với giới thiệu về những cảnh đẹp của quốc gia cũng như giáo dục tuyên truyền và bảo vệ, phát triền môi trường và tài nguyên thiên nhiên một cách bền vững”. Trong luật du lịch năm 2005, có một định nghĩa khá ngắn gọn “Du lịch sinh thái là hình thức du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn với bản sắc văn hoá địa phương với sự tham gia của cộng đồng nhằm phát triển bền vững”. Theo quy chế quản lý các hoạt động du lịch sinh thái tại các VQG, khu bảo tồn thiên nhiên, do bộ Nông nghiệp và PTNT ban hành năm 2007, thì du lịch sinh thái được hiểu là “Du lịch sinh thái: Là hình thức du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn với bản sắc văn hoá địa phương với sự tham gia của cộng đồng dân cư ở địa phương nhằm phát triển bền vững”.
Theo Hiệp hội Du lịch Sinh Thái (The Internatonal Ecotourism society) thì “DLST là du lịch có trách nhiệm với các khu thiên nhiên là nơi bảo tồn môi trường và cải thiện phúc lợi cho nhân dân địa phương”. Qua tìm hiểu các khái niệm trên ta có thể thấy rằng các khu bảo tồn và VQG là nơi phù hợp nhất, bởi đây chính là nơi có nhiều yếu tố hấp dẫn khách du lích sinh thái. Những yếu tố này có thể là một hoăc nhiều loài động thực vật quý hiếm và đặc hữu, cuộc sống hoang dã phong tục tập quán, tính 4 đa dạng sinh học cao, địa hình hùng vĩ, các khu di tích lịch sử hoặc văn hóa đương đại, mang tính đặc thù trong điều kiện tự nhiên. Những yếu tố này sẽ làm lợi cho các đơn vị tổ chức du lịch sinh thái và cộng đồng địa phương do vậy các yếu tố này sẽ được bảo vệ tốt, chính đây là mối quan hệ giữa du lịch và các Khu bảo tồn và VQG.
Vai trò của du lịch sinh thái đối với KBTTN Hiện nay DLST đang đóng một vai trò quan trọng trong nhiều dự án bảo tồn thiên nhiên và phát triển cảnh quan, các mục tiêu của DLST có liên quan đến các khu bảo tồn thiên nhiên là: - Sự tương thích về mặt sinh thái và văn hóa của phát triển du lịch là một điều kiện quan trọng. - Phát triển Du lịch phải hỗ trợ tài chính cho công tác bảo tồn ở các khu BTTN và VQG. - Tạo thu nhập cho người dân địa phương. - Góp phần quan trọng nhằm thuyết phục mọi người chấp nhận bảo tồn thiên nhiên là một kết quả gián tiếp của các tác động kinh tế Du lịch sinh thái là cách tốt nhất nhằm giúp cả cộng đồng địa phương và các KBTTN & VQG.
Đó cũng là một hợp phần lý tưởng của chiến lược phát triển bền vững trong đó tài nguyên thiên nhiên được sử dụng như một yếu tố thu hút khách du lịch mà không gây tác hại tới thiên nhiên của khu vực. Là một công cụ quan trọng trong quản lý các KBTTN & VQG. Tuy vậy phát triển DLST phải đảm bảo được phát triển phù hợp với hoàn cảnh cụ thể.Nguyên tắc cơ bản đề phát triển du lịch sinh thái - Du lịch sinh thái phải phù hợp với những nguyên tắc tích cực về môi trường, tăng cường và khuyến khích trách nhiệm đạo đức đối với môi trường tự nhiên - Không được làm tổn hại đến tài nguyên, môi trường, những nguyên tắc về môi trường không những chỉ áp dụng cho những nguồn tài nguyên bên ngoài (tự nhiên và văn hoá) nhằm thu hút khách mà còn bên trong của nó. 5 - Tập trung vào các giá trị bên trong hơn là các giá trị bên ngoài và thúc đẩy sự công nhận các giá trị này.
- Các nguyên tắc về môi trường và sinh thái cần phải đặt lên hàng đầu, do đó mỗi người khách du lịch sinh thái sẽ phải chấp nhận tự nhiên theo đúng nghĩa của nó và chấp nhận sự hạn chế của nó hơn là làm biến đổi môi trường cho sự thuận tiện cá nhân.