SKKN: Tổ Chức Kết Thúc Bài Học Sinh Học THPT Phát Triển Năng Lực HS

SKKN cấp tỉnh: Phương pháp tổ chức hoạt động kết thúc bài học Sinh học THPT, phát triển năng lực học sinh hiệu quả. Áp dụng thực tiễn, nâng cao chất lượng dạy học.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương Lam
• Trường học: Trường THPT Anh Sơn 3
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Một Số Phương Pháp Tổ Chức Hoạt Động Kết Thúc Bài Học Nhằm Phát Triển Năng Lực Cho Học Sinh Trong Dạy Học Môn Sinh Học THPT
• Loại tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Anh Sơn

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC
• 1. PHẦN I: Lý do chọn đề tài
• 1.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp mới của đề tài
• 1.6. Tổng quan về hoạt động kết thúc bài học
• 1.6.1. Vai trò của hoạt động KTBH
• 1.6.2. Cấu trúc của hoạt động kết thúc bài học
• 1.7. Phát triển năng lực cho học sinh trong hoạt động kết thúc bài học
• 1.7.1. Năng lực tự học
• 1.7.2. Năng lực giao tiếp và hợp tác
• 1.7.3. Năng lực giải quyết vấn đề
• 1.8. Một số vấn đề cần lưu ý khi tổ chức hoạt động kết thúc bài học
• 2. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 2.1. Một số thuận lợi và khó khăn khi thực hiện đề tài
• 2.2. Thực trạng của việc đổi mới phương pháp tổ chức hoạt động kết thúc bài học của giáo viên hiện nay
• 3. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP KẾT THÚC BÀI HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC THPT
• 3.1. KTBH bằng tổ chức trò chơi
• 3.1.1. Tổng quan về phương pháp KTBH bằng tổ chức trò chơi
• 3.1.2. Thiết kế hoạt động KTBH có sử dụng trò chơi
• 3.1.3. Trò chơi mảnh ghép
• 3.1.4. Trò chơi đoán ý đồng đội
• 3.1.5. Sử dụng phần mềm “Wordwall”
• 3.2. KTBH bằng việc thiết kế mô hình
• 3.2.1. Tổng quan về dạy học bằng mô hình
• 3.2.2. Thiết kế hoạt động KTBH có sử dụng mô hình
• 3.3. KTBH bằng sơ đồ tư duy
• 3.3.1. Thiết kế tổ chức hoạt động KTBH bằng bản đồ tư duy
• 3.4. KTBH bằng cách gắn kiến thức Sinh học vào thực tiễn
• 3.4.1. Tổng quan về việc tổ chức hoạt động KTBH gắn kiến thức sinh học vào thực tiễn
• 3.4.2. Thiết kế hoạt động KTBH bằng việc gắn kiến thức sinh học vào thực tiễn
• 3.5. Tổ chức hoạt động KTBH bằng việc khuyến khích HS vận dụng kiến thức, tìm tòi và mở rộng kiến thức ngoài lớp học
• 3.6. KTBH bằng việc cung cấp thêm thông tin, tư liệu để khắc sâu kiến thức
• 3.6.1. Thiết kế hoạt động KTBH bằng việc cung cấp thêm thông tin, tư liệu để khắc sâu kiến thức
• 4. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Mục đích và nhiệm vụ
• 4.2. Đối tượng và thời gian thực nghiệm
• 4.2.1. Tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 4.2.2. Chuẩn bị thực nghiệm
• 4.3. Xử lí kết quả
• 4.4. Kết quả thực nghiệm
• 4.4.1. Đánh giá định tính
• 4.4.2. Đánh giá định lượng
• 5. KHẢO SÁT SỰ CẤP THIẾT VÀ TÍNH KHẢ THI CỦA CÁC GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT TRONG ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 5.1. Mục đích khảo sát
• 5.2. Nội dung và phương pháp khảo sát
• 5.3. Đối tượng khảo sát
• 5.4. Kết quả khảo sát về sự cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đã đề xuất
• 6. PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• 6.1. Kiến nghị và đề xuất
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT hiệu quả

Hoạt động kết thúc bài học (KTBH) là một khâu không thể thiếu trong quy trình dạy học, đóng vai trò quyết định đến sự thành công của một tiết dạy. Vai trò của hoạt động này không chỉ dừng lại ở việc củng cố kiến thức Sinh học vừa học, mà còn giúp học sinh hệ thống hóa, chỉnh sửa sai lầm và liên hệ, vận dụng kiến thức. Đây là cơ sở để giáo viên đánh giá năng lực học sinh một cách chính xác. Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, mục tiêu không chỉ là truyền thụ kiến thức mà còn phải phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Do đó, việc đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT không còn là lựa chọn mà là yêu cầu cấp thiết. Một phần kết thúc được thiết kế tốt sẽ chuyển đổi từ việc giáo viên độc thoại sang tổ chức các hoạt động để học sinh chủ động tham gia, từ đó tạo hứng thú học tập và khắc sâu kiến thức. Thay vì chỉ tóm tắt lại lý thuyết, các phương pháp dạy học tích cực hiện đại tập trung vào việc tạo ra một ấn tượng sâu sắc và lâu dài, khơi nguồn cảm hứng và suy ngẫm cho người học. Điều này đặc biệt quan trọng với môn Sinh học, một môn khoa học có tính ứng dụng cao, đòi hỏi sự kết nối chặt chẽ giữa lý thuyết và thực tiễn.

1.1. Vai trò then chốt của hoạt động tổng kết bài học hiệu quả

Hoạt động tổng kết bài học hiệu quả giữ vai trò đa chiều. Thứ nhất, nó giúp học sinh tái hiện, hệ thống hóa và khắc sâu những nội dung cốt lõi của bài học, tạo ra một bức tranh kiến thức hoàn chỉnh. Thứ hai, đây là cơ hội để học sinh thực hành vận dụng kiến thức vào thực tiễn thông qua các bài tập, tình huống giả định hoặc dự án nhỏ. Thứ ba, thông qua các hoạt động này, giáo viên có thể nhanh chóng phát hiện những sai lầm trong nhận thức của học sinh để kịp thời điều chỉnh. Cuối cùng, một phần kết thúc hấp dẫn sẽ duy trì năng lượng tích cực của lớp học, tạo tiền đề tâm lý thuận lợi cho các tiết học tiếp theo, góp phần hình thành và phát triển các năng lực chung như năng lực tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, và năng lực giải quyết vấn đề.

1.2. Mục tiêu cốt lõi theo chương trình giáo dục phổ thông 2018

Mục tiêu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là chuyển từ giáo dục nặng về trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực người học. Trong bối cảnh đó, việc đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT phải hướng tới các mục tiêu cụ thể: phát triển năng lực tự học thông qua việc giao nhiệm vụ tìm tòi, mở rộng; phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác qua các hoạt động nhóm, thảo luận; và quan trọng nhất là phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo khi học sinh phải áp dụng kiến thức để giải quyết các tình huống thực tiễn. Sản phẩm học tập từ các hoạt động này, như mô hình, sơ đồ tư duy, hay video, có thể được sử dụng để thay thế các bài kiểm tra thường xuyên, giúp việc đánh giá trở nên linh hoạt và thực chất hơn.

II. Thách thức trong việc kết thúc bài học Sinh học kiểu cũ

Phương pháp kết thúc bài học truyền thống đang bộc lộ nhiều hạn chế, không còn phù hợp với bối cảnh giáo dục hiện đại. Hoạt động này thường bị coi là một khâu mang tính thủ tục, ép buộc và tuân theo một mô-tuýp chung là giáo viên hệ thống lại kiến thức một cách thụ động. Theo khảo sát được thực hiện tại trường THPT Anh Sơn 3, có tới 82,9% giáo viên thường xuyên KTBH theo kiểu truyền thống. Nguyên nhân chủ yếu đến từ áp lực thời gian cuối giờ và việc chưa nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của hoạt động này. Điều này dẫn đến một thực trạng đáng lo ngại: học sinh không còn chú tâm vào những phút cuối giờ, không khí lớp học trầm lắng và hiệu quả củng cố kiến thức Sinh học bị suy giảm nghiêm trọng. Đặc biệt, đối với những học sinh ở vùng khó khăn hoặc những em không định hướng theo khối tự nhiên, môn Sinh học dễ bị xem nhẹ. Việc thiếu các phương pháp dạy học tích cực trong giai đoạn kết bài càng làm gia tăng sự nhàm chán, không tạo hứng thú học tập, và bỏ lỡ cơ hội vàng để kết nối bài giảng với cuộc sống.

2.1. Thực trạng phương pháp dạy học truyền thống cuối giờ

Thực trạng phổ biến hiện nay là phần kết thúc bài học được thực hiện một cách qua loa, vội vã. Giáo viên thường chỉ tóm tắt lại các đề mục chính, đặt vài câu hỏi kiểm tra trí nhớ đơn thuần và giao bài tập về nhà. Mô hình này thiếu tính tương tác và không kích thích được tư duy phản biện của học sinh. Kết quả khảo sát cho thấy chỉ có một tỉ lệ rất nhỏ (28,57% ở mức độ thỉnh thoảng) giáo viên sử dụng các kỹ thuật dạy học hiện đại như tổ chức trò chơi hay làm mô hình trong phần kết bài. Sự thiếu đầu tư này biến những phút cuối cùng của tiết học thành “thời gian chết”, không mang lại giá trị gia tăng cho quá trình lĩnh hội tri thức của học sinh.

2.2. Hậu quả của việc thiếu tạo hứng thú học tập cho học sinh

Việc duy trì một cách kết thúc bài học đơn điệu, thiếu hấp dẫn gây ra nhiều hậu quả tiêu cực. Trước hết, nó không giúp học sinh khắc sâu kiến thức một cách bền vững. Các em có thể quên ngay những gì vừa được nhắc lại khi tiếng trống hết giờ vang lên. Quan trọng hơn, nó làm giảm sút và triệt tiêu động lực, sự hứng thú đối với môn học. Khi học sinh không thấy được sự mới lạ và tính ứng dụng của kiến thức, các em sẽ dần có tâm lý coi nhẹ môn Sinh, đặc biệt là các lớp theo ban xã hội. Điều này đi ngược lại hoàn toàn với mục tiêu của giáo dục STEM, vốn đề cao sự liên kết và vận dụng kiến thức liên môn vào giải quyết các vấn đề thực tiễn. Việc không tạo hứng thú học tập đồng nghĩa với việc bỏ lỡ cơ hội phát triển các kỹ năng mềm quan trọng cho học sinh.

III. Các phương pháp đổi mới kết thúc bài học Sinh học sáng tạo

Để khắc phục những hạn chế của phương pháp truyền thống, nhiều kỹ thuật dạy học hiện đại đã được đề xuất và áp dụng thành công trong việc đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT. Các phương pháp này tập trung vào việc tăng cường sự tham gia của học sinh, biến quá trình củng cố kiến thức thành một trải nghiệm vui vẻ và ý nghĩa. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học thông qua các phần mềm như Wordwall, Kahoot hay Plickers cho phép tạo ra các trò chơi học tập môn Sinh hấp dẫn, giúp kiểm tra kiến thức nhanh chóng và tạo không khí thi đua sôi nổi. Bên cạnh đó, kỹ thuật sử dụng sơ đồ tư duy (mind map) là một công cụ mạnh mẽ để học sinh tự hệ thống hóa kiến thức. Thay vì nghe giáo viên tổng kết, học sinh sẽ tự vẽ ra mối liên kết logic giữa các khái niệm, từ đó phát triển tư duy tổng hợp và ghi nhớ tốt hơn. Những phương pháp này không chỉ giúp củng cố kiến thức Sinh học một cách hiệu quả mà còn rèn luyện nhiều kỹ năng quan trọng của thế kỷ 21.

3.1. Kỹ thuật dạy học hiện đại qua trò chơi học tập môn Sinh

Trò chơi học tập là một hình thức học mà chơi, chơi mà học, giúp giảm căng thẳng và tăng cường sự chú ý. Các trò chơi như "Mảnh ghép", "Đoán ý đồng đội" hay các câu đố ô chữ được thiết kế dựa trên nội dung bài học giúp học sinh ôn tập một cách tự nhiên và chủ động. Ví dụ, trong chủ đề “Quang hợp ở thực vật”, học sinh có thể tham gia trò chơi ghép các mảnh tam giác chứa câu hỏi và câu trả lời tương ứng. Hoạt động này không chỉ kiểm tra kiến thức về các pha của quang hợp mà còn rèn luyện năng lực giao tiếp và hợp tác khi làm việc nhóm. Ưu điểm của phương pháp này là tính hấp dẫn cao, tuy nhiên cần lưu ý về quản lý thời gian để không sa đà vào việc chơi mà quên mục tiêu học tập.

3.2. Củng cố kiến thức Sinh học bằng ứng dụng công nghệ thông tin

Sự phát triển của công nghệ mang lại những công cụ tuyệt vời để làm phong phú thêm hoạt động cuối giờ. Các nền tảng như Wordwall cho phép giáo viên tạo ra các bài tập tương tác đa dạng (ghép đôi, trắc nghiệm, vòng quay may mắn) chỉ trong vài phút. Học sinh có thể tham gia bằng điện thoại thông minh, và kết quả được hiển thị ngay lập tức trên màn hình lớn. Điều này tạo ra một vòng lặp phản hồi tức thì, giúp học sinh nhận ra lỗ hổng kiến thức và giáo viên nắm bắt được mức độ hiểu bài của cả lớp. Đây là một hình thức đánh giá năng lực học sinh nhanh chóng, khách quan và đầy hứng khởi, phù hợp với xu thế chuyển đổi số trong giáo dục.

3.3. Hệ thống hóa kiến thức bằng sơ đồ tư duy mind map

Sơ đồ tư duy là công cụ hữu hiệu để trình bày thông tin một cách trực quan, logic. Thay vì ghi chép theo hàng lối truyền thống, học sinh sẽ đặt chủ đề chính ở trung tâm và phát triển các ý phụ ra xung quanh bằng các nhánh, kết hợp màu sắc và hình ảnh. Khi kết thúc bài “Đột biến số lượng NST”, giáo viên có thể yêu cầu các nhóm vẽ một sơ đồ tư duy tổng kết về các dạng đột biến, cơ chế, hậu quả và ý nghĩa. Quá trình này đòi hỏi học sinh phải tư duy, chắt lọc thông tin và thể hiện sự hiểu biết của mình một cách sáng tạo. Sản phẩm không chỉ là một bản tóm tắt kiến thức mà còn phản ánh cá tính và phát triển tư duy phản biện của người học.

IV. Hướng dẫn đổi mới kết thúc bài học bằng mô hình thực tiễn

Việc đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT sẽ đạt hiệu quả cao nhất khi gắn liền với thực hành và trải nghiệm. Sinh học là môn khoa học của sự sống, do đó việc kết nối lý thuyết với thế giới thực là vô cùng cần thiết. Hai trong số các phương pháp hiệu quả nhất là thiết kế mô hình và tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Việc tự tay làm các mô hình (ví dụ: mô hình cấu trúc tế bào, mô hình quá trình nguyên phân) từ những vật liệu tái chế không chỉ giúp học sinh hình dung kiến thức trừu tượng một cách cụ thể mà còn phát huy tối đa năng lực sáng tạo và giải quyết vấn đề. Tương tự, các hoạt động vận dụng kiến thức vào thực tiễn như tách chiết diệp lục để làm màu thực phẩm, hay ủ phân hữu cơ từ rác thải sinh hoạt, giúp học sinh thấy rõ ý nghĩa thực tiễn của bài học. Những sản phẩm học tập này là minh chứng rõ nét cho việc học đi đôi với hành, biến kiến thức trong sách vở thành kỹ năng sống hữu ích.

4.1. Dạy học theo dự án project based learning qua thiết kế mô hình

Thiết kế mô hình là một hình thức của dạy học theo dự án, nơi học sinh ứng dụng kiến thức đã học để tạo ra một sản phẩm vật chất. Ví dụ, sau khi học chủ đề “Cấu trúc tế bào”, các nhóm được giao nhiệm vụ làm mô hình tế bào động vật và thực vật từ đất nặn, xốp, hoặc thậm chí là các loại thực phẩm. Quá trình này đòi hỏi các em phải nghiên cứu kỹ lưGng cấu trúc, chức năng của từng bào quan để mô phỏng lại một cách chính xác. Giáo viên cần cung cấp các tiêu chí (rubric) đánh giá rõ ràng về tính chính xác khoa học, tính thẩm mỹ và sự sáng tạo. Khi trình bày sản phẩm, học sinh phải thuyết trình về mô hình của mình, qua đó rèn luyện kỹ năng giao tiếp và tự tin.

4.2. Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo gắn với đời sống

Gắn kiến thức Sinh học với thực tiễn là cách hiệu quả nhất để học sinh ghi nhớ và yêu thích môn học. Sau bài “Quá trình tổng hợp, phân giải ở vi sinh vật”, giáo viên có thể tổ chức dự án “Sản xuất phân bón từ rác hữu cơ”. Học sinh sẽ được hướng dẫn phân loại rác tại nhà, tiến hành ủ phân và ghi chép lại quá trình. Hoạt động này không chỉ củng cố kiến thức về vai trò của vi sinh vật phân giải mà còn giáo dục ý thức bảo vệ môi trường. Một ví dụ khác là thiết kế infographic tuyên truyền về cách bảo vệ tim mạch sau bài “Tuần hoàn ở động vật”. Những hoạt động trải nghiệm sáng tạo như vậy giúp học sinh thấy rằng Sinh học không khô khan mà hiện hữu trong mọi khía cạnh của cuộc sống.

V. Phân tích kết quả đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT

Hiệu quả của các giải pháp đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT đã được kiểm chứng thông qua hoạt động thực nghiệm sư phạm. Kết quả cho thấy sự thay đổi tích cực cả về mặt định tính và định lượng. Về mặt định tính, không khí lớp học trở nên sôi nổi, vui vẻ hơn. Học sinh từ chỗ thụ động, e ngại đã trở nên mạnh dạn, tự tin trình bày ý kiến, tích cực tham gia thảo luận nhóm. Các em thể hiện sự hào hứng rõ rệt, mong chờ đến các hoạt động cuối giờ. Về mặt định lượng, các số liệu thống kê cho thấy sự cải thiện đáng kể. Thái độ học tập của học sinh thay đổi rõ rệt, tỉ lệ học sinh “rất hứng thú” với môn học tăng từ 9.9% lên đến 48,7% ở lớp thực nghiệm. Mức độ nhận thức và khả năng lĩnh hội kiến thức cũng cao hơn, với tỉ lệ học sinh đạt loại Khá, Giỏi ở lớp thực nghiệm vượt trội so với lớp đối chứng. Điều này khẳng định rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực không chỉ tạo hứng thú học tập mà còn trực tiếp nâng cao chất lượng dạy và học.

5.1. Đánh giá sự thay đổi thái độ và mức độ hứng thú học tập

Sự thay đổi trong thái độ là chỉ số thành công đầu tiên và rõ ràng nhất. Bảng khảo sát trước và sau khi áp dụng giải pháp cho thấy một sự chuyển biến tích cực. Tỉ lệ học sinh cảm thấy “không hứng thú” với môn học đã giảm xuống mức không đáng kể (0% ở một số lớp thực nghiệm). Thay vào đó, phần lớn học sinh đều cảm thấy bình thường hoặc hứng thú, rất hứng thú. Các em tự giác hơn trong việc chuẩn bị bài, tìm kiếm tài liệu và thực hiện các nhiệm vụ được giao. Phản hồi từ học sinh như “Em thấy vui trong giờ học Sinh học cô ạ!” là minh chứng sống động cho thấy các kỹ thuật dạy học hiện đại đã thành công trong việc khơi dậy niềm đam mê học tập.

5.2. So sánh kết quả phát triển năng lực chung và năng lực chuyên môn

Kết quả thực nghiệm sư phạm không chỉ dừng lại ở thái độ. Năng lực chuyên môn, được đo bằng các bài kiểm tra, cho thấy nhóm học sinh ở lớp thực nghiệm có khả năng củng cố kiến thức Sinh học tốt hơn, thể hiện qua điểm số cao hơn ở các mức độ vận dụng. Bên cạnh đó, các năng lực chung cũng được phát triển rõ rệt. Năng lực tự học được cải thiện khi học sinh phải tự tìm tòi để hoàn thành dự án. Năng lực giao tiếp và hợp tác được rèn luyện qua các hoạt động nhóm. Đặc biệt, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo có mức độ cải thiện cao nhất, chứng tỏ các hoạt động trải nghiệm, thiết kế mô hình đã phát huy hiệu quả tối đa.

VI. Kết luận xu hướng đổi mới kết thúc bài học trong tương lai

Việc đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT là một xu hướng tất yếu, đáp ứng yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và bối cảnh xã hội hiện đại. Các phương pháp được đề xuất như tổ chức trò chơi học tập môn Sinh, sử dụng sơ đồ tư duy, thiết kế mô hình hay vận dụng kiến thức vào thực tiễn đều cho thấy tính hiệu quả cao trong thực tế. Khảo sát ý kiến từ 60 giáo viên bộ môn cho thấy các giải pháp này vừa có tính cấp thiết (điểm trung bình 3.7/4) vừa có tính khả thi cao (điểm trung bình 3.72/4). Hệ số tương quan Spearman (R = 0.99) khẳng định sự đồng thuận mạnh mẽ về việc các biện pháp này vừa cần thiết lại vừa có thể triển khai rộng rãi. Tương lai của hoạt động kết thúc bài học sẽ tiếp tục tích hợp sâu hơn nữa công nghệ, các yếu tố giáo dục STEM và cá nhân hóa lộ trình học tập, nhằm mục tiêu cuối cùng là phát triển năng lực học sinh một cách toàn diện, giúp các em không chỉ nắm vững kiến thức mà còn sẵn sàng đối mặt với những thách thức của cuộc sống.

6.1. Khẳng định tính cấp thiết và khả thi của các giải pháp đổi mới

Kết quả khảo sát trên diện rộng với các giáo viên bộ môn Khoa học Tự nhiên đã chứng minh rằng nhu cầu đổi mới hoạt động kết thúc bài học là rất lớn. Các giáo viên đều đánh giá cao các giải pháp đề xuất. Giải pháp “khuyến khích học sinh vận dụng kiến thức, tìm tòi và mở rộng” được đánh giá cấp thiết nhất (điểm 3.8/4). Trong khi đó, giải pháp “cung cấp thêm thông tin, tư liệu để khắc sâu kiến thức” được xem là khả thi nhất (điểm 3.8/4). Sự tương quan thuận và chặt chẽ giữa tính cấp thiết và khả thi cho thấy các sáng kiến này không phải là lý thuyết suông mà hoàn toàn có thể áp dụng và nhân rộng, tạo ra tác động tích cực trong thực tiễn giảng dạy.

6.2. Đề xuất và kiến nghị nhằm nhân rộng mô hình hiệu quả

Để các phương pháp dạy học tích cực này được nhân rộng, cần có sự phối hợp từ nhiều cấp. Về phía nhà trường, cần tạo điều kiện về cơ sở vật chất (máy chiếu, internet) và khuyến khích, động viên giáo viên mạnh dạn thử nghiệm các phương pháp mới. Về phía các tổ chuyên môn, cần tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề để chia sẻ kinh nghiệm, giới thiệu các công cụ, kỹ thuật dạy học hiện đại. Đối với giáo viên, cần chủ động cập nhật, học hỏi và linh hoạt trong việc lựa chọn phương pháp kết thúc bài học phù hợp với từng đối tượng học sinh và nội dung bài giảng. Việc xây dựng một ngân hàng các ý tưởng, các giáo án Sinh học THPT mẫu cho phần kết bài sáng tạo sẽ là một nguồn tài nguyên quý giá hỗ trợ giáo viên trong quá trình đổi mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Tên đề tài: MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG KẾT THÚC BÀI HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC THPT MÔN: SINH HỌC SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN TRƯỜNG THPT ANH SƠN 3 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Tên đề tài: MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG KẾT THÚC BÀI HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC THPT MÔN: SINH HỌC Nhóm tác giả: 1. Nguyễn Thị Hương Lam 2. Nguyễn Đình Túc Đơn vị: Trường THPT Anh Sơn 3 Điện thoại: [phone] Anh Sơn, tháng 4 năm 2024 MỤC LỤC Nội dung Trang PHẦN I. Lý do chọn đề tài 1 2.

Mục đích nghiên cứu 2 3. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp mới của đề tài. Tổng quan về hoạt động kết thúc bài học. Vai trò của hoạt động KTBH. Cấu trúc của hoạt động kết thúc bài học 4 2.

Phát triển năng lực cho học sinh trong hoạt động kết thúc bài học. Năng lực tự học 5 2. Năng lực giao tiếp và hợp tác 5 2. Năng lực giải quyết vấn đề 6 3.

Một số vấn đề cần lưu ý khi tổ chức hoạt động kết thúc bài học. CƠ SỞ THỰC TIỄN. Một số thuận lợi và khó khăn khi thực hiện đề tài. Thực trạng của việc đổi mới phương pháp tổ chức hoạt động kết thúc 8 bài học của giáo viên hiện nay.

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP KẾT THÚC BÀI HỌC THEO HƯỚNG 10 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC THPT 1. KTBH bằng tổ chức trò chơi. Tổng quan về phương pháp KTBH bằng tổ chức trò chơi 10 1. Thiết kế hoạt động KTBH có sử dụng trò chơi 11 1.

Trò chơi mảnh ghép 11 1. Trò chơi đoán ý đồng đội 13 1. Sử dụng phần mềm “Wordwall” 14 2. KTBH bằng việc thiết kế mô hình 15 2.

Tổng quan về dạy học bằng mô hình 15 2. Thiết kế hoạt động KTBH có sử dụng mô hình. KTBH bằng sơ đồ tư duy. Thiết kế tổ chức hoạt động KTBH bằng bản đồ tư duy 21 4.

KTBH bằng cách gắn kiến thức Sinh học vào thực tiễn 25 4. Tổng quan về việc tổ chức hoạt động KTBH gắn kiến thức sinh học 25 vào thực tiễn. Thiết kế hoạt động KTBH bằng việc gắn kiến thức sinh học vào thực 26 tiễn. Tổ chức hoạt động KTBH bằng việc khuyến khích HS vận dụng kiến 31 thức, tìm tòi và mở rộng kiến thức ngoài lớp học.

KTBH bằng việc cung cấp thêm thông tin, tư liệu để khắc sâu kiến 33 thức 6.Thiết kế hoạt động KTBH bằng việc cung cấp thêm thông tin, tư liệu 33 để khắc sâu kiến thức IV. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM. Mục đích và nhiệm vụ 34 2. Đối tượng và thời gian thực nghiệm.

Tiến hành thực nghiệm sư phạm 35 3. Chuẩn bị thực nghiệm. Xử lí kết quả. Kết quả thực nghiệm 36 4.

Đánh giá định tính 36 4. Đánh giá định lượng 36 V. KHẢO SÁT SỰ CẤP THIẾT VÀ TÍNH KHẢ THI CỦA CÁC GIẢI 39 PHÁP ĐỀ XUẤT TRONG ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Mục đích khảo sát 39 2.

Nội dung và phương pháp khảo sát 39 3. Đối tượng khảo sát. Kết quả khảo sát về sự cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đã đề 40 xuất PHẦN III. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 46 1.

Kiến nghị và đề xuất 46 PHỤ LỤC DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT Chữ cái viết tắt Chữ viết đầy đủ GQVĐ Giải quyết vấn đề GV Giáo viên HS Học sinh KTBH Kết thúc bài học NL Năng lực NLGQVĐ Năng lực giải quyết vấn đề SĐTD Sơ đồ tư duy THPT Trung học phổ thông TN Thực nghiệm TNSP Thực nghiệm sư phạm PHẦN I. Lý do chọn đề tài. Củng cố, hệ thống, vận dụng kiến thức hay kết thúc bài học là một hoạt động không thể thiếu trong quá trình dạy học, góp phần không nhỏ vào thành công của một tiết dạy. Hoạt động kết thúc bài học có rất nhiều lợi ích: Nó giúp HS tái hiện lại những nội dung đã học, chỉnh sửa những sai lầm trong quá trình nhận thức đồng thời củng cố luyện tập, liên hệ, vận dụng và mở rộng kiến thức; giúp HS có cái nhìn sâu sắc hơn về kiến thức đã học.

Hoạt động này còn là cơ sở giúp cho GV có thể đánh giá được mức độ hiểu bài và làm chủ kiến thức, kĩ năng bài học của HS. Với phương pháp dạy học truyền thống lâu nay, hoạt động kết thúc cuối bài còn đơn giản, một khâu mang tính thủ tục hay bị ép buộc và thường tuân theo mô tuýp chung là GV chỉ hệ thống lại kiến thức mà HS đã được học ở phần nội dung bài học. Thời điểm kết thúc bài học thời gian cũng không còn nhiều nên có khi phần kết thúc bài GV làm thật nhanh hoặc làm qua để hoàn thành các bước lên lớp. Vì thiếu sự chú tâm của GV trong hoạt động này dẫn đến HS cũng không để tâm vào những phút cuối giờ, các em chỉ muốn nhanh nghe tiếng trống kết thúc tiết học để được ra chơi.

Trường THPT tại địa bàn chúng tôi công tác đa số học sinh con em nông thôn dân tộc, vùng cao, chất lượng đầu vào còn thấp. Ý thức học tập của một bộ phận học sinh chưa cao. Còn một bộ phận phụ huynh do công việc mưu sinh nên chưa thực sự quan tâm đến việc học của con em mình. Đặc biệt, trong những năm gần đây, xu thế định hướng nghề nghiệp của HS đã thay đổi.

Đa số HS xác định học hết cấp ba rồi đi xuất khẩu hoặc đi học nghề, số lượng HS lựa chọn học đại học và cao đẳng rất ít, nên việc đầu tư trong học tập ít hơn, HS lười học hơn. Môn sinh học đối với các lớp chọn ban Xã hội chỉ là môn học phụ; học sinh thường có tâm lí coi nhẹ môn Sinh. Kiến thức và kỹ năng thực hành của đối tượng học sinh các lớp này thường hạn chế. Trong chương trình giáo dục phổ thông mới 2018 với chủ trương đổi mới căn bản toàn diện giáo dục, giáo viên cần phải nắm vững kiến thức, kĩ năng môn học, phương pháp dạy học vừa có tính phân hóa, tích hợp, dạy học trải nghiệm và vận dụng từ thực tiễn.

GV cần phải chuyển từ việc truyền thụ kiến thức sang việc tìm cách tổ chức hoạt động cho HS tự chiếm lĩnh tri thức. Xã hội ngày nay rất nhiều thông tin, có nhiều thứ hấp dẫn ngoài sách vở, người thầy phải làm sao truyền cảm hứng việc học những điều mới mẻ cho trò, giúp các em hiểu tầm quan trọng của việc học để từ đó có động lực trong học tập. Truyền cảm hứng bắt đầu từ việc GV phải làm cho HS yêu thích môn học, yêu thích các tiết học với nhiều sự mới lạ và hấp dẫn. Muốn vậy, người dạy phải luôn tìm tòi học hỏi đổi mới phương pháp dạy học.

Đổi mới hoạt động kết thúc bài học cũng chính là đổi mới phương pháp dạy học với mục đích tạo ra ấn tượng sâu sắc và lâu dài về những gì đã học, đồng thời khơi nguồn cảm hứng của người học nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy và học tập. 1 Với những lí do trên chúng tôi quyết định chọn giải pháp “Một số phương pháp tổ chức hoạt động kết thúc bài học nhằm phát triển năng lực cho học sinh trong dạy học môn sinh học THPT” 2. Mục đích nghiên cứu. - Đề xuất các phương pháp tích cực để kết thúc bài học một cách hiệu quả, để lại nhiều ấn tượng về bài học cho học sinh.

- Rèn luyện cho HS kĩ năng tự học, kĩ năng giao tiếp và hợp tác, kĩ năng giảiquyết vấn đề. - Giúp hình thành ở các em thói quen quan sát thế giới xung quanh bản thân mình, nhận ra những thay đổi của môi trường sống, khí hậu, sức khỏe và các hoạt động trong đời sống thực tiễn. Từ đó có hành động thiết thực chung tay bảo vệ môi trường sống, bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng, tham gia các trải nghiệm. - Tạo nên các sản phẩm học tập có thể thay thế các bài kiểm tra thường xuyên.

Từ đó góp phần phát triển phẩm chất và năng lực cho các em học sinh. Đối tượng nghiên cứu. Nghiên cứu thực trạng và giải pháp của vấn đề sử dụng các phương pháp tổ chức hoạt động KTBH nhằm nâng cao hiệu quả phát triển năng lực cho học sinh trường THPT nơi các tác giả đang công tác. Tiến hành tổ chức dạy học ở môn Sinh học tại cơ sở giáo dục của tác giả.

Phạm vi nghiên cứu. Một số bài, chủ đề của chương trình sinh học THPT như: - Sinh học 12: bài Đột biến số lượng NST. - Sinh học 11: Bài 1: “ Khái quát về trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng”; Chủ đề: Quang hợp ở thực vật; Chủ đề: “ Cảm ứng ở động Vật”.- Sách cánh diều - Sinh học 10: Chủ đề: “ cấu trúc tế bào”; bài 9: “ trao đổi chất qua màng sinh chất”; bài 13: “chu kỳ tế bào và quá trình nguyên phân”; bài 21: “ quá trình tổng hợp và phân giải vi sinh vật” – sách Cánh diều 5. Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp nghiên các tài liệu liên quan đến nội dung của đề tài: Sách giáo khoa môn Sinh học THPT, sách bài tập, sách tham khảo, báo chí, internet…liên quan để soạn thảo tiến trình dạy học theo định hướng nghiên cứu. Phương pháp điều tra: theo bảng hỏi nhằm tìm hiểu thực trạng việc xây dựng tổ chức các hoạt động KTBH của GV trong dạy học. Phương pháp thu thập thông tin: Lấy thông tin từ các giáo viên bộ môn trong trường, một số trường lân cận về các nội dung liên quan đến đề tài 2 Phương pháp hỗ trợ: Tham khảo các phương pháp dạy học truyền thống ở trường và ở một số trường THPT lân cận. Dự giờ, trao đổi ý kiến với các giáo viên trong tổ và ngoài tổ để trao đổi thảo luận và rút kinh nghiệm, đồng thời xin ý kiến của các chuyên gia có kinh nghiệm trong giảng dạy môn Sinh Học ở các Trường THPT về các vấn đề liên qua của đề tài.

Phương pháp thực nghiệm sư phạm: thực nghiệm giảng dạy ở một số lớp để xem xét tính khả thi và hiệu quả của đề tài. Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng thống kê toán học để phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm. Từ đó, khẳng định hiệu quả của việc xây dựng và tổ chức các hoạt động KTBH trong dạy học nhằm phát huy năng lực cho học sinh. Đóng góp mới của đề tài.