Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Tác động của chính sách tiền tệ tới rủi ro mất khả năng thanh toán tại các ngân hàng thương mại Việt Nam" do nghiên cứu sinh Mai Thị Phương Thùy thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Trần Hoàng Ngân (Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh, 2019, Mã số chuyên ngành: 9340201) đại diện cho một bước tiến học thuật tiên phong trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng tại các thị trường mới nổi. Nghiên cứu giải quyết trực tiếp khoảng trống học thuật then chốt: các phân tích trước đây chủ yếu tập trung vào các kênh truyền dẫn chính sách tiền tệ (CSTT) truyền thống như kênh lãi suất, kênh tín dụng, kênh tỷ giá hay kênh giá cả tài sản đối với tăng trưởng kinh tế và lạm phát, nhưng gần như bỏ qua tác động mang tính cấu trúc của CSTT tới rủi ro mất khả năng thanh toán (insolvency risk) của hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) trong mối tương tác đa chiều với chất lượng thể chế quốc gia.

Luận án thiết lập hệ thống 4 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

  • H1: Cơ chế điều hành các công cụ CSTT (lãi suất tái chiết khấu, lãi suất tái cấp vốn, tăng trưởng tín dụng, cung tiền M2, dự trữ ngoại hối) có tác động phi tuyến hoặc tuyến tính đáng kể đến rủi ro mất khả năng thanh toán của các NHTM.
  • H2: Sự nới lỏng tiền tệ tác động trực tiếp đến bảng cân đối tài sản và hành vi chấp nhận rủi ro của NHTM thông qua kênh định giá tài sản và chi phí vốn.
  • H3: Chất lượng thể chế quốc gia (Institutional Quality - INS) đóng vai trò biến điều tiết (moderating variable), làm thay đổi cường độ và chiều hướng tác động của CSTT tới mức độ ổn định tài chính của NHTM.
  • H4: Mức độ cạnh tranh thị trường (đo lường qua chỉ số Lerner) tác động trực tiếp đến bộ đệm an toàn và khả năng hấp thụ rủi ro mất khả năng thanh toán của các tổ chức tín dụng.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Kênh chấp nhận rủi ro (Risk-taking Channel of Monetary Policy - Borio & Zhu, 2012; Rajan, 2006), Lý thuyết Bảng cân đối và Kênh tín dụng (Bernanke & Gertler, 1995), Thuyết Q-Tobin (Tobin, 1969), Thuyết Chu kỳ cuộc sống (Modigliani & Ando, 1963) cùng Mô hình IS-LM-BP mở rộng (Hicks, 1937; Hansen, 1949). Phạm vi nghiên cứu bao quát mẫu dữ liệu bảng gồm 30 NHTM cổ phần Việt Nam giai đoạn 2008–2017. Mẫu nghiên cứu này đại diện cho 70% tổng tài sản toàn hệ thống (đạt 6.649 nghìn tỷ đồng trên tổng số 8.000+ nghìn tỷ đồng của 44 NHTM tại thời điểm 31/12/2017), đảm bảo độ tin cậy ngoại suy và giá trị thực tiễn vượt bậc cho các cơ quan hoạch định chính sách vĩ mô.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy sự tồn tại của hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc về mối liên hệ giữa CSTT và độ ổn định của hệ thống ngân hàng:

Luồng quan điểm thứ nhất khẳng định CSTT mở rộng làm gia tăng rủi ro mất khả năng thanh toán. Các công trình thực nghiệm tiêu biểu của Delis & Kouretas (2011) trên hệ thống ngân hàng khu vực Eurozone, Jiménez, Ongena, Peydró & Saurina (2014) tại Tây Ban Nha, và Dell'Ariccia, Laeven & Marquez (2014) chứng minh rằng môi trường lãi suất duy trì ở mức thấp trong thời gian dài kích thích hành vi "tìm kiếm lợi suất" (search for yield). Lãi suất thấp làm giảm biên lợi nhuận danh nghĩa, thúc đẩy các ngân hàng nới lỏng tiêu chuẩn thẩm định tín dụng, gia tăng đòn bẩy tài chính và phân bổ vốn vào các phân khúc khách hàng dưới chuẩn hoặc tài sản rủi ro cao. Điều này làm gia tăng xác suất vỡ nợ hệ thống khi chu kỳ kinh tế đảo chiều.

Ngược lại, luồng quan điểm thứ hai lập luận rằng CSTT mở rộng giúp suy giảm rủi ro mất khả năng thanh toán. Dựa trên nền tảng của Mishkin (2000), Borio & Zhu (2012) và De Nicolò et al. (2010), chính sách nới lỏng tiền tệ làm gia tăng thanh khoản hệ thống, giảm chi phí tái cấp vốn, nâng cao giá trị tài sản thế chấp (bất động sản, chứng khoán) của bên đi vay và cải thiện dòng tiền trả nợ. Do đó, tỷ lệ phá sản của doanh nghiệp vay vốn giảm xuống, trực tiếp gia cố sức khỏe bảng cân đối tài sản của NHTM.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, nếu như Delis & Kouretas (2011) chỉ tập trung vào thị trường tài chính phát triển với cấu trúc định chế hoàn thiện tại châu Âu, thì nghiên cứu của Mai Thị Phương Thùy (2019) định vị chính xác khoảng trống tại một nền kinh tế chuyển đổi đang phát triển (Emerging/Transition Economy). Điểm đột phá của luận án nằm ở việc lần đầu tiên đặt mối quan hệ CSTT - Rủi ro phá sản ngân hàng dưới sự điều tiết của biến số "Chất lượng thể chế" (Institutional Quality), chứng minh rằng hiệu lực của các công cụ tiền tệ không vận hành độc lập mà phụ thuộc mang tính quyết định vào khung khổ pháp lý, mức độ minh bạch thông tin và hiệu lực thực thi hợp đồng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm Lý thuyết Kênh chấp nhận rủi ro (Risk-taking Channel) của Borio & Zhu (2012) bằng cách chứng minh tính đặc thù của cơ chế này tại các quốc gia có hệ thống tài chính dựa chủ yếu vào ngân hàng (bank-based financial system). Trong bối cảnh thị trường vốn chưa phát triển toàn diện, kênh truyền dẫn tiền tệ không chỉ đơn thuần tác động qua giá chứng khoán mà chủ yếu can thiệp sâu sắc vào khả năng thanh toán tức thời và chất lượng nợ vay ngân hàng.

Hơn thế nữa, công trình tạo ra sự chuyển dịch nhận thức lý luận (paradigm progression) khi tích hợp Lý thuyết Thể chế Mới (New Institutional Economics - North, 1990) vào mô hình tài chính tiền tệ thực nghiệm. Bằng chứng định lượng xác nhận mệnh đề: chất lượng thể chế cao đóng vai trò như một cơ chế hấp thụ xung lực (shock absorber), giúp chuyển hóa tác động tích cực của CSTT mở rộng vào việc hạ thấp rủi ro phá sản, đồng thời triệt tiêu các hành vi trục lợi và suy thoái đạo đức (moral hazard) trong hoạt động cho vay.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đồng thời ba cấu phần lý thuyết:

  1. Lý thuyết Truyền dẫn Tiền tệ IS-LM-BP: Mô tả sự dịch chuyển của lãi suất cân bằng, tổng cầu và cung ứng tiền tệ dưới các chế độ tỷ giá và can thiệp ngoại hối.
  2. Lý thuyết An toàn Danh mục (Roy's Safety-First Criterion & Boyd-Graham Model): Thiết lập cơ sở đo lường rủi ro mất khả năng thanh toán qua chỉ số khoảng cách tới phá sản Z-score: $$Z\text{-score} = \frac{\overline{ROA} + \overline{EA}}{\sigma(ROA)}$$ Trong đó $ROA$ là tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản, $EA$ là tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (nghịch đảo của đòn bẩy tài chính), và $\sigma(ROA)$ là độ lệch chuẩn thể hiện biến động thu nhập.
  3. Mô hình Tương tác Thể chế: Đưa biến tương tác giữa công cụ tiền tệ ($MP$) và chỉ số chất lượng thể chế ($INS$) vào phương trình hồi quy động: $$Z_{i,t} = \alpha + \beta_1 Z_{i,t-1} + \beta_2 MP_t + \beta_3 INS_t + \beta_4 (MP_t \times INS_t) + \sum \gamma_k X_{i,t}^k + \varepsilon_{i,t}$$

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ ràng: mô hình áp dụng cho hệ thống NHTM trong môi trường kinh tế vĩ mô có sự can thiệp và kiểm soát nhất định từ Ngân hàng Trung ương thông qua trần lãi suất, hạn mức tín dụng và cơ chế can thiệp thị trường ngoại tệ kép.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ nghiêm ngặt triết lý nghiên cứu thực chứng (Positivism) với phương pháp suy diễn định lượng (Deductive Quantitative Approach). Thiết kế nghiên cứu bảng động đa tầng (Multi-level Dynamic Panel Design) được lựa chọn nhằm bóc tách đồng thời các tác động ở cấp độ vĩ mô (CSTT, tăng trưởng GDP, lạm phát, thể chế) và cấp độ vi mô của từng tổ chức tín dụng (đòn bẩy, khả năng sinh lời, quy mô tài sản, mức độ cạnh tranh thị trường).

Mẫu nghiên cứu gồm 30 NHTM cổ phần tại Việt Nam với chuỗi thời gian 10 năm liên tục từ 2008 đến 2017, tạo thành bộ dữ liệu bảng cân bằng (balanced panel data) với 300 quan sát năm. Tiêu chí chọn mẫu bao gồm: các NHTM hoạt động liên tục trong giai đoạn nghiên cứu, có báo cáo tài chính kiểm toán độc lập minh bạch và đầy đủ các chỉ số kế toán cấu thành Z-score, đại diện áp đảo cho toàn bộ quy mô tài sản của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa qua các giai đoạn nghiêm ngặt:

  • Xử lý biến phụ thuộc: Nhằm khắc phục tình trạng phân phối lệch và giá trị ngoại lai của Z-score, tác giả áp dụng kỹ thuật làm trơn logarit $\ln(1 + \text{Z-score})$ theo đề xuất của Beck et al. (2008) và Minghua Chen et al. (2017). Kỹ thuật này giúp chuẩn hóa dữ liệu mà không làm triệt tiêu tính biến thiên của chỉ số an toàn.
  • Triệt tiêu sai số và nội sinh: Rủi ro mất khả năng thanh toán có tính trễ cao (quá khứ quyết định hiện tại), đồng thời các biến giải thích tài chính vi mô thường có mối tương quan hai chiều với rủi ro ngân hàng (vấn đề nội sinh - endogeneity). Luận án áp dụng phương pháp ước lượng Mô men Tổng quát Hệ thống (System GMM - SGMM) hai bước của Arellano & Bover (1995) và Blundell & Bond (1998).
  • Kiểm định giá trị và độ tin cậy: Tính hợp lệ của hệ thống biến công cụ được kiểm tra thông qua kiểm định Hansen J-test về các ràng buộc quá mức (overidentifying restrictions), đảm bảo giả thuyết $H_0$ (biến công cụ ngoại sinh hoàn toàn) không bị bác bỏ ($p\text{-value} > 0.10$). Hiện tượng tự tương quan chuỗi của sai số được kiểm định qua thống kê Arellano-Bond: mô hình bắt buộc phải có hiện tượng tự tương quan bậc một $AR(1)$ với $p < 0.05$ nhưng triệt tiêu hoàn toàn tự tương quan bậc hai $AR(2)$ với $p > 0.10$.

Data và phân tích

Phân tích định lượng được thực hiện trên phần mềm Stata với các biến số chi tiết:

  • Biến phụ thuộc: ZSCORE = $\ln(1 + \text{Z-score})$.
  • Biến CSTT: Lãi suất tái chiết khấu (MP_I1), Lãi suất tái cấp vốn (MP_I2), Tăng trưởng tín dụng toàn hệ thống (CR), Tăng trưởng dự trữ ngoại hối (FXI), Tốc độ tăng trưởng cung tiền M2 (SM).
  • Biến cấu trúc thị trường và thể chế: Chỉ số cạnh tranh Lerner (LERNER), Chỉ số chất lượng thể chế tổng hợp (INS) từ 6 tiêu chí của World Bank WGI.
  • Biến kiểm soát vĩ mô: Tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP), Tỷ lệ lạm phát (INF).

Bảng thống kê mô tả và ma trận tương quan khẳng định không xảy ra hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng (hệ số VIF < 5, ma trận tương quan giữa các biến độc lập đều nằm trong ngưỡng an toàn). Kết quả ước lượng GMM hệ thống hai bước xử lý hoàn hảo hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan trong phần dư.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả ước lượng kinh tế lượng mang lại các phát hiện cốt lõi với độ tin cậy thống kê tuyệt đối:

Nhóm Biến Số Biến Cụ Thể Hệ Số Hồi Quy (SGMM) Mức Ý Nghĩa Thống Kê Tác Động Lên Chỉ Số Z-score (Độ An Toàn)
Độ trễ nội tại Độ trễ bậc 1 ($L1.ZSCORE$) Dương (+) $p < 0.01$ (1%) Tăng độ an toàn bền vững
Công cụ Giá CSTT Lãi suất Tái chiết khấu ($MP_I1$) Âm (-) $p < 0.01$ (1%) Lãi suất tăng làm tăng rủi ro phá sản
Lãi suất Tái cấp vốn ($MP_I2$) Âm (-) $p < 0.01$ (1%) Lãi suất tăng làm tăng rủi ro phá sản
Công cụ Lượng CSTT Tăng trưởng Tín dụng ($CR$) Dương (+) $p < 0.05$ (5%) Nới lỏng tín dụng làm tăng Z-score
Dự trữ Ngoại hối ($FXI$) Dương (+) $p < 0.05$ (5%) Tăng dự trữ giúp củng cố an toàn
Cung tiền M2 ($SM$) Dương (+) $p < 0.05$ (5%) Mở rộng M2 làm giảm rủi ro phá sản
Cấu trúc & Thể chế Mức độ Cạnh tranh ($LERNER$) Dương (+) $p < 0.01$ (1%) Quyền lực thị trường cao giúp giảm rủi ro
Chất lượng Thể chế ($INS$) Dương (+) $p < 0.01$ (1%) Thể chế tốt làm tăng mạnh Z-score
Biến Tương Tác $MP \times INS$ Có ý nghĩa $p < 0.01$ (1%) Thể chế tăng cường hiệu lực an toàn của CSTT

Bằng chứng thực nghiệm từ luận án trích xuất chính xác:

"Kết quả ước lượng mô hình (1) và (2) bằng phương pháp GMM cho thấy hệ số hồi quy của 4 biến: độ trễ của biến ZSCORE (L1), lãi suất tái chiết khấu (MP_I1), lãi suất tái cấp vốn (MP_I2), mức độ cạnh tranh của NHTM (LERNER); chất lượng thể chế (INS) ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến rủi ro mất khả năng thanh toán của các ngân hàng trong mẫu nghiên cứu tại mức ý nghĩa 1%; Biến dự trữ ngoại hối (FXI), tăng trưởng tín dụng (CR) tốc độ tăng trưởng cung tiền M2 (SM) ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến rủi ro mất khả năng thanh toán của các ngân hàng trong mẫu nghiên cứu tại mức ý nghĩa 5%."

Đặc biệt, luận án ghi nhận phát hiện đột phá về vai trò tương tác của thể chế:

"khi chất lượng thể chế tăng lên, tác động của chính sách tiền tệ thông qua các công cụ chính sách đến rủi ro mất khả năng thanh toán của các NHTM Việt Nam giảm xuống. Nói cách khác, khi hiệu quả của việc thực thi hợp đồng và minh bạch thông tin của các thay đổi trên thị trường đối với các ngân hàng, quy tắc luật pháp, tăng cường các quy định, chế tài chặt chẽ hơn, ổn định chính trị, kiểm soát tham nhũng được tăng cường, NHNN thực thi chính sách tiền tệ mở rộng làm rủi ro mất khả năng thanh toán của NHTM được giảm xuống nhiều hơn."

Kết quả phản trực giác (counter-intuitive result) xuất hiện khi so sánh với các nền kinh tế phát triển: trong khi tại phương Tây (Delis & Kouretas, 2011), nới lỏng tiền tệ kích thích ngân hàng đầu cơ gây rủi ro phá sản, thì tại Việt Nam giai đoạn 2008–2017, CSTT mở rộng (hạ lãi suất điều hành, bơm thanh khoản) lại có tác dụng giải cứu thanh khoản tức thời, phục hồi giá trị tài sản bảo đảm và giúp các NHTM giảm thiểu nguy cơ đổ vỡ kỹ thuật.

Implications đa chiều

  • Về mặt lý luận học thuật: Bổ sung luận cứ thực nghiệm vững chắc cho Kênh chấp nhận rủi ro tiền tệ tại các thị trường tài chính cận biên và mới nổi; xác lập mô hình lượng hóa vai trò trung gian của chất lượng thể chế đối với độ ổn định tài chính vi mô.
  • Về mặt phương pháp luận: Khẳng định tính ưu việt của phương pháp System GMM trong việc xử lý các chuỗi dữ liệu ngân hàng có tính trễ và nội sinh cao, cung cấp quy trình chuẩn mực cho các nghiên cứu ngân hàng tại Việt Nam.
  • Về mặt quản trị ngân hàng thương mại: Khuyến nghị các NHTM cần xây dựng hệ thống cảnh báo sớm rủi ro thanh khoản và mất khả năng thanh toán dựa trên biến động của lãi suất điều hành và chỉ số Z-score, tránh tình trạng phụ thuộc quá mức vào nguồn vốn tái cấp vốn ngắn hạn từ Ngân hàng Trung ương.
  • Về mặt chính sách vĩ mô: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần phối hợp đồng bộ giữa việc điều hành các công cụ CSTT và lộ trình cải cách thể chế giám sát ngân hàng (chuẩn mực Basel II, Basel III). Nới lỏng tiền tệ phải đi kèm với chế tài cưỡng chế thực thi hợp đồng và minh bạch hóa thông tin thị trường để ngăn chặn rủi ro đạo đức tích tụ nợ xấu.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

  1. Giới hạn về dữ liệu kế toán của Z-score: Chỉ số Z-score được xây dựng hoàn toàn dựa trên dữ liệu báo cáo tài chính kiểm toán. Nếu các ngân hàng thực hiện các kỹ thuật làm đẹp báo cáo (window dressing) hoặc phân loại nợ chưa phản ánh thực chất nợ xấu ngoại bảng, Z-score có thể đánh giá lạc quan hơn mức độ an toàn thực tế.
  2. Quy mô mẫu thời gian: Khung dữ liệu kết thúc ở năm 2017, chưa bao quát được các biến động vĩ mô phức tạp trong giai đoạn đại dịch COVID-19 và các chu kỳ thắt chặt tiền tệ toàn cầu sau năm 2020.
  3. Hiệu ứng lan truyền mạng lưới: Z-score đo lường mức độ an toàn của từng ngân hàng đơn lẻ, chưa mô hình hóa được rủi ro mang tính hệ thống (systemic risk) lan truyền qua thị trường liên ngân hàng (interbank market network).

Chương trình nghiên cứu tương lai cần tập trung vào:

  • Mở rộng khung phân tích sang giai đoạn 2018–2025, ứng dụng các mô hình rủi ro hệ thống hiện đại như CoVaR (Conditional Value-at-Risk) hoặc SRISK (Systemic Risk Measure).
  • Đi sâu phân tích sự khác biệt về cấu trúc sở hữu (NHTM Nhà nước so với NHTM cổ phần tư nhân) trong phản ứng trước các cú sốc CSTT.
  • Ứng dụng kỹ thuật kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để đo lường mức độ lan tỏa rủi ro thanh toán giữa các định chế tài chính.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án của tác giả Mai Thị Phương Thùy tạo ra giá trị ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều phương diện:

  • Tác động học thuật: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học và nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế tiền tệ tại Việt Nam, đóng góp ấn phẩm khoa học giá trị trên các tạp chí chuyên ngành uy tín.
  • Ảnh hưởng đến cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam căn cứ khoa học định lượng chuẩn xác để điều phối hài hòa giữa hai mục tiêu: kiểm soát lạm phát và duy trì sự ổn định an toàn hệ thống ngân hàng.
  • Chuyển đổi ngành ngân hàng: Thúc đẩy các NHTM nâng cao năng lực định giá rủi ro, chuyển đổi mô hình kinh doanh từ cạnh tranh lãi suất thuần túy sang củng cố bộ đệm vốn tự có (CAR) và tăng cường tỷ trọng thu nhập ngoài lãi.
  • Ý nghĩa kinh tế - xã hội: Việc ngăn chặn nguy cơ mất khả năng thanh toán của hệ thống ngân hàng đóng vai trò sống còn trong việc bảo vệ quyền lợi người gửi tiền, ổn định tâm lý thị trường và duy trì dòng vốn thông suốt cho toàn bộ nền kinh tế thực.

Đối tượng hưởng lợi

  • Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích hoàn chỉnh tích hợp giữa CSTT, Thể chế và An toàn ngân hàng; kế thừa mô hình System GMM và quy trình làm sạch dữ liệu vi mô.
  • Cơ quan Quản lý Tiền tệ (NHNN): Sở hữu công cụ lượng hóa mức độ nhạy cảm của các NHTM trước từng công cụ điều hành (lãi suất tái cấp vốn, dự trữ ngoại hối, M2), từ đó tối ưu hóa liều lượng can thiệp chính sách.
  • Ban Quản trị & Điều hành NHTM: Nhận diện rõ mức độ tổn thương của tổ chức mình trước những biến động vĩ mô, từ đó chủ động tái cấu trúc kỳ hạn tài sản nợ - có và tăng cường năng lực quản trị rủi ro thanh khoản.
  • Chuyên gia Phân tích Tài chính & Nhà đầu tư: Nắm bắt phương pháp đo lường Z-score chuẩn hóa để đánh giá sức khỏe tài chính nội tại và khoảng cách tới phá sản của các ngân hàng niêm yết trên thị trường chứng khoán.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp thành công biến số "Chất lượng thể chế" vào Lý thuyết Kênh chấp nhận rủi ro tiền tệ (Risk-taking Channel của Borio & Zhu, 2012). Luận án chứng minh rằng thể chế không chỉ là môi trường thụ động mà là biến điều tiết chủ động làm thay đổi cường độ tác động của các công cụ tiền tệ lên độ an toàn tài chính ngân hàng.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
Trả lời: So với các nghiên cứu trước tại Việt Nam (thường dùng OLS tĩnh, FEM/REM hoặc chỉ đánh giá hồi quy đơn giản), luận án áp dụng phương pháp System GMM hai bước (Blundell & Bond, 1998) giải quyết triệt để tính nội sinh của các chỉ số tài chính và độ trễ bậc 1 của Z-score ($L1.ZSCORE$), kết hợp xử lý làm trơn biến phụ thuộc $\ln(1 + \text{Z-score})$ khắc phục phân phối lệch.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất và được giải thích lý thuyết như thế nào?
Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là CSTT mở rộng tại Việt Nam làm giảm rủi ro mất khả năng thanh toán (tăng Z-score), trái ngược với kết quả tại Eurozone của Delis & Kouretas (2011). Điều này được giải thích là do tại thị trường mới nổi Việt Nam, hạ lãi suất và nới lỏng cung tiền giúp giải tỏa cơn khát thanh khoản ngắn hạn, nâng cao giá trị tài sản bảo đảm của khách hàng vay và giảm áp lực nợ xấu tức thời cho ngân hàng.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) rõ ràng không?
Trả lời: Có. Luận án cung cấp tường minh công thức xác định Z-score, nguồn trích xuất dữ liệu (BCTC 30 NHTM, thống kê NHNN, GSO, IMF, World Bank WGI), định nghĩa toán học của 100% các biến độc lập/kiểm soát, cùng các tiêu chuẩn kiểm định kinh tế lượng (Hansen J-test, AR(1), AR(2)) giúp các nhà nghiên cứu hoàn toàn có thể tái lập trên mẫu dữ liệu mới.

5. Luận án gợi mở chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Trả lời: Gợi mở lộ trình nghiên cứu tích hợp: (i) Đánh giá tác động của các công cụ an toàn vĩ mô (Macroprudential Tools) kết hợp với CSTT; (ii) Đo lường rủi ro thanh toán trong kỷ nguyên số hóa ngân hàng và tiền kỹ thuật số; (iii) Mô hình hóa rủi ro mất khả năng thanh toán hệ thống dưới các cú sốc biến đổi khí hậu và rủi ro ESG.

Kết luận

Luận án "Tác động của chính sách tiền tệ tới rủi ro mất khả năng thanh toán tại các ngân hàng thương mại Việt Nam" của tác giả Mai Thị Phương Thùy đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đặt ra với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

  1. Thiết lập hệ thống đo lường rủi ro mất khả năng thanh toán Z-score chuẩn hóa cho 30 NHTM cổ phần Việt Nam trong suốt thập niên biến động 2008–2017, đại diện 70% tổng tài sản toàn ngành.
  2. Chứng minh thực nghiệm mối quan hệ tác động có ý nghĩa thống kê của cả công cụ giá (lãi suất tái chiết khấu, lãi suất tái cấp vốn ở mức 1%) và công cụ lượng (tăng trưởng tín dụng, cung tiền M2, dự trữ ngoại hối ở mức 5%) lên rủi ro phá sản ngân hàng.
  3. Tiên phong phát hiện vai trò điều tiết mang tính quyết định của Chất lượng thể chế: thể chế minh bạch và thực thi pháp luật nghiêm minh giúp khuếch đại tác động tích cực của chính sách tiền tệ trong việc giảm thiểu nguy cơ đổ vỡ ngân hàng.
  4. Áp dụng kỹ thuật kinh tế lượng System GMM chuẩn mực, khắc phục toàn diện các khiếm khuyết nội sinh và phương sai thay đổi của các nghiên cứu tài chính thực nghiệm trong nước trước đó.
  5. Đề xuất hệ thống giải pháp vĩ mô toàn diện cho Ngân hàng Nhà nước và vi mô cho các NHTM, đặt nền tảng vững chắc cho sự ổn định tài chính và tăng trưởng bền vững của hệ thống ngân hàng Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế toàn cầu.