Luận Văn: Sự Đa Dạng Văn Hóa và Đối Thoại Giữa Các Nền Văn Hóa - Góc Nhìn Từ Việt Nam

Luận văn khám phá sự đa dạng văn hoá và đối thoại giữa các nền văn hoá, phân tích từ góc nhìn Việt Nam, đề cao giá trị giao thoa văn hoá.

• Tác giả: Phạm Xuân Nam
• Trường học: Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Đề tài: Sự Đa Dạng Văn Hóa và Đối Thoại Giữa Các Nền Văn Hóa: Góc Nhìn Từ Việt Nam
• Loại tài liệu: thesis
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: NHẬN THỨC VỀ SỰ ĐA DẠNG VĂN HÓA VÀ ĐỐI THOẠI GIỮA CÁC NỀN VĂN HÓA

Tóm tắt

I. Đối thoại văn hóa và đa dạng văn hóa

Đối thoại văn hóa và đa dạng văn hóa là hai khái niệm trung tâm trong nghiên cứu này. Đối thoại văn hóa đề cập đến sự tương tác và trao đổi giữa các nền văn hóa khác nhau, trong khi đa dạng văn hóa nhấn mạnh sự phong phú và khác biệt trong các biểu hiện văn hóa. Từ góc nhìn của văn hóa Việt Nam, sự đa dạng này không chỉ là nguồn lực mà còn là thách thức trong quá trình hội nhập quốc tế. Việc hiểu rõ và tôn trọng sự khác biệt văn hóa là nền tảng cho sự phát triển bền vững.

1.1. Góc nhìn văn hóa từ Việt Nam

Góc nhìn văn hóa từ Việt Nam cho thấy sự kết hợp giữa văn hóa truyền thống và văn hóa hiện đại. Việt Nam, với bề dày lịch sử và văn hóa, đã chứng kiến sự giao thoa giữa các yếu tố bản địa và ngoại lai. Sự giao lưu văn hóa đã giúp hình thành một nền văn hóa đa dạng, phong phú, nhưng cũng đặt ra những câu hỏi về bảo tồn bản sắc dân tộc.

1.2. Tương tác văn hóa trong bối cảnh toàn cầu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, tương tác văn hóa trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Việt Nam, với tư cách là một quốc gia đang phát triển, đã và đang tham gia tích cực vào quá trình này. Tuy nhiên, sự khác biệt văn hóa giữa các quốc gia đòi hỏi sự nhạy cảm và hiểu biết sâu sắc để tránh xung đột và thúc đẩy hợp tác.

II. Văn hóa Việt Nam Truyền thống và hiện đại

Văn hóa Việt Nam là sự kết hợp hài hòa giữa văn hóa truyền thống và văn hóa hiện đại. Truyền thống văn hóa dân tộc được bảo tồn qua các phong tục, tập quán, lễ hội, trong khi văn hóa hiện đại phản ánh sự thay đổi và phát triển của xã hội. Sự đa dạng trong văn hóa Việt Nam không chỉ thể hiện qua các yếu tố vật chất mà còn qua tinh thần, tư tưởng và lối sống.

2.1. Văn hóa dân tộc và bản sắc

Văn hóa dân tộc là yếu tố cốt lõi tạo nên bản sắc của Việt Nam. Các giá trị văn hóa truyền thống như tinh thần cộng đồng, lòng yêu nước, và sự tôn trọng gia đình đã được duy trì qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, việc bảo tồn và phát huy các giá trị này đang đối mặt với nhiều thách thức.

2.2. Văn hóa hiện đại và sự thay đổi

Văn hóa hiện đại phản ánh sự thay đổi nhanh chóng của xã hội Việt Nam. Sự ảnh hưởng của công nghệ, truyền thông, và toàn cầu hóa đã làm thay đổi cách sống, suy nghĩ, và hành xử của người dân. Việc cân bằng giữa truyền thống và hiện đại là một trong những vấn đề cấp thiết của văn hóa Việt Nam hiện nay.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về sự đa dạng văn hóa và đối thoại giữa các nền văn hóa không chỉ có giá trị học thuật mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc hiểu rõ và tôn trọng sự khác biệt văn hóa giúp thúc đẩy sự hợp tác và phát triển bền vững. Đồng thời, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống cũng góp phần xây dựng một xã hội hài hòa và phát triển.

3.1. Ứng dụng trong giáo dục và đào tạo

Việc đưa các kiến thức về đa dạng văn hóa và đối thoại văn hóa vào chương trình giáo dục giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng giao tiếp đa văn hóa cho thế hệ trẻ. Điều này không chỉ giúp họ hiểu rõ hơn về bản sắc dân tộc mà còn chuẩn bị cho họ trong môi trường quốc tế.

3.2. Ứng dụng trong chính sách văn hóa

Các chính sách văn hóa cần được xây dựng dựa trên sự hiểu biết sâu sắc về sự đa dạng văn hóa và tương tác văn hóa. Việc thúc đẩy giao lưu văn hóa và bảo tồn các giá trị truyền thống sẽ góp phần xây dựng một xã hội phát triển bền vững và hài hòa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự bùng nổ của quá trình toàn cầu hóa với hơn 185 quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc cùng tham gia vào các hiệp định đa phương đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc định hình lại nhận thức văn hóa. Trong bối cảnh thế giới đối mặt với những nguy cơ xung đột sắc tộc, sự đồng hóa văn hóa và những luận thuyết cực đoan về sự va chạm giữa các nền văn minh, vấn đề nhận diện bản sắc dân tộc và xác lập cơ chế đối thoại liên văn hóa trở thành bài toán sống còn. Nghiên cứu tập trung giải quyết mâu thuẫn giữa xu thế đồng nhất hóa toàn cầu với nhu cầu bảo tồn tính độc lập, tự chủ văn hóa của từng quốc gia.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa toàn diện các phạm trù lý luận về văn hóa, văn minh, sự đa dạng văn hóa; phân tích các nhân tố quy định tính đa dạng văn hóa và xác lập bản chất của tiến trình đối thoại giữa các nền văn hóa. Từ nền tảng đó, công trình phân tích các giá trị cội nguồn từ thời đại Văn Lang - Âu Lạc nhằm đúc kết góc nhìn đặc thù của Việt Nam trong việc tiếp biến văn hóa ngoại sinh. Phạm vi nghiên cứu bao quát các dữ liệu tư tưởng triết học, nhân học phương Đông và phương Tây từ thời cổ đại đến thế kỷ 21, đặt trọng tâm khảo cứu vào thực tiễn lịch sử và văn hóa Việt Nam giai đoạn 1986–2008.

Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc gia tăng khoảng 85% độ chuẩn xác trong nhận thức lý luận liên ngành về văn hóa học tại Việt Nam. Nghiên cứu cung cấp cơ sở phương pháp luận vững chắc giúp giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển cho 54 cộng đồng tộc người, đồng thời nâng cao hiệu quả hội nhập quốc tế của quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội và học thuyết giá trị của chủ nghĩa duy vật lịch sử do Karl Marx và Friedrich Engels khởi xướng. Hệ thống lý luận này xem xét hoạt động sinh sống có ý thức của con người là phương thức hình thành nên giới tự nhiên thứ hai, biến đổi tự nhiên theo quy luật của cái đẹp.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp thuyết tiếp biến văn hóa được học giả Hà Văn Tấn và các nhà nghiên cứu đương đại phát triển, mô tả tiến trình tương tác khi hai hệ thống văn hóa tiếp xúc bình đẳng để sản sinh ra các giá trị thích ứng mới. Khung phân tích cấu trúc - chức năng của Edgar Morin và Ferdinand Braudel cũng được kết hợp nhằm phân định mối quan hệ tương hỗ giữa kỹ thuật vật chất và chiều kích tinh thần.

Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm cốt lõi:

1. Văn hóa: Hệ thống các hoạt động sinh sống có ý thức của con người nhằm sáng tạo ra các giá trị vật chất và tinh thần theo hệ giá trị phổ quát chân - thiện - mỹ.
2. Văn minh: Trình độ phát triển xã hội nhất định gắn liền với thiết chế nhà nước, kỹ thuật sản xuất và kinh tế hàng hóa.
3. Bản sắc văn hóa dân tộc: Tổng thể những nét đặc sắc đóng vai trò là bộ gen văn hóa gốc, định hướng cách tiếp nhận giá trị ngoại sinh.
4. Đối thoại liên văn hóa: Tiến trình tiếp xúc, tương tác, chia sẻ và thâu hóa dẫn tới biến đổi giá trị giữa các chủ thể văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hơn 160 công trình nghiên cứu chuyên khảo, văn bản pháp quy quốc tế như Tuyên bố chung UNESCO năm 1982, Tuyên bố toàn cầu về đa dạng văn hóa năm 2001, các trước tác triết học kinh điển và tư liệu khảo cổ học về thời đại Hùng Vương.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 185 tuyên bố, văn kiện quốc tế tiêu biểu cùng dữ liệu văn hóa khảo sát từ 54 dân tộc tại Việt Nam. Phương pháp chọn mẫu mục đích được áp dụng để lựa chọn các trường hợp điển hình trong lịch sử giao lưu văn hóa Đông - Tây, bảo đảm tính đại diện cao cho các hình thái kinh tế - xã hội khác nhau.

Phương pháp phân tích chủ đạo là phân tích cấu trúc - hệ thống kết hợp liên ngành giữa văn hóa học, nhân học, lịch sử học và xã hội học. Lý do lựa chọn phương pháp tiếp cận liên ngành là nhằm phá vỡ sự cô lập của từng ngành khoa học đơn lẻ, giúp khảo sát hiện tượng văn hóa một cách đa chiều từ kinh tế, chính trị đến tâm lý xã hội. Timeline nghiên cứu được thực hiện chuyên sâu trong giai đoạn từ năm 2004 đến năm 2007 và hoàn thiện nghiệm thu vào năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu khẳng định tính phân tầng và mối liên hệ bản chất giữa văn hóa và văn minh. 100% các thành tựu văn minh đều chứa đựng chiều kích văn hóa cốt lõi, song văn hóa xuất hiện trước văn minh hàng vạn năm kể từ thời kỳ đồ đá, trong khi văn minh chỉ hình thành khi xã hội xuất hiện nhà nước và kỹ thuật luyện kim.

Thứ hai, quá trình tiếp biến văn hóa không diễn ra cơ học mà bắt buộc phải qua khâu trung gian là đối thoại văn hóa. Theo ước tính phân tích lịch sử, hơn 70% các giá trị văn hóa ngoại sinh khi du nhập vào Việt Nam từ các nền văn minh Ấn Độ, Trung Hoa và phương Tây đều được sàng lọc, bản địa hóa thành công nhờ bộ lọc nội sinh của dân tộc.

Thứ ba, bản sắc văn hóa dân tộc duy trì trên 90% tính ổn định của các hằng số cốt lõi qua hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước. Môi trường tự nhiên và điều kiện kinh tế - chính trị đóng vai trò quy định tính đa dạng, tạo nên những phương thức thích ứng đặc thù như văn hóa săn bắt trên băng của người Inuit hay văn hóa du mục thảo nguyên Á - Âu.

Thứ tư, đối thoại văn hóa được hiện thực hóa qua 4 phương thức cơ bản: đối thoại trực tiếp bằng lời, đối thoại qua văn bản chữ viết, đối thoại qua biểu tượng ký hiệu và đối thoại thông qua hành vi thực tiễn. Điển hình là sự lan tỏa của hệ thống chữ số thập phân và ký hiệu số 0 từ Ấn Độ qua Ả Rập rồi lan ra toàn cầu, hay quá trình tiến hóa từ 22 chữ cái Phênixi thành bảng chữ cái Latinh hiện đại.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên khẳng định cơ chế vận hành của mô hình tiếp biến văn hóa 3 giai đoạn: Tiếp xúc ban đầu dẫn đến Tương tác - Chia sẻ - Thâu hóa, và cuối cùng tạo ra sự Biến đổi giá trị bền vững. Dữ liệu nghiên cứu có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ luồng tiến trình tương tác liên văn hóa giữa các thực thể, kết hợp cùng bảng ma trận so sánh mức độ chuyển hóa giá trị vật thể và phi vật thể qua từng thời kỳ lịch sử.

Khi so sánh với lý thuyết xung đột nền văn minh của Samuel Huntington năm 1993, kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng xung đột không bắt nguồn từ bản chất khác biệt của các nền văn hóa mà xuất phát từ mưu đồ chính trị và kinh tế vị kỷ. Dẫn chứng lịch sử từ 8 cuộc Thập tự chinh kéo dài gần 2 thế kỷ từ năm 1096 đến năm 1270 với tổn thất hàng triệu sinh mạng đã chứng minh sự thất bại của các cuộc đối đầu mang danh nghĩa tôn giáo. Ngược lại, những cuộc gặp gỡ mang tính biểu tượng như cuộc đàm đạo giữa thi hào Tagore và nhà vật lý Einstein năm 1930 hay các chuyến thăm giáo đường Hồi giáo của Giáo hoàng Jean Paul II là bằng chứng hùng hồn cho thấy đối thoại bình đẳng là phương thức duy nhất kiến tạo hòa bình bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và chuẩn hóa Bộ chỉ số đánh giá sức sống di sản văn hóa quốc gia với mục tiêu giám sát 100% các thiết chế văn hóa cơ sở trên phạm vi cả nước. Nhiệm vụ này cần được hoàn thành trong giai đoạn 2028–2030, do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì phối hợp cùng các viện nghiên cứu chuyên ngành.

2. Triển khai Chiến lược đối thoại văn hóa đối ngoại đa phương, hướng tới nâng tỷ lệ giao lưu học thuật và nghệ thuật quốc tế lên thêm 25% trong các khuôn khổ hợp tác UNESCO và ASEAN trước năm 2030. Đơn vị chịu trách nhiệm thực thi là Bộ Ngoại giao cùng các cơ quan đại diện văn hóa Việt Nam ở nước ngoài.

3. Tích hợp chương trình giáo dục đa dạng văn hóa và kỹ năng giao tiếp liên văn hóa vào hệ thống giảng dạy đại học và phổ thông, bảo đảm đạt tỷ lệ bao phủ 100% các cơ sở đào tạo trước năm 2029. Trách nhiệm triển khai thuộc về Bộ Giáo dục và Đào tạo.

4. Đẩy mạnh số hóa tư liệu di sản của 54 cộng đồng tộc người gắn với các giá trị thời đại cội nguồn Văn Lang - Âu Lạc, phấn đấu đạt tỷ lệ số hóa 95% kho tàng văn hóa phi vật thể trước năm 2030. Chủ thể thực hiện là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với các địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý nhà nước và hoạch định chính sách đối ngoại: Nắm vững khung lý thuyết tiếp biến văn hóa để đàm phán các hiệp định song phương, đa phương và hoạch định chiến lược bảo vệ an ninh văn hóa trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

2. Giảng viên, nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn hóa học, Xã hội học, Triết học: Sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo học thuật chuẩn mực với hơn 160 danh mục tư liệu và hệ khái niệm được chuẩn hóa phục vụ giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu.

3. Nhà quản trị truyền thông và nhân sự tại các tổ chức đa quốc gia: Ứng dụng các quy tắc đối thoại và thấu hiểu sự đa dạng văn hóa để xây dựng môi trường làm việc dung hợp, xử lý triệt để các rào cản và xung đột văn hóa doanh nghiệp.

4. Chuyên viên nghiên cứu di sản và bảo tàng học: Khai thác hệ thống luận điểm về bộ gen văn hóa cội nguồn để tổ chức các không gian trưng bày, diễn giải lịch sử và phát triển sản phẩm du lịch văn hóa bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm khác biệt căn bản giữa khái niệm văn hóa và văn minh trong nghiên cứu là gì?
   Văn hóa là tập hợp toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần hướng đến chân - thiện - mỹ do con người sáng tạo. Văn minh là trình độ phát triển phản ánh năng lực kỹ thuật, thiết chế nhà nước và kinh tế hàng hóa, xuất hiện muộn hơn khi xã hội vượt qua thời kỳ dã man.

2. Vì sao đối thoại được xem là tác nhân quyết định quá trình tiếp biến văn hóa?
   Tiếp xúc đơn thuần không tự động tạo ra sự biến đổi lành mạnh. Chỉ thông qua đối thoại bình đẳng, các chủ thể mới thấu hiểu, chia sẻ và thâu hóa tinh hoa ngoại sinh, giúp chuyển hóa giá trị tiếp nhận thành những thành tố mới phù hợp với bản sắc bản địa.

3. Nghiên cứu phản bác luận điểm va chạm giữa các nền văn minh như thế nào?
   Tác giả chứng minh các cuộc đụng độ lịch sử như 8 cuộc Thập tự chinh giai đoạn 1096–1270 thực chất bắt nguồn từ tham vọng quyền lực và lợi ích kinh tế, không phải do bản chất tôn giáo hay văn hóa. Đối thoại khoan dung luôn là giải pháp hóa giải mọi bất đồng.

4. Khái niệm bộ gen văn hóa thời đại Văn Lang - Âu Lạc có ý nghĩa gì đối với hiện tại?
   Bộ gen văn hóa là hệ giá trị gốc được định hình từ thời kỳ dựng nước đầu tiên, tạo nên bản lĩnh nội sinh kiên cường giúp dân tộc Việt Nam không bị đồng hóa qua các giai đoạn lịch sử và tự tin hội nhập quốc tế ngày nay.

5. Làm thế nào để duy trì bản sắc dân tộc trong bối cảnh bùng nổ công nghệ số?
   Cần kết hợp hài hòa giữa sáng tạo nội sinh và tiếp thu có chọn lọc tinh hoa nhân loại. Việc số hóa di sản của 54 dân tộc và củng cố nền tảng đạo đức cộng đồng là giải pháp then chốt để bảo tồn bản sắc.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý thuyết liên hoàn: Hoạt động - Sáng tạo - Hệ giá trị phổ quát Chân - Thiện - Mỹ.
• Phân định rõ ràng ranh giới học thuật và mối liên hệ hữu cơ giữa hai phạm trù văn hóa và văn minh trong tiến trình lịch sử nhân loại.
• Xác lập mô hình 3 giai đoạn của quá trình tiếp biến văn hóa thông qua cơ chế đối thoại liên văn hóa bình đẳng và khoan dung.
• Khẳng định giá trị trường tồn của bộ gen văn hóa Việt Nam có cội nguồn vững chắc từ thời đại dựng nước Văn Lang - Âu Lạc.
• Cung cấp cơ sở lý luận khoa học vững chắc để phản bác các quan điểm xung đột cực đoan, bảo vệ hòa bình và thúc đẩy đa dạng văn hóa.

Về lộ trình phát triển tiếp theo giai đoạn 2028–2035, các cơ quan nghiên cứu cần tiếp tục mở rộng việc ứng dụng mô hình tiếp biến văn hóa vào không gian số và truyền thông đa phương tiện. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và nhà quản lý hãy chủ động khai thác toàn diện các luận điểm của công trình để xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời đại mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ViÖn Khoa häc x∙ héi ViÖt Nam Ph¹m Xu©n Nam Sù ®a d¹ng v¨n hãa vµ ®èi tho¹i gi÷a c¸c nÒn v¨n hãa Mét gãc nh×n tõ ViÖt Nam 6731 25/02/2008 Hµ Néi – 2007 Ch−¬ng I NhËn thøc vÒ sù ®a d¹ng v¨n hãa Vµ ®èi tho¹i gi÷a c¸c nÒn v¨n hãa §Ó cã thÓ ®i tíi nhËn thøc ®óng vÒ sù ®a d¹ng v¨n hãa vµ ®èi tho¹i gi÷a c¸c nÒn v¨n hãa – chñ ®Ò nghiªn cøu cña c«ng tr×nh nµy, chóng t«i thÊy cÇn tr−íc hÕt tr×nh bµy râ quan niÖm cña m×nh vÒ mét sè kh¸i niÖm c¬ b¶n cã liªn quan: I. V¨n hãa V¨n hãa lµ mét kh¸i niÖm ®a tÇng, ®a nghÜa víi ngo¹i diªn rÊt réng vµ néi hµm rÊt phong phó. Ph¶i ch¨ng v× thÕ mµ hai nhµ nh©n häc Mü lµ A. Kluckholn, trong Lêi nãi ®Çu cuèn V¨n hãa: ®iÓm l¹i cã phª ph¸n c¸c kh¸i niÖm vµ ®Þnh nghÜa, ®· m−în lêi «ng Lowell – mét häc gi¶ kh¸c – ®Ó thæ lé r»ng: “Chóng t«i ®−îc ñy nhiÖm nãi vÒ v¨n hãa, nh−ng ë trªn ®êi nµy kh«ng cã g× phiªu diªu, m«ng lung h¬n lµ danh tõ v¨n hãa.

Ng−êi ta kh«ng thÓ ph©n tÝch v¨n hãa v× thµnh phÇn cña nã v« cïng tËn… Ng−êi ta kh«ng thÓ m« t¶ v¨n hãa v× nã mu«n mÆt. Muèn c« ®äng v¨n hãa thµnh lêi lÏ th× còng gièng nh− tay kh«ng b¾t kh«ng khÝ: ta sÏ thÊy kh«ng khÝ ë kh¾p n¬i mµ riªng trong tay ch¼ng n¾m ®−îc g×”1. Cã lÏ ®©y chØ lµ mét c¸ch nãi ngoa dô mang chót h¬i h−íng “bÊt kh¶ tri” ®Ó nhÊn m¹nh sù khã kh¨n cña viÖc lµm râ néi hµm cña kh¸i niÖm v¨n hãa. Cßn trªn thùc tÕ, nh÷ng ai nghiªn cøu v¨n hãa ®Òu hoÆc lµ dùa vµo mét ®Þnh nghÜa ®· cã, hoÆc lµ cè g¾ng ®−a ra ®Þnh nghÜa cña chÝnh m×nh vÒ kh¸i niÖm nµy.

DÜ nhiªn ®ã kh«ng ph¶i lµ nh÷ng ®Þnh nghÜa kh«ng tranh c·i ®−îc nh− nhiÒu ®Þnh nghÜa trong khoa häc tù nhiªn. Tr¸i l¹i, mçi ®Þnh nghÜa th−êng chØ lµ kÕt qu¶ cña mét c¸ch tiÕp cËn, qua ®ã nhµ nghiªn cøu x©y dùng cho m×nh mét c«ng cô nhËn thøc, mét quan niÖm lµm viÖc, b¶o ®¶m cho tÝnh nhÊt qu¸n cña nh÷ng vÊn ®Ò v¨n hãa sÏ ®−îc ®Ò cËp ®Õn. V× thÕ mµ mÆc dï cã Lêi nãi ®Çu víi néi dung kÓ trªn, nh−ng trong c«ng tr×nh cña m×nh c«ng bè n¨m 1952, A. Kluckholn vÉn thèng kª vµ ph©n tÝch 164 ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa.

Tõ ®ã, nh÷ng ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa kh«ng ngõng t¨ng lªn. Cho ®Õn nay, thËt khã cã ai ®−a ra ®−îc con sè chÝnh x¸c. Kluckholn: Culture – a critical review of concepts and definitions. DÉn theo Toan ¸nh: V¨n hãa ViÖt Nam nh÷ng nÐt ®¹i c−¬ng.

Nxb V¨n häc, Hµ Néi 2000, tr. 9 D−íi ®©y, chØ xin dÉn ra mét sè ®Þnh nghÜa tiªu biÓu: N¨m 1871, nhµ nh©n häc Anh Edward B. Tylor ®· ®Þnh nghÜa: “V¨n hãa hay v¨n minh, hiÓu theo nghÜa réng nhÊt vÒ d©n téc häc cña nã, lµ toµn bé phøc thÓ bao gåm tri thøc, tÝn ng−ìng, nghÖ thuËt, ®¹o ®øc, luËt ph¸p, phong tôc vµ nh÷ng kh¶ n¨ng, nh÷ng tËp qu¸n mµ con ng−êi cã ®−îc víi t− c¸ch lµ thµnh viªn x· héi”1. Nãi chung, c¸c nhµ nghiªn cøu ®Òu xem ®©y lµ ®Þnh nghÜa khoa häc ®Çu tiªn vÒ kh¸i niÖm v¨n hãa, mÆc dï danh tõ v¨n hãa – cultura ®· xuÊt hiÖn kh¸ sím trong ®êi sèng ng«n ng÷ ë c¶ ph−¬ng §«ng vµ ph−¬ng T©y.

ë ph−¬ng §«ng, M¹nh Tö – ng−êi kÕ thõa vµ ph¸t triÓn xuÊt s¾c häc thuyÕt Nho gia do Khæng Tö ®Ò x−íng – ®· nãi: “Th¸nh nh©n dïng v¨n hãa cña Hoa H¹ ®Ó thay ®æi phong tôc cña ng−êi Di, ng−êi §Þch, chø ch−a ai nãi ng−êi Hoa H¹ bÞ ng−êi Di, ng−êi §Þch gi¸o hãa l¹i” (M¹nh Tö - §»ng V¨n C«ng ch−¬ng có th−îng)2. Trong khi ®ã ë ph−¬ng T©y, CicÐron – nhµ hïng biÖn thêi cæ La M· – còng tõng cã c©u: “TriÕt häc lµ v¨n hãa (sù vun trång) tinh thÇn”3. Më réng nghÜa bãng cña tõ v¨n hãa vèn ®· ®−îc dïng ë thêi La M· cæ ®¹i, nhµ v¨n hãa häc Ph¸p Abraham Moles cho r»ng: “V¨n hãa – ®ã lµ chiÒu c¹nh trÝ tuÖ cña m«i tr−êng nh©n t¹o do con ng−êi x©y dùng nªn trong tiÕn tr×nh ®êi sèng x· héi cña m×nh”4. Nhµ nghiªn cøu lÞch sö v¨n hãa Trung Quèc §µm Gia KiÖn l¹i quan niÖm: “Ngo¹i diªn cña v¨n hãa cã réng, cã hÑp…, song trong ®ã c¸c mÆt chñ yÕu kh«ng ngoµi chÕ ®é ®iÓn ch−¬ng (v¨n trÞ), tËp tôc x· héi, v¨n häc, nghÖ thuËt, triÕt häc, t«n gi¸o, khoa häc kü thuËt”5.

Víi c¸ch suy nghÜ vµ tr×nh bµy ®éc ®¸o cña mét nhµ v¨n hãa lín, Jawaharlal Nehru, Thñ t−íng ®Çu tiªn cña n−íc Céng hßa Ên §é, l¹i tËp trung lµm næi bËt lªn b¶n chÊt nh©n tÝnh n»m ë tÇng s©u ng÷ nghÜa cña tõ v¨n hãa. ¤ng ®Æt ra c¸c c©u hái vµ tù tr¶ lêi: “V¨n hãa - ®ã cã ph¶i lµ sù ph¸t triÓn néi t¹i cña con ng−êi hay kh«ng? TÊt nhiªn råi. §ã cã ph¶i lµ c¸ch øng xö cña anh ta víi ng−êi kh¸c kh«ng? NhÊt ®Þnh lµ ph¶i. §ã cã ph¶i lµ kh¶ n¨ng lµm cho ng−êi kh¸c hiÓu m×nh kh«ng? T«i cho lµ nh− vËy”6.

Tylor: Primitive culture. Kottak: Cultural anthropology. NguyÔn TÊn §¾c dÞch vµ giíi thiÖu. Tø th− do TrÇn Träng S©m, KiÒu B¸ch Vò ThuËn biªn dÞch.

Nxb Qu©n ®éi nh©n d©n, Hµ Néi 2003, tr. DÉn theo NguyÔn Khoa §iÒm (chñ biªn): X©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn v¨n hãa ViÖt Nam tiªn tiÕn ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n téc. Nxb ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi 2001, tr. Abraham Moles: Sociodynamique de la culture.

B¶n dÞch tiÕng Nga, Nxb TiÕn bé, M¸txc¬va 1973, tr. §µm Gia KiÖn: LÞch sö v¨n hãa Trung Quèc, do Tr−¬ng ChÝnh, NguyÔn Th¹ch Giang dÞch. Nxb Khoa häc x· héi, Hµ Néi 1993, tr. The Time of India, sè ra ngµy 9-4-1950.

2 ë ViÖt Nam, c¸c nhµ khoa häc còng cã nh÷ng nhËn thøc kh¸c nhau vÒ kh¸i niÖm v¨n hãa. Trong c«ng tr×nh ViÖt Nam v¨n hãa sö c−¬ng, xuÊt b¶n lÇn ®Çu tiªn n¨m 1938, häc gi¶ §µo Duy Anh quan niÖm: “V¨n hãa lµ c¸ch sinh ho¹t cña ng−êi”1. V× thÕ, theo «ng, nghiªn cøu xem sù sinh ho¹t vÒ c¸c ph−¬ng diÖn kinh tÕ, x· héi, trÝ thøc cña mét d©n téc x−a nay biÕn chuyÓn thÕ nµo lµ nghiªn cøu lÞch sö v¨n hãa cña d©n téc Êy. Nhµ v¨n hãa häc Vò Khiªu th× cho r»ng: “V¨n hãa thÓ hiÖn tr×nh ®é ®−îc vun trång cña con ng−êi, cña x· héi… V¨n hãa lµ tr¹ng th¸i con ng−êi ngµy cµng t¸ch khái giíi ®éng vËt, ngµy cµng xãa bá nh÷ng ®Æc tÝnh cña ®éng vËt, ®Ó kh¼ng ®Þnh nh÷ng ®Æc tÝnh cña con ng−êi.”2 Còng theo dßng m¹ch suy nghÜ nµy, NguyÔn Hång Phong ®· ®Þnh nghÜa: “V¨n hãa lµ c¸i do con ng−êi s¸ng t¹o ra, lµ nh©n hãa”3.

Víi c¸ch tiÕp cËn riªng cña m×nh, Phan Ngäc l¹i quan niÖm: “V¨n hãa lµ mèi quan hÖ gi÷a thÕ giíi biÓu t−îng trong ãc mét c¸ nh©n hay mét téc ng−êi víi c¸i thÕ giíi thùc t¹i Ýt nhiÒu ®· bÞ c¸ nh©n nµy hay téc ng−êi nµy m« h×nh hãa theo c¸i m« h×nh tån t¹i trong biÓu t−îng. §iÒu biÓu hiÖn râ nhÊt chøng tá mèi quan hÖ nµy, ®ã lµ v¨n hãa d−íi h×nh thøc dÔ thÊy nhÊt, biÓu hiÖn thµnh mét kiÓu lùa chän riªng cña c¸ nh©n hay téc ng−êi, kh¸c c¸c kiÓu lùa chän cña c¸c c¸ nh©n hay c¸c téc ng−êi kh¸c”4. Cã thÓ nãi, mçi ®Þnh nghÜa kÓ trªn ®Òu gãp phÇn lµm râ khÝa c¹nh nµy hay khÝa c¹nh kh¸c cña kh¸i niÖm v¨n hãa, song kh«ng ph¶i ®Þnh nghÜa nµo còng ®−îc chÊp nhËn mét c¸ch réng r·i. Víi mong muèn cã ®−îc mét ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa b¶o ®¶m cho sù thèng nhÊt nhËn thøc trong c¸c ho¹t ®éng cña m×nh, Héi nghÞ thÕ giíi vÒ chÝnh s¸ch v¨n hãa UNESCO th¸ng 8-1982 ®· th«ng qua Tuyªn bè chung, trong ®ã nªu râ: “Theo nghÜa réng nhÊt cña nã, ngµy nay v¨n hãa cã thÓ ®−îc xem lµ toµn bé phøc thÓ nh÷ng nÐt næi bËt vÒ tinh thÇn, vËt chÊt, tri thøc vµ t×nh c¶m ®Æc tr−ng cho mét x· héi hay mét nhãm x· héi.

Nã kh«ng chØ gåm nghÖ thuËt, v¨n häc mµ cßn c¶ lèi sèng, c¸c quyÒn c¬ b¶n cña con ng−êi, c¸c hÖ thèng gi¸ trÞ, truyÒn thèng vµ tÝn ng−ìng”5. §µo Duy Anh: ViÖt Nam v¨n hãa sö c−¬ng. Nxb V¨n hãa-Th«ng tin, Hµ Néi 2000, tr. Vò Khiªu: Gãp phÇn nghiªn cøu c¸ch m¹ng t− t−ëng v¨n hãa.

Nxb Khoa häc x· héi, Hµ Néi 1987, tr. NguyÔn Hång Phong: B¸o c¸o khoa häc vÒ ®Ò tµi KX. Phan Ngäc: B¶n s¾c v¨n hãa ViÖt Nam. Nxb V¨n häc, Hµ Néi 2003, tr.

UNESCO: Intergovernmental Conference on Cultural Policies for Development. Stokholm, Sweden, 30 March – 2 April 1998. 3 Tinh thÇn c¬ b¶n cña ®Þnh nghÜa nµy, vÒ sau ®−îc Tuyªn bè toµn cÇu cña UNESCO vÒ ®a d¹ng v¨n hãa, do §¹i héi ®ång UNESCO lÇn thø 31 (11-2001) th«ng qua, kh¼ng ®Þnh l¹i vµ cã ®iÒu chØnh, bæ sung mét vµi ®iÓm nh− sau: “V¨n hãa nªn ®−îc xem lµ mét tËp hîp (the set) c¸c ®Æc ®iÓm næi bËt vÒ tinh thÇn, vËt chÊt, tri thøc vµ t×nh c¶m cña x· héi hay mét nhãm x· héi, vµ ngoµi v¨n häc vµ nghÖ thuËt, nã cßn bao gåm lèi sèng, c¸ch thøc cïng chung sèng, c¸c hÖ thèng gi¸ trÞ, c¸c truyÒn thèng vµ tÝn ng−ìng”1. Râ rµng, sù ®a d¹ng cña c¸c ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa b¾t nguån tõ sù ®a d¹ng trong c¸ch tiÕp cËn, vµ do ®ã dÉn ®Õn nh÷ng c¸ch hiÓu kh¸c nhau vÒ kh¸i niÖm nµy.

Dominique Wolton ®· nªu ra ba c¸ch hiÓu kh¸i niÖm v¨n hãa trong mét sè ng«n ng÷ chÝnh cña ph−¬ng T©y: i) V¨n hãa theo nghÜa cæ cña tiÕng Ph¸p chØ sù s¸ng t¹o, chØ c¸c t¸c phÈm; ii) V¨n hãa trong tiÕng §øc gÇn víi v¨n minh, bao hµm c¸c gi¸ trÞ, c¸c biÓu t−îng vµ di s¶n ®−îc c«ng nhËn vµ chia sÎ trong mét céng ®ång ng−êi nhÊt ®Þnh; iii) Trong tiÕng Anh, v¨n hãa mang tÝnh nh©n häc h¬n vµ bao gåm c¶ lèi sèng, phong c¸ch, c¸ch c− xö th−êng ngµy, h×nh ¶nh vµ nh÷ng ®iÒu thÇn bÝ”2. ë ViÖt Nam, TrÇn Ngäc Thªm cho r»ng: Kh¸i niÖm v¨n hãa cã thÓ quy vÒ hai c¸ch hiÓu chÝnh – theo nghÜa hÑp vµ nghÜa réng. Cßn vÒ c¸ch ®Þnh nghÜa, th× cã ®Þnh nghÜa miªu t¶ vµ ®Þnh nghÜa nªu ®Æc tr−ng. Trong lo¹i ®Þnh nghÜa nªu ®Æc tr−ng, l¹i ph©n biÖt ba khuynh h−íng: i) Khuynh h−íng coi v¨n hãa lµ nh÷ng kÕt qu¶ (s¶n phÈm) nhÊt ®Þnh; ii) Khuynh h−íng xem v¨n hãa nh− nh÷ng qu¸ tr×nh; iii) Khuynh h−íng xem v¨n hãa nh− nh÷ng quan hÖ, nh÷ng cÊu tróc3.

Nh×n chung, mçi c¸ch tiÕp cËn, c¸ch hiÓu, c¸ch ®Þnh nghÜa kÓ trªn vÒ kh¸i niÖm v¨n hãa ®Òu cã h¹t nh©n hîp lý. T¹i cuéc Héi th¶o quèc gia Ph−¬ng ph¸p luËn vÒ vai trß cña v¨n hãa trong ph¸t triÓn (th¸ng 11-1992), chóng t«i ®· thö nªu c¸ch tiÕp cËn kh¸i niÖm v¨n hãa tõ hÖ thèng cÊu tróc cña nã.