CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ TÁC ĐỘNG ĐẦU TƯ CÔNG ĐẾN TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ 1.1 Cơ sở lý luận về đầu tư công 1.1 Khái niệm đầu tư công Thuật ngữ đầu tư công được sử dụng khá phổ biến trên thế giới nhưng lại chưa có một khái niệm thống nhất. Đầu tư công là khoản đầu tư của nhà nước nhằm tăng năng lực sản xuất của nền kinh tế trong tương lai (UN, 2009). Theo Quỹ tiền tệ quốc tế, đầu tư công là toàn bộ chi tiêu của khu vực công, nhưng không bao gồm chi tiêu của các doanh nghiệp nhà nước để hình thành nên tài sản cố định. Trong bài viết này, tác giả sử dụng định nghĩa về đầu tư công theo Luật đầu tư công năm 2014 của Việt Nam: “Đầu tư công là hoạt động đầu tư của nhà nước vào các chương trình, dự án xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội và đầu tư vào các chương trình, dự án phục vụ phát triển kinh tế - xã hội”.
Hiểu theo định nghĩa này, đầu tư công là việc sử dụng nguồn vốn nhà nước để đầu tư thông qua chương trình, dự án phục vụ phát triển kinh tế - xã hội không nhằm mục đích kinh doanh, gồm: Đầu tư chương trình, dự án phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh. Đầu tư phục vụ hoạt động của các cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội. Đầu tư và hỗ trợ hoạt động cung cấp sản phẩm, dịch vụ công ích. Đầu tư của Nhà nước tham gia thực hiện dự án theo hình thức đối tác công tư.2 Nguồn vốn đầu tư công Nguồn đầu tư của nhà nước (Ig) được xác định theo công thức sau: Ig = (T– Cg) + Fg.
123doc 5 Trong đó: T là các khoản thu của khu vực nhà nước. Cg là các khoản chi tiêu của khu vực nhà nước không kể chi đầu tư. Chênh lệch giữa khoản thu và chi này là tiết kiệm của khu vực nhà nước. Fg là các khoản viện trợ và vay nợ nước ngoài vào khu vực nhà nước.
Theo Luật đầu tư công năm 2014: “vốn đầu tư công bao gồm: vốn ngân sách nhà nước, vốn công trái quốc gia, vốn trái phiếu Chính phủ, vốn trái phiếu chính quyền địa phương, vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và vốn vay ưu đãi của các nhà tài trợ nước ngoài, vốn tín dụng đầu tư của nhà nước, vốn từ nguồn thu để lại cho đầu tư nhưng chưa đưa vào cân đối ngân sách nhà nước, các khoản vay khác của ngân sách địa phương để đầu tư”. Như vậy, vốn đầu tư công được hình thành từ ba nguồn: Thứ nhất là tiết kiệm của khu vực nhà nước, bằng các khoản thu về ngân sách nhà nước trừ cho các khoản chi thường xuyên. Thứ hai là khả năng huy động vốn của khu vực nhà nước từ khu vực doanh nghiệp và cá nhân hoặc các tổ chức tài chính trung gian thông qua việc phát hành trái phiếu. Thứ ba là nguồn vốn giúp đỡ từ nước ngoài.
Nguồn này có vai trò khá quan trọng đối với các nước kém phát triển.3 Vai trò của đầu tư công 1.1 Đầu tư công tác động đến tăng trương kinh tế Theo Luật đầu tư công 2014, đối tượng chính của đầu tư công là kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, là một bộ phận đặc thù của cơ sở vật chất kỹ thuật trong nền kinh tế quốc dân, có chức năng, nhiệm vụ cơ bản là đảm bảo những điều kiện chung cần thiết cho quá trình sản xuất và tái sản xuất mở rộng được diễn ra bình thường, liên tục. Kết cấu hạ tầng cũng được định nghĩa là tổng thể các cơ sở vật chất, kỹ thuật, kiến trúc đóng vai trò nền tảng cho các hoạt động kinh tế - xã hội được diễn ra một cách bình thường. Kết cấu hạ tầng thường được chia thành 2 loại 123doc 6 cơ bản, gồm: kết cấu hạ tầng kinh tế và kết cấu hạ tầng xã hội. Kết cấu hạ tầng kinh tế: gồm các công trình hạ tầng kỹ thuật như: năng lượng (điện, than, dầu khí) phục vụ sản xuất và đời sống, các công trình giao thông vận tải, bưu chính viễn thông, các công trình thủy lợi phục vụ sản xuất nông - lâm - ngư nghiệp … Kết cấu hạ tầng kinh tế là bộ phận quan trọng trong hệ thống kinh tế, đảm bảo cho nền kinh tế phát triển nhanh, ổn định, bền vững và là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế nhanh hơn, tạo điều kiện cải thiện cuộc sống dân cư.
Kết cấu hạ tầng xã hội: gồm nhà ở, các cơ sở khoa học, trường học, bệnh viện, công trình văn hoá, thể thao…và các trang thiết bị đồng bộ với chúng. Đây là điều kiện thiết yếu để phục vụ, nâng cao mức sống của cộng đồng dân cư, bồi dưỡng, phát triển nguồn nhân lực. Kết cấu hạ tầng xã hội là tập hợp một số ngành có tính chất dịch vụ xã hội; sản phẩm do chúng tạo ra thể hiện dưới hình thức dịch vụ và thường mang tính chất công cộng, liên hệ với sự phát triển con người cả về thể chất lẫn tinh thần. Với tính chất đa dạng và thiết thực, kết cấu hạ tầng là nền tảng vật chất có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế-xã hội của mỗi quốc gia cũng như vùng lãnh thổ.
Kết cấu hạ tầng đồng bộ và hiện đại, nền kinh tế mới có điều kiện để tăng trưởng nhanh, ổn định và bền vững. Nhiều công trình nghiên cứu đã đi đến kết luận rằng, phát triển kết cấu hạ tầng có tác động tích cực đến phát triển kinh tế - xã hội ở cả các nước phát triển và đang phát triển. Trình độ phát triển của kết cấu hạ tầng có ảnh hưởng đến trình độ phát triển của đất nước, có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế và công tác xoá đói giảm nghèo. Tóm lại, đầu tư công, đặc biệt là đầu tư kết cấu hạ tầng đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế-xã hội của một quốc gia, tạo động lực cho sự phát triển.
Hệ thống kết cấu hạ tầng phát triển đồng bộ, hiện đại sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng suất, hiệu quả của nền kinh tế và góp phần giải quyết các vấn đề xã hội. Ngược lại, một hệ thống kết cấu hạ tầng kém phát triển là một trở lực lớn đối với sự phát triển.2 Đầu tư công tác động đổi mới khoa học công nghệ Khoa học công nghệ là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, là động lực then chốt của quá trình phát triển nhanh và bền vững của nền kinh tế. Tùy vào điều kiện phát triển của mỗi nước mà mức độ đầu tư, sử dụng công nghệ là khác nhau. Đối với các nước đang phát triển thì sử dụng công nghệ sử dụng nhiều lao động, vốn và nguyên liệu.
Đối với các nước phát triển, thì sử dụng công nghệ thiết bị hiện đai sử dụng ít lao động, hàm lượng tri thức chiếm ưu thế tuyệt đối. Đầu tư công là một nguồn vốn quan trọng thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ, đổi mới phương thức sản xuất, làm tăng quy mô sản lượng, tăng sức cạnh tranh nền kinh tế.3 Đầu tư công tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế Chuyển dịch cơ cấu kinh tế tác động đến tăng trưởng kinh tế. Đầu tư công góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, tạo nên sự phát triển bền vững và bảo đảm sự cân đối trên phạm vi nền kinh tế quốc dân. Quy mô sử dụng vốn đầu tư cũng như hiệu quả sử dụng vốn cao hay thấp ở các ngành, lĩnh vực ảnh hưởng đến sự phát triển của các ngành, lĩnh vực đó, tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế, ảnh hưởng đến tốc độ tăng trưởng kinh tế.
Ngoài ra, đầu tư công theo vùng, phát huy được lợi thế so sánh của từng vùng về tài nguyên, địa lý, kinh tế, chính trị…nhằm thúc đẩy phát triển các vùng trọng điểm, tạo động lực và tác động lan tỏa đến các vùng khác; đồng thời, tạo điều kiện phát triển nhanh hơn các khu vực còn nhiều khó khăn, đảm bảo sự phát triển hài hòa, bền vững của nền kinh tế.4 Đầu tư công nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, năng suất lao động Lao động đóng vai trò quan trọng trong tăng trưởng kinh tế. Do đó, phát triển và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao là một yếu tố quyết định đẩy mạnh phát triển và ứng dụng khoa học công nghệ, cơ cấu lại nền kinh tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng và lợi thế cạnh tranh quan trọng nhất, 123doc 8 bảo đảm cho phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững. Đầu tư công vào lĩnh vực giáo dục đào tạo, đóng vai trò quan trọng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nâng cao năng suất lao động, góp phần quan trọng vào thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.5 Đầu tư công tác động thu hút các nguồn vốn đầu tư khác Đầu tư công vào kết cấu hạ tầng, nhất là hạ tầng giao thông là yếu tố quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và cơ cấu lại nền kinh tế, tạo điều kiện thu hút các nguồn vốn đầu tư tư nhân và vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đầu tư vào hoạt động sản xuất kinh doanh, kể cả đầu tư trực tiếp vào lĩnh vực kết cấu hạ tầng, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.6 Đầu tư công phát triển các lĩnh vực văn hóa, bảo đảm an sinh xã hội Đầu tư công vào lĩnh vực văn hóa, bảo đảm an sinh xã hội để thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội trong từng bước, từng chính sách phát triển phù hợp với điều kiện cụ thể; phát triển toàn diện, đồng bộ các lĩnh vực văn hóa, xử lý tốt mối quan hệ giữa kinh tế và văn hóa để văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là động lực phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế.2 Các lý thuyết về mô hình tăng trưởng kinh tế Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng tổng sản lượng quốc gia trong một thời kỳ nhất định. Bản chất của tăng trưởng là phản ánh sự gia tăng về mặt lượng của một nền kinh tế.
Sản lượng được tạo ra từ sản xuất, như vậy nguồn gốc của tăng trưởng xuất phát từ quá trình sản xuất.