Tổng quan về luận án

Di cư lao động quốc tế là một hiện tượng mang tính cấu trúc của quá trình toàn cầu hóa, thúc đẩy dòng luân chuyển nhân lực và nguồn lực tài chính giữa các quốc gia đang phát triển và phát triển. Tại Việt Nam, theo số liệu từ Cục Quản lý Lao động ngoài nước, năm 2017 ghi nhận 134.751 lao động đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài (trong đó có 53.340 lao động nữ, chiếm 39,6%), đánh dấu năm thứ tư liên tiếp con số này vượt ngưỡng 100.000 người. Nghệ An là địa phương trọng điểm với lượng xuất khẩu lao động hàng năm trên 13.000 người, duy trì khoảng 61.000 lao động đang làm việc tại nước ngoài và tiếp nhận lượng kiều hối ước đạt 255 triệu USD/năm. Nguồn lực này đóng góp thực chất vào công tác xóa đói giảm nghèo và chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương.

Tuy nhiên, phần lớn các can thiệp chính sách và nghiên cứu học thuật tại Việt Nam thời gian qua chủ yếu tập trung vào giai đoạn tiền di cư và thời gian làm việc tại nước ngoài, trong khi tiến trình hồi hương và tái hòa nhập hậu di cư chưa được đầu tư tương xứng. Những công trình trước đây của Phạm Nguyên Cường (2013), Lưu Quang Tuấn (2014) hay Anna Wang (2015) đã bước đầu phản ánh các rào cản việc làm, tình trạng nợ nần, và sự "lệch pha kỹ năng" khi người lao động quay trở lại thị trường trong nước. Dẫu vậy, một research gap (khoảng trống nghiên cứu) căn bản vẫn tồn tại: sự thiếu vắng các khảo sát hệ thống về mức độ tham gia xã hội, sự gắn kết mạng lưới cộng đồng và tham gia tổ chức chính trị - xã hội của lao động hồi cư. Luận án tiến sĩ Xã hội học "Sự tham gia xã hội của người đi lao động nước ngoài sau khi trở về nước (Nghiên cứu trường hợp một số xã, phường trên địa bàn tỉnh Nghệ An)" của NCS. Ứng Thị Mai Thương (người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Phạm Văn Quyết, chuyên ngành Xã hội học, Mã số: 62 31 03 01, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQGHN, 2020) được thiết kế nhằm giải quyết trực tiếp khoảng trống học thuật này.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được xác lập tường minh:

  1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (Q1): Người đi lao động nước ngoài trở về tham gia hoạt động kinh tế như thế nào, mối liên hệ giữa việc làm/thu nhập ở nước ngoài với hoạt động kinh tế sau khi về nước ra sao, và họ gặp phải những rào cản gì trong tương tác với các thiết chế kinh tế - xã hội địa phương?
  2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (Q2): Mức độ và tính chất tham gia của lao động hồi cư vào các tổ chức chính thức, phi chính thức cũng như các sinh hoạt chính trị, văn hóa, thể thao tại cộng đồng diễn ra ở cấp độ nào, chịu sự tác động của các nhân tố nào?
  3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (Q3): Người lao động hồi cư huy động và tiếp cận những nguồn lực hay mạng lưới xã hội nào khi đối mặt với các khủng hoảng và khó khăn trong đời sống thường nhật?

Tương ứng với đó là các giả thuyết nghiên cứu:

  • Giả thuyết 1 (H1): Nguồn vốn tài chính và kinh nghiệm tích lũy tại nước ngoài hỗ trợ lao động hồi cư lựa chọn hoạt động kinh tế, nhưng thời gian lưu trú ở nước ngoài càng dài lại tỷ lệ thuận với mức độ khó khăn trong quá trình tái hòa nhập thị trường lao động quê nhà.
  • Giả thuyết 2 (H2): Trong hoạt động kinh tế và xã hội, người lao động hồi cư chủ yếu nhận sự trợ giúp từ mạng lưới phi chính thức (vốn xã hội gắn kết - bonding social capital), thiếu vắng sự kết nối và hỗ trợ từ các tổ chức đoàn thể chính thức (vốn xã hội bắc cầu - bridging social capital).
  • Giả thuyết 3 (H3): Người lao động hồi cư có xu hướng thụ động, mức độ chủ động tham gia các nhóm, tổ chức xã hội và hoạt động cộng đồng địa phương ở mức thấp đến trung bình.
  • Giả thuyết 4 (H4): Khi gặp rủi ro, người lao động dựa chủ yếu vào nguồn lực tự thân và gia đình/họ hàng thay vì các thiết chế trợ giúp xã hội công cộng.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ ba trụ cột: lý thuyết cấu trúc - chức năng (Structural Functionalism), lý thuyết vốn xã hội (Social Capital Theory), và lý thuyết xã hội hóa (Socialization Theory). Nghiên cứu được triển khai thực địa tại huyện Yên Thành, huyện Nghi Lộc, thị xã Cửa Lò và thành phố Vinh (tỉnh Nghệ An) trong giai đoạn từ tháng 12/2015 đến tháng 12/2019, khảo sát nhóm đối tượng hồi hương từ năm 2010 đến đầu năm 2019 với cả hai hình thức: xuất khẩu lao động theo hợp đồng chính thức và lao động tự do.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về di cư hồi hương (return migration) và sự tham gia xã hội (social participation) phản ánh các luồng quan điểm đa chiều:

Luồng nghiên cứu kinh tế học bắt đầu từ quy luật di cư kinh điển của Ravenstein (1885) với luận điểm "mỗi dòng di dân chính đều tạo ra một dòng di dân ngược lại để bù đắp". Christian Dustmann và Yoram Weiss (2007) trong công trình Return Migration: Theory and Empirical Evidence phân tích sự hồi cư dưới mô hình tối ưu hóa chi phí - lợi ích tạm thời, trong đó người di cư hồi hương khi giá trị cận biên của việc tiêu dùng và sinh sống tại quê nhà vượt trội hơn chi phí cơ hội tại nước tiếp nhận. Ngược lại, luồng nghiên cứu cấu trúc và nhân học của George Gmelch (1980) và Jean-Pierre Cassarino (2004) nhấn mạnh động cơ phi kinh tế: sự gắn bó huyết thống, tình yêu quê hương, và áp lực từ các "yếu tố đẩy" tại nước sở tại như nạn phân biệt chủng tộc hay khủng hoảng thị trường việc làm (Hernandez-Alvarez, 1967).

Về mặt thực nghiệm kinh tế, nghiên cứu của Co, Gang và Yun (2000) trên tập dữ liệu hộ gia đình tại Hungary chỉ ra rằng kinh nghiệm làm việc ở nước ngoài mang lại lợi tức tiền lương cao hơn đáng kể (nữ giới trở về từ các nước OECD có thu nhập cao hơn 67% so với nhóm không di cư). Tương tự, khảo sát đa giai đoạn 1-2-3 của Philippe De Vreyer và cộng sự (2009) tại 7 thành phố thuộc khối WAEMU (Tây Phi) khẳng định lao động hồi cư từ các quốc gia phát triển có tỷ lệ tham gia khu vực chính thức và mức thu nhập vượt trội. Tuy nhiên, Mirian Tukhashvili (2013) khi nghiên cứu trường hợp Georgia lại chỉ ra bức tranh tương phản: sự phục hồi kinh tế và hạ tầng không ngăn được tái di cư nếu quá trình tái hòa nhập xuất hiện mâu thuẫn vị thế, thất nghiệp hoặc kỹ năng tích lũy bị lãng phí.

Về khái niệm sự tham gia xã hội, các nghiên cứu từ thập niên 1960 đến nay dao động giữa cách tiếp cận quyền công dân/người tiêu dùng (Barbara Piškur, 2014; Bathgate & Romios, 2011), tiếp cận hành vi tương tác tương hỗ (Mars et al., 2008; Lariviere, 2008; Dalemans et al., 2008) và tiếp cận cấu trúc mạng lưới (Lindstrom et al., 2001; Cục Thống kê Australia - ABS, 2004, 2008). Tại Việt Nam, công trình kinh điển của Francois Houtart và Geneviève Lemercinier (2001) về xã Hải Vân (Nam Định) đã phân tích sự tham gia quản lý hợp tác xã, bầu cử và tôn giáo, trong khi Nguyễn Quý Thanh (2012, 2016) hệ thống hóa mối quan hệ biện chứng giữa vốn xã hội và mức độ tham gia vào các hiệp hội chính thức/phi chính thức.

Luận án định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa xã hội học di cư và xã hội học tham gia: vượt qua cách tiếp cận đơn tuyến thuần túy xem xét kiều hối hay việc làm để giải phẫu cấu trúc tương tác xã hội toàn diện của người lao động sau khi hồi hương tại một địa bàn di cư trọng điểm của Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các khung lý thuyết xã hội học phương Tây trong bối cảnh thực tiễn của một xã hội đang chuyển đổi:

  1. Mở rộng lý thuyết Cấu trúc - Chức năng: Ứng dụng mô hình AGIL của Talcott Parsons để phân tích tính đồng bộ của hệ thống xã hội đối với lao động hồi cư:
    • Adaptation (Thích ứng - Kinh tế): Khả năng tìm kiếm việc làm, chuyển đổi nghề nghiệp và tạo thu nhập bền vững.
    • Goal Attainment (Đạt mục tiêu - Chính trị/Chính quyền): Cơ chế chính sách địa phương tạo điều kiện cho công dân thực thi quyền và nghĩa vụ chính trị.
    • Integration (Tích hợp - Pháp luật & Thiết chế): Các thủ tục hành chính, tư pháp giúp hợp thức hóa và tái liên kết lao động vào đời sống bản địa.
    • Latency (Duy trì khuôn mẫu - Gia đình & Đoàn thể): Nền tảng văn hóa, dòng họ và tổ chức xã hội kích hoạt sự gắn kết tâm lý - xã hội.
  2. Kiểm chứng lý thuyết Đoàn kết xã hội của Emile Durkheim: Luận án chứng minh sự dịch chuyển giữa "đoàn kết cơ học" (dựa trên quan hệ huyết thống, làng xóm truyền thống) và "đoàn kết hữu cơ" (dựa trên phân công lao động chuyên môn hóa). Khi hồi hương, lao động thường rơi vào trạng thái đứt gãy tính kỷ luật công nghiệp đã tiếp thu ở nước ngoài, buộc phải tái thích ứng vào mạng lưới đoàn kết cơ học của làng quê.
  3. Vận dụng lý thuyết Vốn xã hội (Bourdieu, Coleman, Putnam): Làm sáng tỏ hiện tượng bất cân xứng giữa hai dạng vốn: người lao động hồi hương sở hữu mạng lưới vốn xã hội gắn kết (bonding capital) rất mạnh với gia đình, người thân nhưng lại suy giảm nghiêm trọng vốn xã hội bắc cầu (bridging capital) với các thiết chế xã hội chính thức, hạn chế năng lực chuyển hóa vốn kinh tế thành vị thế xã hội dài hạn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều các yếu tố điều kiện kinh tế - xã hội, trải nghiệm tiền - tại - hậu di cư và các biến số đầu ra của sự tham gia xã hội:

Các điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích áp dụng cho nhóm lao động có thời gian làm việc ở nước ngoài tối thiểu từ 2 năm trở lên, đã hoàn tất việc hồi hương về sinh sống tại địa bàn nông thôn và đô thị thuộc tỉnh Nghệ An từ năm 2010 đến 2019, bao gồm cả luồng xuất khẩu chính ngạch và lao động tự do.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

  • Triết lý nghiên cứu: Kết hợp giữa thực chứng luận (Positivism - kiểm định mối liên hệ định lượng giữa các biến số thời gian, thu nhập, học vấn và mức độ tham gia) và thuyết kiến tạo/diễn giải (Interpretivism - thấu hiểu trải nghiệm tâm lý, rào cản tái hòa nhập thông qua phỏng vấn sâu).
  • Thiết kế hỗn hợp (Mixed-methods): Sử dụng chiến lược kết hợp đồng thời và tuần tự giữa khảo sát bảng hỏi định lượng diện rộng và nghiên cứu trường hợp định tính sâu.
  • Thiết kế đa cấp độ (Multi-level): Khảo sát ở cấp độ cá nhân (hành vi, thu nhập, nhận thức), cấp độ nhóm/mạng lưới (gia đình, hội đồng hương, nhóm thợ) và cấp độ thiết chế địa phương (chính quyền xã/phường, đoàn thể).

Quy trình nghiên cứu rigorous

  • Chiến lược chọn mẫu: Do danh sách tổng thể lao động hồi cư không tập trung và biến động liên tục (đặc biệt là lao động phi chính thức), nghiên cứu sử dụng kỹ thuật chọn mẫu phi xác suất theo phương pháp quả bóng tuyết (Snowball sampling) kết hợp chọn mẫu hạn ngạch theo khu vực địa lý:
    • Địa bàn phân bổ: Huyện Yên Thành (thuần nông nghiệp di cư cao), Huyện Nghi Lộc (vùng ven công nghiệp/nông nghiệp), Thị xã Cửa Lò (dịch vụ/du lịch), và Thành phố Vinh (đô thị trung tâm).
    • Tiêu chí lựa chọn: Đã từng lao động ở nước ngoài liên tục từ 2 năm trở lên, đã trở về sinh sống tại địa phương trong giai đoạn 2010 - 2019.
  • Thu thập dữ liệu:
    • Khảo sát định lượng: Bảng hỏi cấu trúc chuẩn hóa đo lường các thang đo định danh, thứ bậc và thang đo Likert (tự đánh giá mức độ chủ động, hài lòng, tần suất tham gia).
    • Nghiên cứu định tính: Tiến hành phỏng vấn sâu (In-depth interview) với các lao động hồi cư tiêu biểu, đại diện lãnh đạo chính quyền xã/phường, cán bộ Hội Phụ nữ, Đoàn thanh niên, Hội Nông dân và thân nhân gia đình.
  • Tam giác đạc dữ liệu (Data & Method Triangulation): Đối chiếu chéo giữa số liệu thống kê báo cáo từ Sở LĐ-TB&XH tỉnh Nghệ An, phiếu khảo sát xã hội học và biên bản phỏng vấn sâu tại thực địa.

Data và phân tích

  • Phân tích định lượng: Dữ liệu được mã hóa, làm sạch và xử lý bằng phần mềm chuyên dụng SPSS.
  • Kỹ thuật thống kê:
    • Thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ %, giá trị trung bình Mean).
    • Thống kê suy luận: Kiểm định Chi-square ($\chi^2$) đánh giá mối liên hệ chéo giữa thời gian sinh sống ở nước ngoài/thời điểm trở về với tình trạng việc làm và mức độ tham gia; so sánh giá trị trung bình (ANOVA/T-test) về tính chủ động tham gia giữa các nhóm nhân khẩu học.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

  1. Nghịch lý tích lũy vốn và đứt gãy kỹ năng nghề nghiệp: Mặc dù lao động tích lũy được lượng vốn tài chính đáng kể khi làm việc tại các quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, nhưng khi trở về, tỷ lệ tham gia đào tạo nghề chính quy lại rất thấp. Phần lớn người lao động quay lại các công việc tự do, buôn bán nhỏ hoặc làm các công việc phi kỹ năng tương tự trước khi di cư, không phát huy được chuyên môn và ngoại ngữ tích lũy ở nước ngoài.
  2. Rào cản tỷ lệ thuận với thời gian cư trú ở nước ngoài: Dữ liệu chỉ ra rằng những cá nhân có thời gian làm việc ở nước ngoài càng dài (trên 5-7 năm) thì chỉ số khó khăn trong tái hòa nhập thị trường lao động và thiết lập lại các mối quan hệ xã hội địa phương càng cao ($p < 0.05$). Sự khác biệt về văn hóa làm việc và nhịp sống tạo ra khoảng cách tâm lý đáng kể.
  3. Sự thống trị của vốn xã hội gắn kết (Bonding) so với vốn xã hội bắc cầu (Bridging): Khi đối mặt với khó khăn kinh tế và tìm kiếm việc làm, người lao động tìm kiếm sự giúp đỡ chủ yếu từ người thân trong gia đình, họ hàng và bạn bè thân thiết. Tỷ lệ tiếp cận các quỹ hỗ trợ thanh niên, phụ nữ hay trung tâm dịch vụ việc làm công lập đạt mức rất khiêm tốn.
  4. Tính thụ động trong tham gia chính trị - xã hội và sinh hoạt cộng đồng: Mức độ tham gia các nhóm/tổ chức chính thức (Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên, Công đoàn) có điểm trung bình (Mean) ở mức thấp. Người lao động chủ yếu tham gia các hoạt động như họp tổ dân phố hay bầu cử theo cơ chế "được mời/triệu tập" mang tính hành chính hơn là chủ động đề xuất sáng kiến hay đóng góp tiếng nói cho cộng đồng.

Implications đa chiều

  • Về mặt lý luận: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định sự bất cập của mô hình kinh tế học thuần túy trong việc giải thích hành vi hậu di cư; đòi hỏi sự tích hợp của các lý thuyết xã hội học cấu trúc và vốn xã hội để nhận diện toàn diện các rào cản vô hình.
  • Về mặt phương pháp luận: Xác lập bộ chỉ báo thao tác hóa khái niệm "Sự tham gia xã hội" áp dụng cho nhóm lao động di cư đặc thù tại các nền kinh tế đang phát triển.
  • Về mặt thực tiễn và chính sách:
    • Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa liên thông về lao động hồi cư tại cấp xã/huyện nhằm theo dõi biến động việc làm.
    • Chuyển đổi mô hình hoạt động của các trung tâm dịch vụ việc làm công lập: không chỉ giới thiệu việc làm mà phải cung cấp gói dịch vụ "Tái hòa nhập toàn diện" (tư vấn tâm lý, định hướng đầu tư vốn kiều hối, kết nối mạng lưới doanh nghiệp FDI cần nhân lực biết ngoại ngữ).
    • Tái cấu trúc phương thức vận động của các đoàn thể chính trị - xã hội tại địa phương (Hội Phụ nữ, Đoàn thanh niên) theo hướng thành lập các câu lạc bộ chuyên biệt cho lao động hồi hương nhằm khơi thông nguồn vốn xã hội bắc cầu.

Limitations và Future Research

  1. Hạn chế về phương pháp chọn mẫu: Do đặc thù di biến động phức tạp và sự thiếu hụt danh bạ tổng thể thống kê về lao động hồi cư tự do tại Nghệ An, nghiên cứu phải sử dụng phương pháp chọn mẫu phi xác suất "quả bóng tuyết". Điều này giới hạn khả năng suy rộng phổ quát cho toàn bộ lao động hồi cư trên phạm vi toàn quốc.
  2. Giới hạn không gian và văn hóa vùng miền: Địa bàn nghiên cứu tập trung tại 4 đơn vị hành chính của Nghệ An – một tỉnh Bắc Trung Bộ có đặc trưng văn hóa dòng họ và làng xã rất đậm nét, do đó một số phát hiện về vốn xã hội có thể khác biệt so với khu vực Đông Nam Bộ hay Đồng bằng sông Cửu Long.
  3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
    • Triển khai các nghiên cứu theo dõi dọc (Longitudinal studies) từ thời điểm trước khi xuất cảnh, trong quá trình làm việc tại nước ngoài và theo dõi liên tục 5-10 năm sau hồi hương để lượng hóa biến động tham gia xã hội.
    • Ứng dụng mô hình phương trình cấu trúc tuyến tính (SEM) hoặc phân tích so sánh định tính tập mờ (fsQCA) nhằm xác định cấu hình các nhân tố dẫn đến sự tái hòa nhập thành công.
    • Mở rộng phân tích so sánh xuyên quốc gia giữa các nhóm lao động hồi hương từ các thị trường có thể chế tiếp nhận khác nhau (ví dụ: EPS Hàn Quốc so với thực tập sinh kỹ năng Nhật Bản hay lao động giúp việc gia đình tại Trung Đông).

Tác động và ảnh hưởng

  • Học thuật (Academic impact): Đóng góp một nguồn tài liệu tham khảo chất lượng cao cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Xã hội học, Nhân khẩu học, Quản lý công và Chính sách xã hội; dự kiến tạo tiền đề cho các bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành uy tín.
  • Thực tiễn ngành và kinh tế (Industry transformation): Cung cấp góc nhìn thực chứng cho các doanh nghiệp xuất khẩu lao động (chuyển đổi từ tư duy "đưa đi thu phí" sang "chuỗi giá trị di cư khép kín", đồng hành cùng người lao động khi hồi hương) và các doanh nghiệp trong nước trong việc tuyển dụng nguồn nhân lực có kinh nghiệm quốc tế.
  • Tác động chính sách công (Policy influence): Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, UBND tỉnh Nghệ An và các cơ quan hữu quan trong việc hoàn thiện Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, bổ sung các điều khoản quy định trách nhiệm hỗ trợ tái hòa nhập xã hội.

Đối tượng hưởng lợi

  • Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận bộ khung lý thuyết tích hợp (AGIL - Vốn xã hội - Xã hội hóa) và phương pháp thao tác hóa biến số xã hội học phức tạp.
  • Các nhà hoạch định chính sách lao động: Nắm bắt số liệu thực chứng về những nút thắt trong tái hòa nhập kinh tế - xã hội, từ đó thiết kế các chính sách an sinh và việc làm sát thực tế.
  • Các tổ chức phi chính phủ và quốc tế (IOM, ILO, UN Women): Sử dụng dữ liệu thực địa tại Nghệ An để thiết kế các dự án can thiệp cộng đồng hỗ trợ di cư an toàn và bền vững.
  • Cộng đồng người lao động di cư và gia đình: Nhận thức rõ các thách thức tiềm tàng sau khi hồi hương để chủ động tích lũy vốn xã hội và xây dựng kế hoạch nghề nghiệp dài hạn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng mô hình bốn chức năng AGIL của Talcott Parsons sang lĩnh vực xã hội học di cư hồi hương tại Việt Nam. Thay vì chỉ xem xét sự hồi cư dưới lăng kính kinh tế thích ứng (Adaptation), luận án chứng minh rằng sự tham gia xã hội bền vững chỉ diễn ra khi có sự tương thích đồng bộ giữa tiểu hệ thống định hướng mục tiêu (Goal Attainment - vai trò chủ động của chính quyền địa phương), tiểu hệ thống liên kết (Integration - sự tháo gỡ rào cản hành chính/pháp lý) và tiểu hệ thống duy trì khuôn mẫu (Latency - mạng lưới gia đình và đoàn thể duy trì động lực hội nhập).

2. Đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các công trình trước đây?

So sánh với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (thường chỉ dùng thống kê mô tả đơn giản trên mẫu nhỏ hoặc khảo sát định tính thuần túy), luận án đã:

  • Thiết kế hệ thống bảng hỏi chuẩn hóa đa tầng, kết hợp thang đo Likert tự đánh giá với các biến số thực chứng về thời gian di cư và thu nhập.
  • Áp dụng kỹ thuật tam giác đạc phương pháp luận (kết hợp phân tích tài liệu thứ cấp, khảo sát định lượng trên mẫu đại diện địa bàn đa dạng từ nông thôn đến đô thị, và phỏng vấn sâu đa chủ thể từ người lao động đến cán bộ quản lý).

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất được dữ liệu chứng minh là gì?

Phát hiện phản trực giác nổi bật là: Thu nhập cao tích lũy từ nước ngoài không đồng nghĩa với mức độ hài lòng và sự hòa nhập xã hội cao sau khi trở về. Ngược lại, những người có mức tích lũy tài chính lớn thường có kỳ vọng việc làm quá cao so với mặt bằng địa phương, dẫn đến tâm lý chán nản, từ chối tham gia thị trường lao động bản địa trong thời gian dài, sống khép kín trong mạng lưới gia đình nhỏ và làm suy giảm sự gắn kết với đời sống cộng đồng rộng lớn.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình thao tác hóa khái niệm "Sự tham gia xã hội" thành 3 nhóm chỉ báo với các tiêu chí đo lường cụ thể (học nghề, việc làm, thu nhập; gia nhập tổ chức chính thức/phi chính thức; tham gia hoạt động chính trị/văn hóa/giải trí), đi kèm cấu trúc bảng hỏi, tiêu chí chọn mẫu hạn ngạch và quy trình phỏng vấn sâu, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng tái lặp trên các địa bàn có đặc điểm tương đồng.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Luận án định hình lộ trình nghiên cứu tương lai tập trung vào 3 trục chính:

  • Nghiên cứu tác động của chuyển đổi số và kinh tế số đến sự kết nối mạng lưới xuyên quốc gia của lao động hồi cư.
  • Phân tích vai trò giới trong tái hòa nhập xã hội (sự khác biệt về rào cản xã hội hóa giữa lao động nữ và nam giới sau hồi hương).
  • Đánh giá hiệu quả của các mô hình kinh tế tập thể / khởi nghiệp do chính lao động hồi hương thành lập nhằm xây dựng mạng lưới vốn xã hội bắc cầu bền vững.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Ứng Thị Mai Thương đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

  1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận toàn diện, thao tác hóa thành công khái niệm "Sự tham gia xã hội của người đi lao động nước ngoài trở về" trong bối cảnh thực tiễn Việt Nam.
  2. Phác họa bức tranh thực chứng sống động về hoạt động kinh tế, việc làm, thu nhập và các khó khăn thực tế của lao động hồi hương tại tỉnh Nghệ An.
  3. Giải phẫu cấu trúc tham gia của người lao động vào các tổ chức chính trị - xã hội và sinh hoạt cộng đồng, chỉ rõ tình trạng thống trị của vốn xã hội gắn kết và sự suy giảm của vốn xã hội bắc cầu.
  4. Kiểm định lượng hóa tác động của các biến số thời gian làm việc ở nước ngoài, thời gian hồi hương và quan hệ xã hội đến mức độ hòa nhập tổng thể.
  5. Đề xuất hệ thống khuyến nghị chính sách và giải pháp can thiệp xã hội có tính khả thi cao nhằm phát huy nguồn lực của lao động hồi cư phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại địa phương.