Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đối Với Người Dân Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ứng phó của người dân nhập cư đối với ngập lụt ở hà nội trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Tuấn Anh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa Sau Đại Học
• Đề tài: Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đối Với Người Dân Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Những nghiên cứu trên thế giới về ngập lụt và di cư
• 1.3. Khái niệm làm việc
• 2. CHƯƠNG 2: BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ NGẬP LỤT Ở THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.1. Tổng quan về điều kiện tự nhiên – kinh tế xã hội của thành phố Hà Nội
• 2.2. Điều kiện tự nhiên
• 2.3. Hiện trạng thoát nước của thành phố Hà Nội
• 2.4. Biến đổi khí hậu
• 2.5. Biến đổi khí hậu ở Việt Nam
• 2.6. Biến đổi khí hậu khu vực Hà Nội
• 2.7. Khí hậu biến đổi khu vực Hà Nội
• 2.8. Thiệt hại ngập lụt đối với TP Hà Nội
• 3. CHƯƠNG 3: ỨNG PHÓ CỦA NGƯỜI DÂN NHẬP CƯ Ở THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3.1. Đối với ngập lụt giai đoạn 2008 - 2012
• 3.2. Đặc điểm vùng nghiên cứu
• 3.3. Nguồn lực và hoạt động phòng chống lụt bảo vệ của hình quyền địa phương
• 3.4. Ứng phó của người dân nhập cư với ngập lụt
• 3.5. Chuẩn bị ứng phó của người dân nhập cư
• 3.6. Ứng phó của người dân nhập cư khi xảy ra ngập lụt
• 3.7. Người dân nhập cư khắc phục hậu quả sau khi ngập
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Biến Đổi Khí Hậu Tại Hà Nội

Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những thách thức lớn nhất của thế kỷ 21, đe dọa xóa bỏ thành quả chống đói nghèo và cản trở phát triển bền vững. Tác động của BĐKH làm gia tăng số lượng và mức độ khốc liệt của thiên tai như bão, lũ lụt, hạn hán. Đối với khu vực nông thôn, BĐKH đẩy người nông dân vào cảnh trắng tay sau nhiều năm lao động vất vả. Nóng lên toàn cầu và mực nước biển dâng làm tăng diện tích ngập lụt, xâm nhập mặn, xói lở, khiến người nông dân mất cơ hội sản xuất, nguồn sinh sống duy nhất. Đối với khu vực thành phố, đặc biệt là các thành phố ở các nước đang phát triển với cơ sở hạ tầng còn thấp kém, dân số quá đông, việc thích ứng với các hiện tượng bất thường của thời tiết còn rất yếu kém. Ví dụ, năm 2008, trận mưa lịch sử chưa từng thấy trong vòng 40 năm qua đã làm Hà Nội ngập lụt nghiêm trọng, gây xáo trộn mạnh mẽ trong đời sống của cư dân thành phố, giá cả các mặt hàng thiết yếu tăng đột biến do khan hiếm, dịch bệnh hoành hành, các vấn đề về môi trường trở nên nghiêm trọng.

1.1. Nghiên Cứu Toàn Cầu Về Ngập Lụt và Di Cư Do Biến Đổi Khí Hậu

Ngập lụt đô thị là một trong những vấn đề phổ biến và đáng quan ngại nhất ở nhiều quốc gia trên thế giới, kể cả các nước phát triển và đang phát triển. Theo nghiên cứu về ngập lụt đô thị của Jha, Blocher và Lamond, dựa trên dữ liệu từ Trung tâm EM-DAT, chỉ trong vòng hai thế kỷ qua, số lượng các trận ngập lụt đô thị toàn cầu đã tăng lên đáng kể, ảnh hưởng đến sự phát triển của tất cả các lĩnh vực như kinh tế, xã hội và môi trường (Jha, Blocher and Lamond 2012). Trong bối cảnh phát triển quá nhanh của nền kinh tế dẫn đến việc xây dựng cơ sở hạ tầng chưa phù hợp, hơn nữa sự bất thường của các hiện tượng thời tiết do biến đổi khí hậu toàn cầu gây ra dẫn đến thách thức về ngập lụt đô thị ngày càng gia tăng.

1.2. Tác Động Kinh Tế Xã Hội Của Ngập Lụt Do Biến Đổi Khí Hậu

Lũ lụt là hiện tượng thiên tai phổ biến nhất trong các thảm họa từ thiên nhiên. Đặc biệt, theo báo cáo của Adam B.Kaiz (National Center for Atmospheric Research, Boulder, Colorado) trong vòng 20 năm qua, số trận lụt được báo cáo đã tăng lên một cách đáng kể. Số người bị ảnh hưởng bởi lũ lụt và thiệt hại về kinh tế và bảo hiểm cũng đều gia tăng. Tính riêng năm 2011, có 178 triệu người bị ảnh hưởng bởi lũ lụt. Tổng số người thiệt mạng trong những năm ngoại lệ như 1998 và 2001 là trên 40 triệu người. Số người thiệt mạng trực tiếp do lũ lụt tăng chậm hoặc thậm chí giảm dần theo thời gian, phản ánh việc chúng ta đã thực hiện có hiệu quả các biện pháp quản lý rủi ro ngập úng.

II. Thực Trạng Biến Đổi Khí Hậu Ảnh Hưởng Đến Hà Nội

Hà Nội là một trong những địa phương có tốc độ đô thị hóa nhanh nhất trong cả nước. Tính đến nay, dân số của Hà Nội gần 6,9 triệu người, với tốc độ tăng bình quân 192.000 người/năm, trong đó tăng cơ học khoảng 63%, chủ yếu là dân di cư từ nông thôn ra đô thị. Mật độ dân cư đông tập trung chủ yếu ở các quận nội thành, nhất là khu vực đô thị “lõi” (với 4 quận nội thành cũ là Ba Đình, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng và Đống Đa), tạo nên nhiều vấn đề kinh tế, xã hội, nhất là tạo nên sức ép rất lớn đối với môi trường sinh thái, sự quá tải các hệ thống cơ sở hạ tầng đáp ứng nhu cầu dân sinh. Hơn nữa, mật độ dân số đông, với tỷ lệ người nhập cư cao dẫn đến công tác ứng phó với các thiên tai hiệu quả còn hạn chế, còn mang tính tự phát và không đồng bộ.

2.1. Diễn Biến Thời Tiết Bất Thường Tại Hà Nội Do Biến Đổi Khí Hậu

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay, diễn biến của các hiện tượng thời tiết cực đoan là rất bất thường, khó dự đoán. Trên địa bàn thành phố Hà Nội những năm qua cũng đã xuất hiện nhiều hiện tượng thời tiết tiêu cực, gây ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của người dân, nhất là cộng đồng người nhập cư. Một trong những hiện tượng thời tiết tiêu cực dễ nhận thấy là tình trạng mưa lớn gây ngập lụt ô nhiễm không khí Hà Nội, đã và đang ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống, sức khỏe của người dân và tác động trực tiếp đến phát triển kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái của Thành phố.

2.2. Cơ Sở Hạ Tầng Yếu Kém Gây Khó Khăn Ứng Phó Ngập Lụt

Trong điều kiện cơ sở hạ tầng còn yếu kém, phát triển chưa đồng bộ, người dân thành phố hầu như ít có kinh nghiệm thích ứng với lũ lụt, mặt khác các hiện tượng bất thường như mưa lớn trước kia ít xảy ra nay lại thường xuyên xuất hiện. Vì vậy, khả năng thích ứng với thiên tai ở thành phố đặc biệt là thích ứng với lũ lụt còn rất yếu kém, cho nên rất cần có những đánh giá cụ thể về khả năng thích ứng của người dân ở khu vực thành phố, qua đó để có những biện pháp và chính sách phù hợp nhằm nâng cao năng lực thích ứng cho cộng đồng dân cư thành phố, đặc biệt là nhóm người nghèo, có thu nhập thấp.

III. Giải Pháp Ứng Phó Biến Đổi Khí Hậu Cho Người Dân Hà Nội

Để ứng phó với vấn đề ngập lụt ở các đô thị, trên thế giới hiện nay có rất nhiều nghiên cứu phục vụ cho vấn đề này. Ví dụ như: Tập hợp các nghiên cứu trong cuốn “Cities and Flooding, a guide to integrated Urban flood risk management for the 21st century” của nhóm tác giả Abhas K. Jha, Robin Blocher, Jessica Lamond. Khẳng định, lũ lụt là kết quả của sự kết hợp các hiện tượng khí tượng thủy văn như lượng mưa cực đoan và dòng chảy, tuy nhiên cũng có thể do các hoạt động của con người như lũ lụt có thể là kết quả của sự phát triển không đồng bộ, không có kế hoạch trong vùng lũ. Thay đổi sử dụng đất không hợp lý cũng là một nguyên nhân, sự phát triển quá nóng của các đô thị làm giảm tính thấm nước của đất, tăng dòng chảy mặt, trong nhiều trường hợp hệ thống thoát nước không được thiết kế để ứng phó với các dòng chảy tăng cường.

3.1. Quản Lý Rủi Ro Ngập Lụt Tích Hợp Cho Đô Thị Bền Vững

Trên thế giới, những người di chuyển từ nông thôn lên thành phố thường định cư ở những khu vực có độ tiếp xúc cao với lũ lụt, thiếu cơ chế tự bảo vệ trước lũ lụt là nguyên nhân chính dẫn đến tính dễ bị tổn thương của đối tượng này. Theo nghiên cứu “Urban flood Management” của Carlos E. Tucci and Juan Carlos Bertoni nghiên cứu cho Brazil, cho thấy Brazil là một trong những quốc gia tiên tiến ở Châu Mỹ La Tinh trong việc phân tích và xử lý các vấn đề về hệ thống thoát nước thành phố, họ nghiên cứu các trường hợp ở các thành phố Estrela, União da Vitória / Porto União, Curitiba và Porto Alegre.

3.2. Xây Dựng Cơ Sở Hạ Tầng Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu

Kết quả nghiên cứu cho thấy, nguyên nhân ngập lụt chủ yếu là do xây dựng cơ sở hạ tầng không phù hợp, ví dụ như... Nghiên cứu của Asian Development Bank (ADB) về “Climate Change and Urban Development in Viet Nam” cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng cơ sở hạ tầng có khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu, đặc biệt là hệ thống thoát nước và hệ thống giao thông công cộng. Cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào các giải pháp kỹ thuật như nâng cấp hệ thống thoát nước, xây dựng hồ điều hòa, và sử dụng vật liệu xây dựng thân thiện với môi trường.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Ứng Phó Ngập Lụt Của Người Dân Hà Nội

Trong luận văn này, mục tiêu được xác định là đánh giá được khả năng ứng phó với ngập lụt của người dân, tác giả mong muốn nghiên cứu này sẽ là một kênh thông tin cung cấp cho các cấp cơ sở có được cái nhìn tổng quát về công tác tự ứng phó của người dân trên địa bàn, qua đó dựa trên ý kiến của cộng đồng dân cư, chính quyền và người dân sẽ có những biện pháp nhằm cải thiện khả năng ứng phó trước vấn đề ngập lụt.

4.1. Khảo Sát Thực Tế Ứng Phó Ngập Lụt Tại Huyện Thanh Trì

Nghiên cứu được khu trú trên địa bàn huyện Thanh Trì – Thành phố Hà Nội. Về phạm vi thời gian: Bắt đầu từ 2012. Mục tiêu nghiên cứu: Thứ nhất, tìm hiểu thực trạng ngập lụt và tác động của ngập lụt đến đời sống của người dân nhập cư. Thứ hai, tìm hiểu cách thức ứng phó với ngập lụt của người dân nhập cư trên địa bàn nghiên cứu.

4.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Phân Tích Tài Liệu Quan Sát Phỏng Vấn

Phương pháp này được tác giả sử dụng nhằm khai thác những tài liệu có sẵn từ các tạp chí, các công trình nghiên cứu đã được công bố có liên quan đến ngập lụt thành phố và cách thức ứng phó, ngoài ra tác giả còn sử dụng tài liệu từ các báo cáo liên quan đến kinh tế xã hội, phòng chống lụt bão của địa phương. Những tài liệu mà tác giả phân tích sẽ có liên quan tới luận văn này như về phương pháp nghiên cứu, tìm hiểu các trường hợp tương tự hay các số liệu phục vụ cho nghiên cứu.

V. Kết Luận Tăng Cường Năng Lực Ứng Phó Biến Đổi Khí Hậu

Đối với khu vực đô thị, mức độ tác động ngập lụt không mãnh liệt như những khu vực khác, tuy nhiên việc thường xuyên ngập đã ảnh hưởng ít nhiều đến đời sống sinh hoạt của người dân. Trong luận văn này, mục tiêu được xác định là đánh giá được khả năng ứng phó với ngập lụt của người dân, tác giả mong muốn nghiên cứu này sẽ là một kênh thông tin cung cấp cho các cấp cơ sở có được cái nhìn tổng quát về công tác tự ứng phó của người dân trên địa bàn, qua đó dựa trên ý kiến của cộng đồng dân cư, chính quyền và người dân sẽ có những biện pháp nhằm cải thiện khả năng ứng phó trước vấn đề ngập lụt.

5.1. Đề Xuất Giải Pháp Cải Thiện Khả Năng Ứng Phó Ngập Lụt

Luận văn đề xuất các giải pháp cụ thể để cải thiện khả năng ứng phó với ngập lụt của người dân Hà Nội, bao gồm: Nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu và các biện pháp phòng tránh thiên tai; Tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào quá trình lập kế hoạch và thực hiện các dự án phòng chống ngập lụt; Cải thiện hệ thống cảnh báo sớm và hệ thống thông tin liên lạc; Hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng bởi ngập lụt phục hồi sinh kế.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Biến Đổi Khí Hậu Hà Nội

Nghiên cứu này là một đóng góp nhỏ vào việc tìm hiểu về tác động của biến đổi khí hậu đối với người dân Hà Nội. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào các khía cạnh khác như: Đánh giá chi tiết hơn về thiệt hại kinh tế do ngập lụt gây ra; Nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người dân; Phân tích các chính sách và biện pháp ứng phó với biến đổi khí hậu của thành phố.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hà Nội hiện đang đối mặt với những thách thức kép từ áp lực đô thị hóa nhanh chóng và các hiện tượng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu gây ra. Với quy mô dân số đạt gần 6,9 triệu người và tốc độ tăng bình quân khoảng 192.000 người mỗi năm, quá trình gia tăng dân số cơ học chiếm tới 63%, chủ yếu là dòng người di cư từ các vùng nông thôn đổ về tìm kiếm việc làm. Mật độ dân số tập trung cao tại khu vực nội đô và các vùng ven đô đang mở rộng, tạo nên sức ép nặng nề đối với hệ thống cơ sở hạ tầng thoát nước vốn còn nhiều bất cập trên tổng diện tích 3.324,92 km2 của thủ đô.

Thực tế từ trận mưa ngập lịch sử cuối năm 2008 đã làm tê liệt hệ thống giao thông, làm ngập sâu hàng chục khu dân cư từ 3 đến 7 ngày và gây xáo trộn nghiêm trọng đời sống kinh tế xã hội. Nhóm người dân nhập cư với đặc thù thu nhập thấp, điều kiện nhà ở tạm bợ tại các vùng trũng thấp là đối tượng chịu mức độ tổn thương cao nhất khi thiên tai xảy ra.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung phân tích thực trạng ngập úng, đánh giá mức độ tổn thương sinh kế và làm rõ các cơ chế ứng phó của người dân nhập cư đối với ngập lụt tại huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội trong giai đoạn từ năm 2008 đến 2012. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chính sách thích ứng biến đổi khí hậu cấp cơ sở, hướng tới mục tiêu giảm thiểu 50% thiệt hại sinh kế và nâng cao năng lực chống chịu bền vững cho các cộng đồng di cư yếu thế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết thích ứng với biến đổi khí hậu của Ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) và mô hình quản lý tích hợp rủi ro ngập lụt đô thị của Abhas Jha, Robin Bloch và Jessica Lamond. Đồng thời, đề tài tiếp cận khung phân tích kết nối giữa biến đổi khí hậu và di cư của Sabine Perch-Nielsen, trong đó lồng ghép 4 yếu tố tác động tự nhiên cốt lõi gồm nước biển dâng, bão nhiệt đới, lũ lụt và hạn hán vào các mô hình di biến động dân số.

Hệ thống khái niệm làm việc cốt lõi được định hình rõ ràng:

• Biến đổi khí hậu: Sự thay đổi trạng thái của hệ thống khí hậu kéo dài qua nhiều thập kỷ do các quá trình tự nhiên hoặc hoạt động nhân sinh làm biến đổi thành phần khí quyển.
• Người dân nhập cư: Nhóm dân số di chuyển từ các địa phương khác đến nơi ở mới nhằm mục đích cư trú và mưu sinh.
• Ngập lụt đô thị: Hiện tượng ngập nước trên diện rộng trong khoảng thời gian kéo dài do mưa cực đoan vượt quá công suất tiêu thoát của hạ tầng kỹ thuật.
• Khả năng ứng phó: Tổng hòa các hành động, chiến lược tự điều chỉnh nhằm giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng phục hồi trước các tác động tiêu cực của thiên tai.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng kết hợp các nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn khảo sát năm 2012. Số liệu thứ cấp bao gồm chuỗi dữ liệu khí tượng thủy văn giai đoạn 1956 - 2010, lượng mưa trung bình hàng năm từ 1.500 mm đến 2.000 mm, cùng báo cáo tổng kết thiệt hại của Ban Chỉ huy Phòng chống lụt bão huyện Thanh Trì.

Về phương pháp thu thập sơ cấp, tác giả áp dụng kỹ thuật phỏng vấn sâu với cỡ mẫu gồm 22 người được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp quả bóng tuyết:

• Nhóm cán bộ quản lý: 7 cuộc phỏng vấn sâu với đại diện Ban Chỉ huy Phòng chống lụt bão cấp huyện và lãnh đạo các xã Tân Triều, Tả Thanh Oai, Thanh Liệt nhằm đánh giá nguồn lực công và cơ chế điều hành tại chỗ.
• Nhóm cư dân nhập cư: 15 cuộc phỏng vấn sâu với các hộ gia đình thuê trọ mưu sinh bằng nghề thu gom phế liệu, thợ nề, tiểu thương buôn bán nhỏ tại các điểm xung yếu.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định tính chuyên sâu kết hợp quan sát thực địa xuất phát từ tính chất phức tạp của các hành vi thích ứng xã hội. Dữ liệu định tính cho phép bóc tách chi tiết các rào cản tâm lý, kinh nghiệm bản địa và chiến lược phân bổ nguồn lực tự thân của nhóm đối tượng di cư vốn không được phản ánh đầy đủ qua các bảng hỏi thống kê đơn thuần.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa đã làm sáng tỏ 3 phát hiện quan trọng về thực trạng và hành vi ứng phó của cư dân nhập cư:

Thứ nhất, tính dễ bị tổn thương về không gian sinh sống là rất rõ rệt. Do áp lực kinh tế, khoảng 85% người nhập cư chọn thuê các dãy nhà trọ cấp 4 lợp fibro xi măng, nằm sát mép sông hoặc vùng lòng chảo úng trũng với cao độ nền thấp hơn mặt đường từ 0,3 đến 0,8 mét. Trong các đợt mưa lớn trên 100 mm, 100% các khu vực này đều xảy ra ngập úng kéo dài từ 2 đến 5 ngày.

Thứ hai, thiệt hại kinh tế kép tác động trực tiếp đến an ninh sinh kế. Khi xảy ra ngập lụt, hơn 80% người lao động bị gián đoạn việc làm hoàn toàn, dẫn đến thu nhập sụt giảm từ 40% đến 70% trong tháng xảy ra thiên tai. Đồng thời, chi phí sinh hoạt phát sinh tăng mạnh do giá lương thực, thực phẩm tại các vùng ngập tăng cục bộ từ 30% đến 50%.

Thứ ba, các biện pháp ứng phó mang nặng tính tự phát và ngắn hạn. Khoảng 75% số hộ gia đình tự xử lý bằng cách đắp gờ bao cát, dùng gạch kê cao đồ dùng sinh hoạt lên mức 0,5 mét; 60% hộ chủ động gửi con nhỏ về quê hoặc di tản sang các khu vực lân cận cao ráo hơn khi nước ngập sâu trên 0,6 mét.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng trên bắt nguồn từ tốc độ đô thị hóa thiếu quy hoạch đồng bộ, làm suy giảm nghiêm trọng diện tích mặt nước tự nhiên và gây nghẽn các trục tiêu thoát chính như sông Nhuệ, sông Tô Lịch. Người dân nhập cư buộc phải chấp nhận đánh đổi rủi ro thiên tai để tiếp cận nguồn việc làm phi chính thức với chi phí mặt bằng rẻ. Phát hiện này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu của David Satterthwaite tại các đô thị đang phát triển ở châu Á và châu Phi.

Trong cấu trúc trình bày học thuật, toàn bộ dữ liệu định lượng về tần suất ngập úng và thiệt hại tài sản có thể được mô hình hóa trực quan qua bản đồ phân vùng ngập lụt kết hợp GIS. Các phát hiện về chiến lược thích ứng được tổng hợp thành bảng ma trận phân loại hành vi ứng phó theo 3 giai đoạn: trước, trong và sau ngập lụt, đi kèm biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ phân bổ các biện pháp giảm thiểu thiệt hại tài sản của người dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả ứng phó và bảo vệ sinh kế cho nhóm cư dân nhập cư tại các vùng đô thị hóa, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Nạo vét và cải tạo đồng bộ hệ thống kênh mương thoát nước: Ủy ban nhân dân huyện Thanh Trì chủ trì phối hợp với các xã tiến hành khơi thông dòng chảy 100% các trục tiêu úng liên xã trước tháng 5 hàng năm. Mục tiêu đặt ra là cắt giảm tối thiểu 40% thời gian lưu nước ngập cục bộ tại các điểm dân cư trũng thấp trong giai đoạn 2015 - 2018.

2. Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đa kênh tại cơ sở: Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai địa phương triển khai mạng lưới thông tin khẩn cấp qua tin nhắn di động và hệ thống loa truyền thanh không dây, cam kết truyền đạt thông tin dự báo lượng mưa và mức độ ngập đến trên 90% các chủ nhà trọ và người thuê trọ trước khi thiên tai diễn ra ít nhất 6 giờ.

3. Chuẩn hóa tiêu chuẩn an toàn cho các khu nhà trọ cho thuê: Phòng Quản lý Đô thị ban hành hướng dẫn kỹ thuật bắt buộc các chủ nhà trọ phải nâng cấp cốt nền phòng trọ tối thiểu 0,3 mét so với mặt đường hiện hữu và lắp đặt đường dây điện cao hơn mực nước ngập lịch sử 0,5 mét, hoàn thành kiểm tra và cấp phép trong thời gian 12 tháng.

4. Thiết lập quỹ cứu trợ sinh kế vi mô và mạng lưới tương trợ cộng đồng: Hội Chữ thập đỏ kết hợp cùng các tổ chức xã hội dân sự thành lập quỹ dự phòng hỗ trợ khẩn cấp, cung ứng gói an sinh gồm lương thực và nước sạch cho 100% các hộ nhập cư bị cô lập trong vòng 4 giờ kể từ khi xuất hiện ngập úng trên diện rộng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm chuyên môn khác nhau trong xã hội:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách đô thị: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn giúp Sở Xây dựng và Ủy ban nhân dân cấp quận, huyện xây dựng quy hoạch hạ tầng thoát nước thích ứng với biến đổi khí hậu, lồng ghép chính sách quản lý lao động di cư vào các chương trình giảm nghèo đô thị.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên cao học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo giá trị cho các nghiên cứu liên ngành về xã hội học đô thị, địa lý môi trường và biến đổi khí hậu, đặc biệt trong việc vận dụng phương pháp nghiên cứu định tính và khung đánh giá tính dễ bị tổn thương.

3. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế: Hỗ trợ thông tin thực chứng để thiết kế các dự án viện trợ nhân đạo, chương trình tài trợ nâng cao năng lực chống chịu thiên tai dựa vào cộng đồng cho nhóm dân số yếu thế tại Việt Nam.

4. Chính quyền cấp cơ sở và cộng đồng dân cư địa phương: Giúp lãnh đạo cấp xã, ban điều hành tổ dân phố và các chủ nhà trọ nắm bắt quy trình tổ chức phòng chống ngập úng, áp dụng các kinh nghiệm gia cố công trình chi phí thấp nhằm hạn chế tối đa rủi ro thiệt hại.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao người dân nhập cư lại có mức độ tổn thương cao hơn trước ngập lụt đô thị? Người nhập cư chịu tác động nặng nề do rào cản thu nhập thấp, buộc họ phải sinh sống tại các khu nhà trọ tạm bợ ở vùng đất trũng thấp ven sông với giá thuê rẻ. Họ thiếu quyền sở hữu nhà ở cố định để chủ động cải tạo công trình, đồng thời ít tiếp cận được các chính sách an sinh xã hội chính thức của địa phương khi thiên tai xảy ra.

2. Những biện pháp ứng phó tại chỗ nào được người dân áp dụng phổ biến nhất? Trong thực tế, người dân ưu tiên các biện pháp tự lực linh hoạt như đắp bờ bao cát trước cửa, sử dụng máy bơm mini tự chế, kê kích toàn bộ thiết bị điện tử lên giá treo cao trên 1 mét và dự trữ thực phẩm khô đủ dùng trong 3 đến 5 ngày. Việc sơ tán người già và trẻ em luôn được tiến hành trước khi ngập sâu.

3. Đô thị hóa nhanh đã làm gia tăng nguy cơ ngập úng tại Thanh Trì như thế nào? Việc san lấp các ao hồ, đầm trũng tự nhiên để xây dựng khu đô thị mới làm giảm trên 50% khả năng tích trữ nước mặt. Diện tích bề mặt bị bê tông hóa làm tăng hệ số dòng chảy mặt, trong khi các tuyến mương thoát nước chính ra sông Nhuệ và sông Tô Lịch bị thu hẹp, khiến nước dâng nhanh gấp 2 lần so với giai đoạn trước.

4. Rào cản lớn nhất trong công tác cứu trợ người nhập cư vùng ngập là gì? Tình trạng cư trú biến động và tỷ lệ đăng ký tạm trú không đầy đủ khiến chính quyền cơ sở gặp khó khăn trong việc xác định chính xác số lượng nhân khẩu cần hỗ trợ. Do đó, các nguồn hàng cứu trợ khẩn cấp và thông tin cảnh báo ngập lụt thường đến chậm hơn so với nhu cầu thực tế của người thuê trọ.

5. Giải pháp nào giúp giảm thiểu thiệt hại ngập lụt một cách bền vững nhất? Sự kết hợp giữa đầu tư nâng cấp hạ tầng thoát nước kỹ thuật và xây dựng mạng lưới thích ứng dựa vào cộng đồng mang lại hiệu quả cao nhất. Việc chuẩn hóa điều kiện an toàn phòng trọ kết hợp với các gói tín dụng vi mô giúp người dân chủ động nâng cao năng lực ứng phó lâu dài trước các cú sốc thời tiết cực đoan.

Kết luận

• Khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa biến đổi khí hậu, quá trình đô thị hóa tự phát và sự gia tăng tính dễ bị tổn thương của người dân nhập cư tại các vùng ven đô.
• Hệ thống hóa toàn diện các chiến lược ứng phó tự thân của cư dân từ giai đoạn chuẩn bị, xử lý tình huống ngập úng khẩn cấp đến phục hồi sinh kế sau ngập.
• Chỉ rõ các bất cập trong công tác quản lý cư trú và hỗ trợ an sinh xã hội của chính quyền địa phương đối với nhóm lao động tự do ngoại tỉnh.
• Đề xuất lộ trình giải pháp đồng bộ kết hợp công trình kỹ thuật thoát nước và các biện pháp phi công trình thích ứng dựa vào cộng đồng trong giai đoạn 2015 - 2020.
• Khuyến nghị các nhà hoạch định chính sách cần khẩn trương lồng ghép yếu tố di cư vào chiến lược quốc gia về ứng phó biến đổi khí hậu nhằm bảo đảm công bằng xã hội và phát triển đô thị bền vững.