đặt vấn đề và giải quyết vấn đề theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm vững được kiến thức mới, kĩ năng mới, vừa nắm được phương pháp “làm ra” những kiến thức, kĩ năng đó mà không nhất thiết phải rập theo mẫu sẵn có được bộc lộ, phát triển tiềm năng sáng tạo. Hai là, dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học Phương pháp tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh, không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả của dạy học, mà còn là mục tiêu dạy học. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong xã hội hiện đại, với sự bùng nổ thông tin, sự phát triển của khoa học và công nghệ như vũ bão thì nguồn tri thức của nhân loại được tăng lên nhanh chóng. Vì vậy, đối với người học, điều quan trọng nhất là cần học cách tiếp thu kiến thức đó như thế nào.
Do đó, việc dạy phương pháp học cho học sinh cần được quan tâm ngay từ bậc tiểu học và càng lên bậc cao hơn lại càng nên được coi trọng. Bởi đây chính là cách hữu hiệu để chuẩn bị cho lớp người kế tục thích ứng với xã hội học tập, trong đó mỗi người phải có năng lực học tập liên tục suốt đời. Có thể coi phương pháp tự học là cầu nối giữa học tập và nghiên cứu khoa học. Nếu cho người học được rèn luyện phương pháp, khả năng, thói quen tự học, tự nghiên cứu thì họ có khả năng vận dụng những điều đã học vào những tình huống mới, biết tự lực phát hiện, đặt và giải quyết vấn đề gặp phải trong thực tiễn, dễ dàng thích ứng với cuộc sống, công tác lao động trong xã hội.
Vì vậy, ngày nay người ta nhấn mạnh đến phương pháp học trong quá trình dạy học, tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang học tập chủ động. Ba là, tăng cường học tập cá nhân, phối hợp với học tập hợp tác Trong một lớp học, có sự không đồng đều về trình độ kiến thức, năng lực tư duy của học sinh. Trong khi đó, phương pháp tích cực lại đòi hỏi trí tuệ và nghị lực cao của mỗi học sinh trong quá trình tự lực giành lấy kiến thức. Do đó, khi áp dụng phương pháp tích cực, buộc phải chấp nhận sự phân hóa về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ, nhất là bài học được thiết kế thành một chuỗi công tác độc lập được giao cho từng cá nhân thực hiện.
Phương pháp tích cực được áp dụng ở trình độ càng cao thì sự phân hóa càng lớn. Việc sử dụng các phương tiện thiết bị dạy học hiện đại như: máy tính, các phương tiện nghe nhìn, … sẽ đáp ứng cá thể hóa hoạt động độc lập theo nhu cầu và nâng cao năng lực của mỗi học sinh. Tuy nhiên, trong học tập không phải mọi tri thức, kĩ năng thái độ đều được hình thành bằng những hoạt động thuần túy cá nhân. Lớp học là môi trường giao tiếp giữa thầy - trò, trò – trò tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa cá nhân trên con đường khám phá tri thức mới.
Khác với các phương pháp dạy học truyền thống, trong phương pháp học tập hợp tác, mối quan hệ trò – trò giữ vai trò nổi bật. Thông 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com qua sự hợp tác tìm tòi nghiên cứu, thảo luận, tranh luận, ý kiến của mỗi cá nhân được bộc lộ, được điều chỉnh hay bác bỏ, tán thành hay phản đối, qua đó người học được nâng lên một trình độ mới. Trong giáo dục, việc học tập nhóm có thể được tổ chức với các quy mô khác nhau nhưng phổ biến nhất trong dạy học là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ (từ 4 – 6 người). Hoạt động tập thể trong nhóm sẽ làm cho từng thành viên được bộc lộ suy nghĩ, thái độ của mình.
Qua đó, các thành viên được tập thể uốn nắn, điều chỉnh, làm phát triển tình bạn, ý thức tổ chức kỉ luật, tinh thần tương trợ, ý thức cộng đồng. Đó chính là cơ sở để người học quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội sau này. Hiệu quả học tập sẽ tăng lên khi phải giải quyết những vấn đề khó khăn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá thể để hoàn thành nhiệm vụ chung. Học tập hợp tác không mâu thuẫn với học tập cá thể, cũng không hạn chế mức độ tích cực của cá nhân vì trong mỗi nhóm học tập, mục tiêu hoạt động là chung của toàn nhóm, nhưng mỗi cá nhân được phân công một nhiệm vụ cụ thể.
Trong nhóm, mỗi cá nhân đều phải nỗ lực, không thể dựa hoàn toàn vào người khác, mọi thành viên trong nhóm phải phối hợp với nhau để đạt mục tiêu chung. Mô hình hợp tác trong xã hội được đưa vào đời sống học đường có tác dụng chuẩn bị cho mỗi học sinh thích ứng với sự phân công hợp tác, trong đó mỗi người sống và làm việc trong một tập thể cộng đồng. Đặc biệt, trong nền kinh tế thị trường với xu hướng toàn cầu hóa, xuất hiện nhu cầu hợp tác xuyên quốc gia, liên quốc gia, thì năng lực hợp tác thực sự trở thành mục tiêu của giáo dục nhà trường. Bốn là, kết hợp giữa đánh giá của thầy với đánh giá của trò Trong dạy học, việc đánh giá kết quả học tập của học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng học tập để điều chỉnh hoạt động học của trò, mà còn tạo điều kiện để nhận định thực trạng giảng dạy để điều chỉnh hoạt động dạy của thầy.
Nếu trước đây, giáo viên giữ độc quyền đánh giá, học sinh là đối tượng được đánh giá, thì trong phương pháp tích cực, việc rèn luyện phương pháp học để chuẩn bị cho học sinh khả năng học tập liên tục suốt đời được xem là một mục tiêu giáo dục. Mục tiêu này đòi hỏi giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh phát triển năng lực 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học. Vì thế, giáo viên phải tạo điều kiện để học sinh tự đánh giá và có thể tham gia đánh giá lẫn nhau. Rèn luyện năng lực tự đánh giá và điều chỉnh hoạt động kịp thời là một trong những mục tiêu quan trọng mà nhà trường cần trang bị cho học sinh.
Theo hướng phát triển phương pháp tích cực để đào tạo những con người năng động, sớm thích ứng với đời sống xã hội, hòa nhập và góp phần phát triển cộng đồng, thì việc kiểm tra đánh giá không chỉ dừng lại ở yêu cầu tái hiện kiến thức, lặp lại các kĩ năng đã học mà phải khuyến khích trí thông minh, sáng tạo, phải giải quyết các vấn đề nảy sinh trong các tình huống thực tế. Muốn vậy, phải cải tiến nội dung, hình thức và phương pháp kiểm tra đánh giá. Việc thay đổi khâu đánh giá sẽ có tác động thúc đẩy sự đổi mới phương pháp dạy học. Với sự trợ giúp của các phương tiện kĩ thuật hiện đại, kiểm tra đánh giá sẽ không còn là việc nặng nhọc, mà giáo viên lại có nhiều thông tin kịp thời hơn để linh hoạt điều chỉnh hoạt động dạy và chỉ đạo hoạt động học.
Năm là, vai trò của người giáo viên trong các phương pháp dạy học tích cực Người ta thường đặt câu hỏi là trên thực tế, phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, có làm giảm nhẹ vai trò của người thầy giáo không? Hiện nay xu thế chung của thế giới là chuyển từ kiểu dạy học lấy GV làm trung tâm, trong đó phương pháp dạy chủ yếu là thuyết trình, độc thoại, giảng giải, thầy nói trò ghi, HS tiếp thu một cách thụ động, sang kiểu dạy học lấy HS làm trung tâm, trong đó dạy học coi trọng việc rèn luyện cho HS phương pháp tự học, tự phát huy tính chủ động, tích cực trong học tập. Cần phải thấy rằng trong dạy học tích cực thì vai trò của người giáo viên không những không bị hạ thấp mà còn trở nên vô cùng quan trọng. Người giáo viên phải có trình độ chuyên môn sâu rộng, có trình độ sư phạm lành nghề, có đầu óc sáng tạo và nhạy cảm mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập của học sinh một cách hiệu quả. Có thể nói, người giáo viên không còn đóng vai trò đơn thuần là truyền đạt kiến thức, mà trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động để học sinh tự lực chiếm lĩnh các kiến thức mới, hình thành các kĩ năng và thái độ mới.
Trên lớp, HS hoạt động là chính, nhưng trước đó, khi soạn bài, giáo viên phải đầu tư nhiều thời gian và công sức mới có thể thực hiện bài lên lớp với vai trò là 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng, tranh luận sôi nổi của học sinh. Ý nghĩa của phương pháp dạy học tích cực Việc sử dụng các phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh có ý nghĩa rất lớn. Cụ thể: Một là: Thực hiện nhiệm vụ phát triển của dạy học Lý luận dạy học hiện đại coi dạy học không chỉ nhằm hình thành kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo mà còn làm cho dạy học mang tính giáo dục và tính phát triển. Phát triển năng lực nhận thức bao gồm việc rèn luyện các kĩ năng nhận thức cảm tính như: quan sát, chú ý, ghi nhớ ,… và kĩ năng nhận thức lí tính – kĩ năng tư duy như: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa, cụ thể hóa, ….
Trong đó quan trọng là hình thành các phẩm chất tư duy như tính tích cực, tính độc lập, sáng tạo cũng như tính phê phán, linh hoạt, khả năng phối hợp hài hòa các thao tác tư duy. Phát triển năng lực hành động bao gồm rèn luyện tính tích cực, độc lập sáng tạo trong hoạt động học tập, nghiên cứu, phát triển các kĩ năng, thói quen tổ chức lao động hợp lí, phát hiện kịp thời giải quyết những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống Như vậy, nâng cao tính tích cực, độc lập trong hành động thực tiễn của học sinh là yêu cầu cơ bản của nhiệm vụ phát triển trong quá trình dạy học, đảm bảo mục đích đào tạo những con người tự chủ, năng động và sáng tạo.