ViÖn Khoa häc x∙ héi ViÖt Nam Ph¹m Xu©n Nam Sù ®a d¹ng v¨n hãa vµ ®èi tho¹i gi÷a c¸c nÒn v¨n hãa Mét gãc nh×n tõ ViÖt Nam 6731 25/02/2008 Hµ Néi – 2007 Ch−¬ng I NhËn thøc vÒ sù ®a d¹ng v¨n hãa Vµ ®èi tho¹i gi÷a c¸c nÒn v¨n hãa §Ó cã thÓ ®i tíi nhËn thøc ®óng vÒ sù ®a d¹ng v¨n hãa vµ ®èi tho¹i gi÷a c¸c nÒn v¨n hãa – chñ ®Ò nghiªn cøu cña c«ng tr×nh nµy, chóng t«i thÊy cÇn tr−íc hÕt tr×nh bµy râ quan niÖm cña m×nh vÒ mét sè kh¸i niÖm c¬ b¶n cã liªn quan: I. V¨n hãa V¨n hãa lµ mét kh¸i niÖm ®a tÇng, ®a nghÜa víi ngo¹i diªn rÊt réng vµ néi hµm rÊt phong phó. Ph¶i ch¨ng v× thÕ mµ hai nhµ nh©n häc Mü lµ A. Kluckholn, trong Lêi nãi ®Çu cuèn V¨n hãa: ®iÓm l¹i cã phª ph¸n c¸c kh¸i niÖm vµ ®Þnh nghÜa, ®· m−în lêi «ng Lowell – mét häc gi¶ kh¸c – ®Ó thæ lé r»ng: “Chóng t«i ®−îc ñy nhiÖm nãi vÒ v¨n hãa, nh−ng ë trªn ®êi nµy kh«ng cã g× phiªu diªu, m«ng lung h¬n lµ danh tõ v¨n hãa.
Ng−êi ta kh«ng thÓ ph©n tÝch v¨n hãa v× thµnh phÇn cña nã v« cïng tËn… Ng−êi ta kh«ng thÓ m« t¶ v¨n hãa v× nã mu«n mÆt. Muèn c« ®äng v¨n hãa thµnh lêi lÏ th× còng gièng nh− tay kh«ng b¾t kh«ng khÝ: ta sÏ thÊy kh«ng khÝ ë kh¾p n¬i mµ riªng trong tay ch¼ng n¾m ®−îc g×”1. Cã lÏ ®©y chØ lµ mét c¸ch nãi ngoa dô mang chót h¬i h−íng “bÊt kh¶ tri” ®Ó nhÊn m¹nh sù khã kh¨n cña viÖc lµm râ néi hµm cña kh¸i niÖm v¨n hãa. Cßn trªn thùc tÕ, nh÷ng ai nghiªn cøu v¨n hãa ®Òu hoÆc lµ dùa vµo mét ®Þnh nghÜa ®· cã, hoÆc lµ cè g¾ng ®−a ra ®Þnh nghÜa cña chÝnh m×nh vÒ kh¸i niÖm nµy.
DÜ nhiªn ®ã kh«ng ph¶i lµ nh÷ng ®Þnh nghÜa kh«ng tranh c·i ®−îc nh− nhiÒu ®Þnh nghÜa trong khoa häc tù nhiªn. Tr¸i l¹i, mçi ®Þnh nghÜa th−êng chØ lµ kÕt qu¶ cña mét c¸ch tiÕp cËn, qua ®ã nhµ nghiªn cøu x©y dùng cho m×nh mét c«ng cô nhËn thøc, mét quan niÖm lµm viÖc, b¶o ®¶m cho tÝnh nhÊt qu¸n cña nh÷ng vÊn ®Ò v¨n hãa sÏ ®−îc ®Ò cËp ®Õn. V× thÕ mµ mÆc dï cã Lêi nãi ®Çu víi néi dung kÓ trªn, nh−ng trong c«ng tr×nh cña m×nh c«ng bè n¨m 1952, A. Kluckholn vÉn thèng kª vµ ph©n tÝch 164 ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa.
Tõ ®ã, nh÷ng ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa kh«ng ngõng t¨ng lªn. Cho ®Õn nay, thËt khã cã ai ®−a ra ®−îc con sè chÝnh x¸c. Kluckholn: Culture – a critical review of concepts and definitions. DÉn theo Toan ¸nh: V¨n hãa ViÖt Nam nh÷ng nÐt ®¹i c−¬ng.
Nxb V¨n häc, Hµ Néi 2000, tr. 9 D−íi ®©y, chØ xin dÉn ra mét sè ®Þnh nghÜa tiªu biÓu: N¨m 1871, nhµ nh©n häc Anh Edward B. Tylor ®· ®Þnh nghÜa: “V¨n hãa hay v¨n minh, hiÓu theo nghÜa réng nhÊt vÒ d©n téc häc cña nã, lµ toµn bé phøc thÓ bao gåm tri thøc, tÝn ng−ìng, nghÖ thuËt, ®¹o ®øc, luËt ph¸p, phong tôc vµ nh÷ng kh¶ n¨ng, nh÷ng tËp qu¸n mµ con ng−êi cã ®−îc víi t− c¸ch lµ thµnh viªn x· héi”1. Nãi chung, c¸c nhµ nghiªn cøu ®Òu xem ®©y lµ ®Þnh nghÜa khoa häc ®Çu tiªn vÒ kh¸i niÖm v¨n hãa, mÆc dï danh tõ v¨n hãa – cultura ®· xuÊt hiÖn kh¸ sím trong ®êi sèng ng«n ng÷ ë c¶ ph−¬ng §«ng vµ ph−¬ng T©y.
ë ph−¬ng §«ng, M¹nh Tö – ng−êi kÕ thõa vµ ph¸t triÓn xuÊt s¾c häc thuyÕt Nho gia do Khæng Tö ®Ò x−íng – ®· nãi: “Th¸nh nh©n dïng v¨n hãa cña Hoa H¹ ®Ó thay ®æi phong tôc cña ng−êi Di, ng−êi §Þch, chø ch−a ai nãi ng−êi Hoa H¹ bÞ ng−êi Di, ng−êi §Þch gi¸o hãa l¹i” (M¹nh Tö - §»ng V¨n C«ng ch−¬ng có th−îng)2. Trong khi ®ã ë ph−¬ng T©y, CicÐron – nhµ hïng biÖn thêi cæ La M· – còng tõng cã c©u: “TriÕt häc lµ v¨n hãa (sù vun trång) tinh thÇn”3. Më réng nghÜa bãng cña tõ v¨n hãa vèn ®· ®−îc dïng ë thêi La M· cæ ®¹i, nhµ v¨n hãa häc Ph¸p Abraham Moles cho r»ng: “V¨n hãa – ®ã lµ chiÒu c¹nh trÝ tuÖ cña m«i tr−êng nh©n t¹o do con ng−êi x©y dùng nªn trong tiÕn tr×nh ®êi sèng x· héi cña m×nh”4. Nhµ nghiªn cøu lÞch sö v¨n hãa Trung Quèc §µm Gia KiÖn l¹i quan niÖm: “Ngo¹i diªn cña v¨n hãa cã réng, cã hÑp…, song trong ®ã c¸c mÆt chñ yÕu kh«ng ngoµi chÕ ®é ®iÓn ch−¬ng (v¨n trÞ), tËp tôc x· héi, v¨n häc, nghÖ thuËt, triÕt häc, t«n gi¸o, khoa häc kü thuËt”5.
Víi c¸ch suy nghÜ vµ tr×nh bµy ®éc ®¸o cña mét nhµ v¨n hãa lín, Jawaharlal Nehru, Thñ t−íng ®Çu tiªn cña n−íc Céng hßa Ên §é, l¹i tËp trung lµm næi bËt lªn b¶n chÊt nh©n tÝnh n»m ë tÇng s©u ng÷ nghÜa cña tõ v¨n hãa. ¤ng ®Æt ra c¸c c©u hái vµ tù tr¶ lêi: “V¨n hãa - ®ã cã ph¶i lµ sù ph¸t triÓn néi t¹i cña con ng−êi hay kh«ng? TÊt nhiªn råi. §ã cã ph¶i lµ c¸ch øng xö cña anh ta víi ng−êi kh¸c kh«ng? NhÊt ®Þnh lµ ph¶i. §ã cã ph¶i lµ kh¶ n¨ng lµm cho ng−êi kh¸c hiÓu m×nh kh«ng? T«i cho lµ nh− vËy”6.
Tylor: Primitive culture. Kottak: Cultural anthropology. NguyÔn TÊn §¾c dÞch vµ giíi thiÖu. Tø th− do TrÇn Träng S©m, KiÒu B¸ch Vò ThuËn biªn dÞch.
Nxb Qu©n ®éi nh©n d©n, Hµ Néi 2003, tr. DÉn theo NguyÔn Khoa §iÒm (chñ biªn): X©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn v¨n hãa ViÖt Nam tiªn tiÕn ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n téc. Nxb ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi 2001, tr. Abraham Moles: Sociodynamique de la culture.
B¶n dÞch tiÕng Nga, Nxb TiÕn bé, M¸txc¬va 1973, tr. §µm Gia KiÖn: LÞch sö v¨n hãa Trung Quèc, do Tr−¬ng ChÝnh, NguyÔn Th¹ch Giang dÞch. Nxb Khoa häc x· héi, Hµ Néi 1993, tr. The Time of India, sè ra ngµy 9-4-1950.
2 ë ViÖt Nam, c¸c nhµ khoa häc còng cã nh÷ng nhËn thøc kh¸c nhau vÒ kh¸i niÖm v¨n hãa. Trong c«ng tr×nh ViÖt Nam v¨n hãa sö c−¬ng, xuÊt b¶n lÇn ®Çu tiªn n¨m 1938, häc gi¶ §µo Duy Anh quan niÖm: “V¨n hãa lµ c¸ch sinh ho¹t cña ng−êi”1. V× thÕ, theo «ng, nghiªn cøu xem sù sinh ho¹t vÒ c¸c ph−¬ng diÖn kinh tÕ, x· héi, trÝ thøc cña mét d©n téc x−a nay biÕn chuyÓn thÕ nµo lµ nghiªn cøu lÞch sö v¨n hãa cña d©n téc Êy. Nhµ v¨n hãa häc Vò Khiªu th× cho r»ng: “V¨n hãa thÓ hiÖn tr×nh ®é ®−îc vun trång cña con ng−êi, cña x· héi… V¨n hãa lµ tr¹ng th¸i con ng−êi ngµy cµng t¸ch khái giíi ®éng vËt, ngµy cµng xãa bá nh÷ng ®Æc tÝnh cña ®éng vËt, ®Ó kh¼ng ®Þnh nh÷ng ®Æc tÝnh cña con ng−êi.”2 Còng theo dßng m¹ch suy nghÜ nµy, NguyÔn Hång Phong ®· ®Þnh nghÜa: “V¨n hãa lµ c¸i do con ng−êi s¸ng t¹o ra, lµ nh©n hãa”3.
Víi c¸ch tiÕp cËn riªng cña m×nh, Phan Ngäc l¹i quan niÖm: “V¨n hãa lµ mèi quan hÖ gi÷a thÕ giíi biÓu t−îng trong ãc mét c¸ nh©n hay mét téc ng−êi víi c¸i thÕ giíi thùc t¹i Ýt nhiÒu ®· bÞ c¸ nh©n nµy hay téc ng−êi nµy m« h×nh hãa theo c¸i m« h×nh tån t¹i trong biÓu t−îng. §iÒu biÓu hiÖn râ nhÊt chøng tá mèi quan hÖ nµy, ®ã lµ v¨n hãa d−íi h×nh thøc dÔ thÊy nhÊt, biÓu hiÖn thµnh mét kiÓu lùa chän riªng cña c¸ nh©n hay téc ng−êi, kh¸c c¸c kiÓu lùa chän cña c¸c c¸ nh©n hay c¸c téc ng−êi kh¸c”4. Cã thÓ nãi, mçi ®Þnh nghÜa kÓ trªn ®Òu gãp phÇn lµm râ khÝa c¹nh nµy hay khÝa c¹nh kh¸c cña kh¸i niÖm v¨n hãa, song kh«ng ph¶i ®Þnh nghÜa nµo còng ®−îc chÊp nhËn mét c¸ch réng r·i. Víi mong muèn cã ®−îc mét ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa b¶o ®¶m cho sù thèng nhÊt nhËn thøc trong c¸c ho¹t ®éng cña m×nh, Héi nghÞ thÕ giíi vÒ chÝnh s¸ch v¨n hãa UNESCO th¸ng 8-1982 ®· th«ng qua Tuyªn bè chung, trong ®ã nªu râ: “Theo nghÜa réng nhÊt cña nã, ngµy nay v¨n hãa cã thÓ ®−îc xem lµ toµn bé phøc thÓ nh÷ng nÐt næi bËt vÒ tinh thÇn, vËt chÊt, tri thøc vµ t×nh c¶m ®Æc tr−ng cho mét x· héi hay mét nhãm x· héi.
Nã kh«ng chØ gåm nghÖ thuËt, v¨n häc mµ cßn c¶ lèi sèng, c¸c quyÒn c¬ b¶n cña con ng−êi, c¸c hÖ thèng gi¸ trÞ, truyÒn thèng vµ tÝn ng−ìng”5. §µo Duy Anh: ViÖt Nam v¨n hãa sö c−¬ng. Nxb V¨n hãa-Th«ng tin, Hµ Néi 2000, tr. Vò Khiªu: Gãp phÇn nghiªn cøu c¸ch m¹ng t− t−ëng v¨n hãa.
Nxb Khoa häc x· héi, Hµ Néi 1987, tr. NguyÔn Hång Phong: B¸o c¸o khoa häc vÒ ®Ò tµi KX. Phan Ngäc: B¶n s¾c v¨n hãa ViÖt Nam. Nxb V¨n häc, Hµ Néi 2003, tr.
UNESCO: Intergovernmental Conference on Cultural Policies for Development. Stokholm, Sweden, 30 March – 2 April 1998. 3 Tinh thÇn c¬ b¶n cña ®Þnh nghÜa nµy, vÒ sau ®−îc Tuyªn bè toµn cÇu cña UNESCO vÒ ®a d¹ng v¨n hãa, do §¹i héi ®ång UNESCO lÇn thø 31 (11-2001) th«ng qua, kh¼ng ®Þnh l¹i vµ cã ®iÒu chØnh, bæ sung mét vµi ®iÓm nh− sau: “V¨n hãa nªn ®−îc xem lµ mét tËp hîp (the set) c¸c ®Æc ®iÓm næi bËt vÒ tinh thÇn, vËt chÊt, tri thøc vµ t×nh c¶m cña x· héi hay mét nhãm x· héi, vµ ngoµi v¨n häc vµ nghÖ thuËt, nã cßn bao gåm lèi sèng, c¸ch thøc cïng chung sèng, c¸c hÖ thèng gi¸ trÞ, c¸c truyÒn thèng vµ tÝn ng−ìng”1. Râ rµng, sù ®a d¹ng cña c¸c ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa b¾t nguån tõ sù ®a d¹ng trong c¸ch tiÕp cËn, vµ do ®ã dÉn ®Õn nh÷ng c¸ch hiÓu kh¸c nhau vÒ kh¸i niÖm nµy.
Dominique Wolton ®· nªu ra ba c¸ch hiÓu kh¸i niÖm v¨n hãa trong mét sè ng«n ng÷ chÝnh cña ph−¬ng T©y: i) V¨n hãa theo nghÜa cæ cña tiÕng Ph¸p chØ sù s¸ng t¹o, chØ c¸c t¸c phÈm; ii) V¨n hãa trong tiÕng §øc gÇn víi v¨n minh, bao hµm c¸c gi¸ trÞ, c¸c biÓu t−îng vµ di s¶n ®−îc c«ng nhËn vµ chia sÎ trong mét céng ®ång ng−êi nhÊt ®Þnh; iii) Trong tiÕng Anh, v¨n hãa mang tÝnh nh©n häc h¬n vµ bao gåm c¶ lèi sèng, phong c¸ch, c¸ch c− xö th−êng ngµy, h×nh ¶nh vµ nh÷ng ®iÒu thÇn bÝ”2. ë ViÖt Nam, TrÇn Ngäc Thªm cho r»ng: Kh¸i niÖm v¨n hãa cã thÓ quy vÒ hai c¸ch hiÓu chÝnh – theo nghÜa hÑp vµ nghÜa réng. Cßn vÒ c¸ch ®Þnh nghÜa, th× cã ®Þnh nghÜa miªu t¶ vµ ®Þnh nghÜa nªu ®Æc tr−ng. Trong lo¹i ®Þnh nghÜa nªu ®Æc tr−ng, l¹i ph©n biÖt ba khuynh h−íng: i) Khuynh h−íng coi v¨n hãa lµ nh÷ng kÕt qu¶ (s¶n phÈm) nhÊt ®Þnh; ii) Khuynh h−íng xem v¨n hãa nh− nh÷ng qu¸ tr×nh; iii) Khuynh h−íng xem v¨n hãa nh− nh÷ng quan hÖ, nh÷ng cÊu tróc3.
Nh×n chung, mçi c¸ch tiÕp cËn, c¸ch hiÓu, c¸ch ®Þnh nghÜa kÓ trªn vÒ kh¸i niÖm v¨n hãa ®Òu cã h¹t nh©n hîp lý. T¹i cuéc Héi th¶o quèc gia Ph−¬ng ph¸p luËn vÒ vai trß cña v¨n hãa trong ph¸t triÓn (th¸ng 11-1992), chóng t«i ®· thö nªu c¸ch tiÕp cËn kh¸i niÖm v¨n hãa tõ hÖ thèng cÊu tróc cña nã.