SKKN: Tổ Chức Kết Thúc Bài Học Sinh Học THPT Phát Triển Năng Lực HS

SKKN cấp tỉnh: Phương pháp tổ chức hoạt động kết thúc bài học Sinh học THPT, phát triển năng lực học sinh hiệu quả. Áp dụng thực tiễn, nâng cao chất lượng dạy học.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương Lam
• Trường học: Trường THPT Anh Sơn 3
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Một Số Phương Pháp Tổ Chức Hoạt Động Kết Thúc Bài Học Nhằm Phát Triển Năng Lực Cho Học Sinh Trong Dạy Học Môn Sinh Học THPT
• Loại tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Anh Sơn

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC
• 1. PHẦN I: Lý do chọn đề tài
• 1.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp mới của đề tài
• 1.6. Tổng quan về hoạt động kết thúc bài học
• 1.6.1. Vai trò của hoạt động KTBH
• 1.6.2. Cấu trúc của hoạt động kết thúc bài học
• 1.7. Phát triển năng lực cho học sinh trong hoạt động kết thúc bài học
• 1.7.1. Năng lực tự học
• 1.7.2. Năng lực giao tiếp và hợp tác
• 1.7.3. Năng lực giải quyết vấn đề
• 1.8. Một số vấn đề cần lưu ý khi tổ chức hoạt động kết thúc bài học
• 2. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 2.1. Một số thuận lợi và khó khăn khi thực hiện đề tài
• 2.2. Thực trạng của việc đổi mới phương pháp tổ chức hoạt động kết thúc bài học của giáo viên hiện nay
• 3. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP KẾT THÚC BÀI HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC THPT
• 3.1. KTBH bằng tổ chức trò chơi
• 3.1.1. Tổng quan về phương pháp KTBH bằng tổ chức trò chơi
• 3.1.2. Thiết kế hoạt động KTBH có sử dụng trò chơi
• 3.1.3. Trò chơi mảnh ghép
• 3.1.4. Trò chơi đoán ý đồng đội
• 3.1.5. Sử dụng phần mềm “Wordwall”
• 3.2. KTBH bằng việc thiết kế mô hình
• 3.2.1. Tổng quan về dạy học bằng mô hình
• 3.2.2. Thiết kế hoạt động KTBH có sử dụng mô hình
• 3.3. KTBH bằng sơ đồ tư duy
• 3.3.1. Thiết kế tổ chức hoạt động KTBH bằng bản đồ tư duy
• 3.4. KTBH bằng cách gắn kiến thức Sinh học vào thực tiễn
• 3.4.1. Tổng quan về việc tổ chức hoạt động KTBH gắn kiến thức sinh học vào thực tiễn
• 3.4.2. Thiết kế hoạt động KTBH bằng việc gắn kiến thức sinh học vào thực tiễn
• 3.5. Tổ chức hoạt động KTBH bằng việc khuyến khích HS vận dụng kiến thức, tìm tòi và mở rộng kiến thức ngoài lớp học
• 3.6. KTBH bằng việc cung cấp thêm thông tin, tư liệu để khắc sâu kiến thức
• 3.6.1. Thiết kế hoạt động KTBH bằng việc cung cấp thêm thông tin, tư liệu để khắc sâu kiến thức
• 4. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Mục đích và nhiệm vụ
• 4.2. Đối tượng và thời gian thực nghiệm
• 4.2.1. Tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 4.2.2. Chuẩn bị thực nghiệm
• 4.3. Xử lí kết quả
• 4.4. Kết quả thực nghiệm
• 4.4.1. Đánh giá định tính
• 4.4.2. Đánh giá định lượng
• 5. KHẢO SÁT SỰ CẤP THIẾT VÀ TÍNH KHẢ THI CỦA CÁC GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT TRONG ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 5.1. Mục đích khảo sát
• 5.2. Nội dung và phương pháp khảo sát
• 5.3. Đối tượng khảo sát
• 5.4. Kết quả khảo sát về sự cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đã đề xuất
• 6. PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• 6.1. Kiến nghị và đề xuất
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT hiệu quả

Hoạt động kết thúc bài học (KTBH) là một khâu không thể thiếu trong quy trình dạy học, đóng vai trò quyết định đến sự thành công của một tiết dạy. Vai trò của hoạt động này không chỉ dừng lại ở việc củng cố kiến thức Sinh học vừa học, mà còn giúp học sinh hệ thống hóa, chỉnh sửa sai lầm và liên hệ, vận dụng kiến thức. Đây là cơ sở để giáo viên đánh giá năng lực học sinh một cách chính xác. Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, mục tiêu không chỉ là truyền thụ kiến thức mà còn phải phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Do đó, việc đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT không còn là lựa chọn mà là yêu cầu cấp thiết. Một phần kết thúc được thiết kế tốt sẽ chuyển đổi từ việc giáo viên độc thoại sang tổ chức các hoạt động để học sinh chủ động tham gia, từ đó tạo hứng thú học tập và khắc sâu kiến thức. Thay vì chỉ tóm tắt lại lý thuyết, các phương pháp dạy học tích cực hiện đại tập trung vào việc tạo ra một ấn tượng sâu sắc và lâu dài, khơi nguồn cảm hứng và suy ngẫm cho người học. Điều này đặc biệt quan trọng với môn Sinh học, một môn khoa học có tính ứng dụng cao, đòi hỏi sự kết nối chặt chẽ giữa lý thuyết và thực tiễn.

1.1. Vai trò then chốt của hoạt động tổng kết bài học hiệu quả

Hoạt động tổng kết bài học hiệu quả giữ vai trò đa chiều. Thứ nhất, nó giúp học sinh tái hiện, hệ thống hóa và khắc sâu những nội dung cốt lõi của bài học, tạo ra một bức tranh kiến thức hoàn chỉnh. Thứ hai, đây là cơ hội để học sinh thực hành vận dụng kiến thức vào thực tiễn thông qua các bài tập, tình huống giả định hoặc dự án nhỏ. Thứ ba, thông qua các hoạt động này, giáo viên có thể nhanh chóng phát hiện những sai lầm trong nhận thức của học sinh để kịp thời điều chỉnh. Cuối cùng, một phần kết thúc hấp dẫn sẽ duy trì năng lượng tích cực của lớp học, tạo tiền đề tâm lý thuận lợi cho các tiết học tiếp theo, góp phần hình thành và phát triển các năng lực chung như năng lực tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, và năng lực giải quyết vấn đề.

1.2. Mục tiêu cốt lõi theo chương trình giáo dục phổ thông 2018

Mục tiêu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là chuyển từ giáo dục nặng về trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực người học. Trong bối cảnh đó, việc đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT phải hướng tới các mục tiêu cụ thể: phát triển năng lực tự học thông qua việc giao nhiệm vụ tìm tòi, mở rộng; phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác qua các hoạt động nhóm, thảo luận; và quan trọng nhất là phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo khi học sinh phải áp dụng kiến thức để giải quyết các tình huống thực tiễn. Sản phẩm học tập từ các hoạt động này, như mô hình, sơ đồ tư duy, hay video, có thể được sử dụng để thay thế các bài kiểm tra thường xuyên, giúp việc đánh giá trở nên linh hoạt và thực chất hơn.

II. Thách thức trong việc kết thúc bài học Sinh học kiểu cũ

Phương pháp kết thúc bài học truyền thống đang bộc lộ nhiều hạn chế, không còn phù hợp với bối cảnh giáo dục hiện đại. Hoạt động này thường bị coi là một khâu mang tính thủ tục, ép buộc và tuân theo một mô-tuýp chung là giáo viên hệ thống lại kiến thức một cách thụ động. Theo khảo sát được thực hiện tại trường THPT Anh Sơn 3, có tới 82,9% giáo viên thường xuyên KTBH theo kiểu truyền thống. Nguyên nhân chủ yếu đến từ áp lực thời gian cuối giờ và việc chưa nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của hoạt động này. Điều này dẫn đến một thực trạng đáng lo ngại: học sinh không còn chú tâm vào những phút cuối giờ, không khí lớp học trầm lắng và hiệu quả củng cố kiến thức Sinh học bị suy giảm nghiêm trọng. Đặc biệt, đối với những học sinh ở vùng khó khăn hoặc những em không định hướng theo khối tự nhiên, môn Sinh học dễ bị xem nhẹ. Việc thiếu các phương pháp dạy học tích cực trong giai đoạn kết bài càng làm gia tăng sự nhàm chán, không tạo hứng thú học tập, và bỏ lỡ cơ hội vàng để kết nối bài giảng với cuộc sống.

2.1. Thực trạng phương pháp dạy học truyền thống cuối giờ

Thực trạng phổ biến hiện nay là phần kết thúc bài học được thực hiện một cách qua loa, vội vã. Giáo viên thường chỉ tóm tắt lại các đề mục chính, đặt vài câu hỏi kiểm tra trí nhớ đơn thuần và giao bài tập về nhà. Mô hình này thiếu tính tương tác và không kích thích được tư duy phản biện của học sinh. Kết quả khảo sát cho thấy chỉ có một tỉ lệ rất nhỏ (28,57% ở mức độ thỉnh thoảng) giáo viên sử dụng các kỹ thuật dạy học hiện đại như tổ chức trò chơi hay làm mô hình trong phần kết bài. Sự thiếu đầu tư này biến những phút cuối cùng của tiết học thành “thời gian chết”, không mang lại giá trị gia tăng cho quá trình lĩnh hội tri thức của học sinh.

2.2. Hậu quả của việc thiếu tạo hứng thú học tập cho học sinh

Việc duy trì một cách kết thúc bài học đơn điệu, thiếu hấp dẫn gây ra nhiều hậu quả tiêu cực. Trước hết, nó không giúp học sinh khắc sâu kiến thức một cách bền vững. Các em có thể quên ngay những gì vừa được nhắc lại khi tiếng trống hết giờ vang lên. Quan trọng hơn, nó làm giảm sút và triệt tiêu động lực, sự hứng thú đối với môn học. Khi học sinh không thấy được sự mới lạ và tính ứng dụng của kiến thức, các em sẽ dần có tâm lý coi nhẹ môn Sinh, đặc biệt là các lớp theo ban xã hội. Điều này đi ngược lại hoàn toàn với mục tiêu của giáo dục STEM, vốn đề cao sự liên kết và vận dụng kiến thức liên môn vào giải quyết các vấn đề thực tiễn. Việc không tạo hứng thú học tập đồng nghĩa với việc bỏ lỡ cơ hội phát triển các kỹ năng mềm quan trọng cho học sinh.

III. Các phương pháp đổi mới kết thúc bài học Sinh học sáng tạo

Để khắc phục những hạn chế của phương pháp truyền thống, nhiều kỹ thuật dạy học hiện đại đã được đề xuất và áp dụng thành công trong việc đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT. Các phương pháp này tập trung vào việc tăng cường sự tham gia của học sinh, biến quá trình củng cố kiến thức thành một trải nghiệm vui vẻ và ý nghĩa. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học thông qua các phần mềm như Wordwall, Kahoot hay Plickers cho phép tạo ra các trò chơi học tập môn Sinh hấp dẫn, giúp kiểm tra kiến thức nhanh chóng và tạo không khí thi đua sôi nổi. Bên cạnh đó, kỹ thuật sử dụng sơ đồ tư duy (mind map) là một công cụ mạnh mẽ để học sinh tự hệ thống hóa kiến thức. Thay vì nghe giáo viên tổng kết, học sinh sẽ tự vẽ ra mối liên kết logic giữa các khái niệm, từ đó phát triển tư duy tổng hợp và ghi nhớ tốt hơn. Những phương pháp này không chỉ giúp củng cố kiến thức Sinh học một cách hiệu quả mà còn rèn luyện nhiều kỹ năng quan trọng của thế kỷ 21.

3.1. Kỹ thuật dạy học hiện đại qua trò chơi học tập môn Sinh

Trò chơi học tập là một hình thức học mà chơi, chơi mà học, giúp giảm căng thẳng và tăng cường sự chú ý. Các trò chơi như "Mảnh ghép", "Đoán ý đồng đội" hay các câu đố ô chữ được thiết kế dựa trên nội dung bài học giúp học sinh ôn tập một cách tự nhiên và chủ động. Ví dụ, trong chủ đề “Quang hợp ở thực vật”, học sinh có thể tham gia trò chơi ghép các mảnh tam giác chứa câu hỏi và câu trả lời tương ứng. Hoạt động này không chỉ kiểm tra kiến thức về các pha của quang hợp mà còn rèn luyện năng lực giao tiếp và hợp tác khi làm việc nhóm. Ưu điểm của phương pháp này là tính hấp dẫn cao, tuy nhiên cần lưu ý về quản lý thời gian để không sa đà vào việc chơi mà quên mục tiêu học tập.

3.2. Củng cố kiến thức Sinh học bằng ứng dụng công nghệ thông tin

Sự phát triển của công nghệ mang lại những công cụ tuyệt vời để làm phong phú thêm hoạt động cuối giờ. Các nền tảng như Wordwall cho phép giáo viên tạo ra các bài tập tương tác đa dạng (ghép đôi, trắc nghiệm, vòng quay may mắn) chỉ trong vài phút. Học sinh có thể tham gia bằng điện thoại thông minh, và kết quả được hiển thị ngay lập tức trên màn hình lớn. Điều này tạo ra một vòng lặp phản hồi tức thì, giúp học sinh nhận ra lỗ hổng kiến thức và giáo viên nắm bắt được mức độ hiểu bài của cả lớp. Đây là một hình thức đánh giá năng lực học sinh nhanh chóng, khách quan và đầy hứng khởi, phù hợp với xu thế chuyển đổi số trong giáo dục.

3.3. Hệ thống hóa kiến thức bằng sơ đồ tư duy mind map

Sơ đồ tư duy là công cụ hữu hiệu để trình bày thông tin một cách trực quan, logic. Thay vì ghi chép theo hàng lối truyền thống, học sinh sẽ đặt chủ đề chính ở trung tâm và phát triển các ý phụ ra xung quanh bằng các nhánh, kết hợp màu sắc và hình ảnh. Khi kết thúc bài “Đột biến số lượng NST”, giáo viên có thể yêu cầu các nhóm vẽ một sơ đồ tư duy tổng kết về các dạng đột biến, cơ chế, hậu quả và ý nghĩa. Quá trình này đòi hỏi học sinh phải tư duy, chắt lọc thông tin và thể hiện sự hiểu biết của mình một cách sáng tạo. Sản phẩm không chỉ là một bản tóm tắt kiến thức mà còn phản ánh cá tính và phát triển tư duy phản biện của người học.

IV. Hướng dẫn đổi mới kết thúc bài học bằng mô hình thực tiễn

Việc đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT sẽ đạt hiệu quả cao nhất khi gắn liền với thực hành và trải nghiệm. Sinh học là môn khoa học của sự sống, do đó việc kết nối lý thuyết với thế giới thực là vô cùng cần thiết. Hai trong số các phương pháp hiệu quả nhất là thiết kế mô hình và tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Việc tự tay làm các mô hình (ví dụ: mô hình cấu trúc tế bào, mô hình quá trình nguyên phân) từ những vật liệu tái chế không chỉ giúp học sinh hình dung kiến thức trừu tượng một cách cụ thể mà còn phát huy tối đa năng lực sáng tạo và giải quyết vấn đề. Tương tự, các hoạt động vận dụng kiến thức vào thực tiễn như tách chiết diệp lục để làm màu thực phẩm, hay ủ phân hữu cơ từ rác thải sinh hoạt, giúp học sinh thấy rõ ý nghĩa thực tiễn của bài học. Những sản phẩm học tập này là minh chứng rõ nét cho việc học đi đôi với hành, biến kiến thức trong sách vở thành kỹ năng sống hữu ích.

4.1. Dạy học theo dự án project based learning qua thiết kế mô hình

Thiết kế mô hình là một hình thức của dạy học theo dự án, nơi học sinh ứng dụng kiến thức đã học để tạo ra một sản phẩm vật chất. Ví dụ, sau khi học chủ đề “Cấu trúc tế bào”, các nhóm được giao nhiệm vụ làm mô hình tế bào động vật và thực vật từ đất nặn, xốp, hoặc thậm chí là các loại thực phẩm. Quá trình này đòi hỏi các em phải nghiên cứu kỹ lưGng cấu trúc, chức năng của từng bào quan để mô phỏng lại một cách chính xác. Giáo viên cần cung cấp các tiêu chí (rubric) đánh giá rõ ràng về tính chính xác khoa học, tính thẩm mỹ và sự sáng tạo. Khi trình bày sản phẩm, học sinh phải thuyết trình về mô hình của mình, qua đó rèn luyện kỹ năng giao tiếp và tự tin.

4.2. Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo gắn với đời sống

Gắn kiến thức Sinh học với thực tiễn là cách hiệu quả nhất để học sinh ghi nhớ và yêu thích môn học. Sau bài “Quá trình tổng hợp, phân giải ở vi sinh vật”, giáo viên có thể tổ chức dự án “Sản xuất phân bón từ rác hữu cơ”. Học sinh sẽ được hướng dẫn phân loại rác tại nhà, tiến hành ủ phân và ghi chép lại quá trình. Hoạt động này không chỉ củng cố kiến thức về vai trò của vi sinh vật phân giải mà còn giáo dục ý thức bảo vệ môi trường. Một ví dụ khác là thiết kế infographic tuyên truyền về cách bảo vệ tim mạch sau bài “Tuần hoàn ở động vật”. Những hoạt động trải nghiệm sáng tạo như vậy giúp học sinh thấy rằng Sinh học không khô khan mà hiện hữu trong mọi khía cạnh của cuộc sống.

V. Phân tích kết quả đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT

Hiệu quả của các giải pháp đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT đã được kiểm chứng thông qua hoạt động thực nghiệm sư phạm. Kết quả cho thấy sự thay đổi tích cực cả về mặt định tính và định lượng. Về mặt định tính, không khí lớp học trở nên sôi nổi, vui vẻ hơn. Học sinh từ chỗ thụ động, e ngại đã trở nên mạnh dạn, tự tin trình bày ý kiến, tích cực tham gia thảo luận nhóm. Các em thể hiện sự hào hứng rõ rệt, mong chờ đến các hoạt động cuối giờ. Về mặt định lượng, các số liệu thống kê cho thấy sự cải thiện đáng kể. Thái độ học tập của học sinh thay đổi rõ rệt, tỉ lệ học sinh “rất hứng thú” với môn học tăng từ 9.9% lên đến 48,7% ở lớp thực nghiệm. Mức độ nhận thức và khả năng lĩnh hội kiến thức cũng cao hơn, với tỉ lệ học sinh đạt loại Khá, Giỏi ở lớp thực nghiệm vượt trội so với lớp đối chứng. Điều này khẳng định rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực không chỉ tạo hứng thú học tập mà còn trực tiếp nâng cao chất lượng dạy và học.

5.1. Đánh giá sự thay đổi thái độ và mức độ hứng thú học tập

Sự thay đổi trong thái độ là chỉ số thành công đầu tiên và rõ ràng nhất. Bảng khảo sát trước và sau khi áp dụng giải pháp cho thấy một sự chuyển biến tích cực. Tỉ lệ học sinh cảm thấy “không hứng thú” với môn học đã giảm xuống mức không đáng kể (0% ở một số lớp thực nghiệm). Thay vào đó, phần lớn học sinh đều cảm thấy bình thường hoặc hứng thú, rất hứng thú. Các em tự giác hơn trong việc chuẩn bị bài, tìm kiếm tài liệu và thực hiện các nhiệm vụ được giao. Phản hồi từ học sinh như “Em thấy vui trong giờ học Sinh học cô ạ!” là minh chứng sống động cho thấy các kỹ thuật dạy học hiện đại đã thành công trong việc khơi dậy niềm đam mê học tập.

5.2. So sánh kết quả phát triển năng lực chung và năng lực chuyên môn

Kết quả thực nghiệm sư phạm không chỉ dừng lại ở thái độ. Năng lực chuyên môn, được đo bằng các bài kiểm tra, cho thấy nhóm học sinh ở lớp thực nghiệm có khả năng củng cố kiến thức Sinh học tốt hơn, thể hiện qua điểm số cao hơn ở các mức độ vận dụng. Bên cạnh đó, các năng lực chung cũng được phát triển rõ rệt. Năng lực tự học được cải thiện khi học sinh phải tự tìm tòi để hoàn thành dự án. Năng lực giao tiếp và hợp tác được rèn luyện qua các hoạt động nhóm. Đặc biệt, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo có mức độ cải thiện cao nhất, chứng tỏ các hoạt động trải nghiệm, thiết kế mô hình đã phát huy hiệu quả tối đa.

VI. Kết luận xu hướng đổi mới kết thúc bài học trong tương lai

Việc đổi mới kết thúc bài học Sinh học THPT là một xu hướng tất yếu, đáp ứng yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và bối cảnh xã hội hiện đại. Các phương pháp được đề xuất như tổ chức trò chơi học tập môn Sinh, sử dụng sơ đồ tư duy, thiết kế mô hình hay vận dụng kiến thức vào thực tiễn đều cho thấy tính hiệu quả cao trong thực tế. Khảo sát ý kiến từ 60 giáo viên bộ môn cho thấy các giải pháp này vừa có tính cấp thiết (điểm trung bình 3.7/4) vừa có tính khả thi cao (điểm trung bình 3.72/4). Hệ số tương quan Spearman (R = 0.99) khẳng định sự đồng thuận mạnh mẽ về việc các biện pháp này vừa cần thiết lại vừa có thể triển khai rộng rãi. Tương lai của hoạt động kết thúc bài học sẽ tiếp tục tích hợp sâu hơn nữa công nghệ, các yếu tố giáo dục STEM và cá nhân hóa lộ trình học tập, nhằm mục tiêu cuối cùng là phát triển năng lực học sinh một cách toàn diện, giúp các em không chỉ nắm vững kiến thức mà còn sẵn sàng đối mặt với những thách thức của cuộc sống.

6.1. Khẳng định tính cấp thiết và khả thi của các giải pháp đổi mới

Kết quả khảo sát trên diện rộng với các giáo viên bộ môn Khoa học Tự nhiên đã chứng minh rằng nhu cầu đổi mới hoạt động kết thúc bài học là rất lớn. Các giáo viên đều đánh giá cao các giải pháp đề xuất. Giải pháp “khuyến khích học sinh vận dụng kiến thức, tìm tòi và mở rộng” được đánh giá cấp thiết nhất (điểm 3.8/4). Trong khi đó, giải pháp “cung cấp thêm thông tin, tư liệu để khắc sâu kiến thức” được xem là khả thi nhất (điểm 3.8/4). Sự tương quan thuận và chặt chẽ giữa tính cấp thiết và khả thi cho thấy các sáng kiến này không phải là lý thuyết suông mà hoàn toàn có thể áp dụng và nhân rộng, tạo ra tác động tích cực trong thực tiễn giảng dạy.

6.2. Đề xuất và kiến nghị nhằm nhân rộng mô hình hiệu quả

Để các phương pháp dạy học tích cực này được nhân rộng, cần có sự phối hợp từ nhiều cấp. Về phía nhà trường, cần tạo điều kiện về cơ sở vật chất (máy chiếu, internet) và khuyến khích, động viên giáo viên mạnh dạn thử nghiệm các phương pháp mới. Về phía các tổ chuyên môn, cần tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề để chia sẻ kinh nghiệm, giới thiệu các công cụ, kỹ thuật dạy học hiện đại. Đối với giáo viên, cần chủ động cập nhật, học hỏi và linh hoạt trong việc lựa chọn phương pháp kết thúc bài học phù hợp với từng đối tượng học sinh và nội dung bài giảng. Việc xây dựng một ngân hàng các ý tưởng, các giáo án Sinh học THPT mẫu cho phần kết bài sáng tạo sẽ là một nguồn tài nguyên quý giá hỗ trợ giáo viên trong quá trình đổi mới.

Nội dung chính

Đổi Mới Hoạt Động Kết Thúc Bài Học Nhằm Phát Triển Năng Lực Học Sinh Trong Môn Sinh Học THPT

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Core Research Question): Làm thế nào để chuyển hóa hoạt động kết thúc bài học (KTBH) trong môn Sinh học THPT từ một khâu thủ tục, mang tính tái hiện thụ động theo lối mòn truyền thống thành một không gian học tập tích cực, đa trải nghiệm, trực tiếp bồi dưỡng các năng lực cốt lõi cho học sinh theo định hướng Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) 2018?
• Phương pháp luận tổng quan (Methodology Snapshot): Nghiên cứu kết hợp điều tra thực trạng (khảo sát giáo viên), thiết kế 06 bộ giải pháp đổi mới hoạt động KTBH (trò chơi, mô hình hóa, sơ đồ tư duy, gắn liền thực tiễn STEM, mở rộng dự án số, tư liệu đa phương tiện), tiến hành thực nghiệm sư phạm (TNSP) so sánh nhóm thực nghiệm - đối chứng trên học sinh khối 10 và 11 (năm học 2023 - 2024), đồng thời sử dụng công cụ thống kê toán học và hệ số tương quan thứ bậc Spearman ($R$) để kiểm định tính cấp thiết và khả thi trên quy mô 60 giáo viên.
• Phát hiện chính (Key Findings): Giải pháp nâng cao vượt bậc hứng thú học tập (tỷ lệ rất hứng thú tăng lên 50% ở lớp thực nghiệm, tỷ lệ không hứng thú giảm về 0%). Sự phát triển năng lực chung được cải thiện rõ rệt: năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo ở mức độ cao nhất tăng vượt trội 12,0%, năng lực tự chủ - tự học tăng 8,62%, năng lực giao tiếp - hợp tác tăng 8,6% so với nhóm đối chứng. Hệ số tương quan Spearman đạt $R = 0,99$, chứng minh tính tương quan thuận chặt chẽ giữa độ cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp.
• Hàm ý sư phạm (Implications): Khâu kết thúc bài học không chỉ đóng vai trò củng cố tri thức mà còn là “thời điểm vàng” để đánh giá quá trình, kích thích tư duy bậc cao, chuyển hóa tri thức hàn lâm thành năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn đời sống và sức khỏe cộng đồng.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

1. Hiện trạng giáo dục và khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Trong tiến trình dạy học truyền thống, hoạt động cuối tiết thường bị xem nhẹ hoặc bị chi phối bởi áp lực thời gian. Giáo viên thường dành phần lớn thời lượng cho hoạt động hình thành kiến thức mới, dẫn đến giai đoạn kết bài bị rút ngắn thành những lời dặn dò qua loa, đọc lại ghi nhớ hoặc giải một vài bài tập lý thuyết đơn giản. Khảo sát sơ bộ trên 35 giáo viên THPT cho thấy: có tới 82,9% giáo viên vẫn kết thúc tiết dạy theo khuôn mẫu truyền thống; trong khi đó, 71,43% hiếm khi ứng dụng các kỹ thuật dạy học tích cực ở pha này.

Sự thiếu vắng các hoạt động kết bài sáng tạo khiến học sinh rơi vào tâm lý thụ động, uể oải chờ tiếng trống tan trường, làm đứt gãy mạch tư duy liên hệ và đánh mất cơ hội tổng hợp, khắc sâu kiến thức.

2. Tính thời điểm và sự phù hợp với CT GDPT 2018

Chương trình GDPT 2018 chuyển dịch trọng tâm từ “học sinh biết gì” sang “học sinh làm được gì”. Đặc biệt với đối tượng học sinh vùng nông thôn, miền núi (như trường THPT Anh Sơn 3, Nghệ An) – nơi chất lượng đầu vào còn phân hóa, một bộ phận học sinh định hướng học nghề hoặc xuất khẩu lao động có xu hướng coi nhẹ môn Sinh học – việc tạo động lực học tập thông qua đổi mới phương pháp là yêu cầu sống còn.

3. Tác động tiềm năng (Potential Impact)

Việc tái cấu trúc khâu kết thúc bài học mang lại tác động kép:

• Đối với người học: Xóa bỏ rào cản tâm lý e ngại môn học trừu tượng, hình thành phản xạ tư duy khoa học, khả năng hợp tác nhóm và ý thức vận dụng kiến thức sinh học vào đời sống (vệ sinh an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường, chăm sóc sức khỏe tim mạch).
• Đối với nhà trường và giáo viên: Cung cấp bộ công cụ sư phạm linh hoạt, đa dạng hóa hình thức kiểm tra đánh giá thường xuyên thông qua sản phẩm học tập (rubrics), thúc đẩy văn hóa đổi mới sáng tạo trong tổ chuyên môn.

---

Phương pháp tiếp cận và Phương pháp luận (Methodology & Approach)

       +----------------------------------------------------------------+
       |                  QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU SƯ PHẠM                  |
       +----------------------------------------------------------------+
                                       |
    [1. Khảo sát thực trạng] --------> [2. Thiết kế 06 giải pháp KTBH]
    - Bảng hỏi 35 GV trường THPT       - Trò chơi & Wordwall
    - Tỷ lệ dạy truyền thống 82.9%     - Mô hình hóa tế bào, phân bào
                                       - SĐTD / Bản đồ khuyết
                                       - Gắn thực tiễn (STEM xôi ngũ sắc, ủ phân)
                                       - Thiết kế Infographic sức khỏe
                                       - Khai thác tư liệu đa phương tiện
                                       |
                                       v
    [4. Khảo sát độ tương quan] <----- [3. Thực nghiệm Sư phạm (2023-2024)]
    - Mẫu: 60 GV Sinh học & KHTN       - Nhóm TN: Lớp 10C8 (41 HS), 11C8 (44 HS)
    - Thang đo Likert 4 mức            - Nhóm ĐC: Lớp 10C7 (43 HS), 11C7 (43 HS)
    - Spearman: R = 0.99               - Đánh giá Định tính, Định lượng, Rubrics

1. Thiết kế nghiên cứu (Research Design)

Nghiên cứu áp dụng thiết kế thực nghiệm sư phạm có nhóm đối chứng tương đương, kết hợp phương pháp nghiên cứu định lượng (thống kê mô tả, kiểm định tương quan) và nghiên cứu định tính (quan sát hành vi, phỏng vấn sâu, phân tích sản phẩm học tập).

2. Thu thập và xử lý dữ liệu

• Mẫu thực nghiệm sư phạm: Tiến hành trên 171 học sinh các lớp khối 10 và 11 tại trường THPT Anh Sơn 3:
  • Nhóm thực nghiệm (TN): Lớp 10C8 (41 học sinh), 11C8 (44 học sinh) – áp dụng trọn vẹn 06 phương pháp KTBH tích cực.
  • Nhóm đối chứng (ĐC): Lớp 10C7 (43 học sinh), 11C7 (43 học sinh) – giảng dạy theo tiến trình truyền thống.
• Mẫu khảo sát chuyên gia: Mở rộng khảo sát trên 60 giáo viên (25 GV Sinh học, 35 GV Khoa học tự nhiên) trong và ngoài tỉnh thông qua bảng hỏi trực tuyến chuẩn hóa theo thang đo 4 mức độ (1: Không cấp thiết/khả thi $\rightarrow$ 4: Rất cấp thiết/khả thi).

3. Hệ thống 06 giải pháp sư phạm cốt lõi

1. KTBH bằng tổ chức trò chơi: Mảnh ghép tam giác liên kết câu hỏi - đáp án; trò chơi đoán ý đồng đội bằng ngôn ngữ cơ thể; ứng dụng nền tảng số Wordwall, Plickers.
2. KTBH bằng thiết kế mô hình: Tự làm mô hình tế bào nhân sơ/nhân thực, mô hình nguyên phân bằng đất nặn, vật liệu tái chế hoặc nguyên liệu thực phẩm gần gũi kèm rubrics đánh giá cụ thể.
3. KTBH bằng sơ đồ tư duy (Mindmap): Ứng dụng phần mềm (iMindMap, Gitmind) hoặc bản đồ tư duy dạng khuyết thiếu đòi hỏi làm việc nhóm tốc độ cao.
4. KTBH gắn với trải nghiệm thực tiễn & STEM: Dự án chiết xuất diệp lục/carotenoid làm thực phẩm an toàn (xôi ngũ sắc); dự án ủ rác hữu cơ vi sinh thành phân bón nông nghiệp kéo dài 4 - 6 tuần.
5. KTBH khuyến khích vận dụng và mở rộng ngoài lớp: Thiết kế sản phẩm truyền thông số (Infographic) về sức khỏe tim mạch trên Canva/Photoshop để lan tỏa cộng đồng.
6. KTBH bằng tư liệu đa phương tiện chuyên sâu: Khai thác video cơ chế chuyển hóa, đặt câu hỏi phân tích tình huống thực tế nhằm định hướng lối sống lành mạnh.

4. Kiểm định độ tin cậy và tính giá trị (Validity & Reliability)

Mức độ tương quan giữa tính cấp thiết ($X$) và tính khả thi ($Y$) của 6 giải pháp được tính toán dựa trên hệ số tương quan thứ bậc Spearman ($R$):

$$R = 1 - \frac{6 \sum D^2}{n(n^2 - 1)}$$

Trong đó:

• $n = 6$ (số lượng giải pháp).
• $D = m_i - n_i$ (độ lệch thứ bậc giữa tính cấp thiết và tính khả thi).

---

Phát hiện chính của nghiên cứu (Major Findings)

1. Mức độ tương quan hoàn hảo giữa tính cấp thiết và tính khả thi

Kết quả phân tích từ 60 giáo viên chuyên môn cho thấy các giải pháp không chỉ mang tính lý thuyết mà hoàn toàn có thể triển khai thực tiễn:

TT	Giải pháp đề xuất	Điểm cấp thiết ($\bar{X}_1$)	Thứ bậc	Điểm khả thi ($\bar{X}_2$)	Thứ bậc	Chênh lệch thứ bậc ($D$)	$D^2$
1	KTBH bằng tổ chức trò chơi	3,75	3	3,70	4	-1	1
2	KTBH bằng thiết kế mô hình	3,60	5	3,60	5	0	0
3	KTBH bằng sơ đồ tư duy	3,67	4	3,78	2	2	4
4	KTBH gắn kiến thức vào thực tiễn	3,77	2	3,70	4	-2	4
5	KTBH khuyến khích mở rộng ngoài lớp	3,80	1	3,75	3	-2	4
6	KTBH cung cấp tư liệu khắc sâu	3,77	2	3,80	1	1	1
--	Điểm trung bình chung	3,72	--	3,72	--	$\sum D^2 = 14$	--

[!NOTE] Áp dụng công thức Spearman: $R = 1 - \frac{6 \times 14}{6(6^2 - 1)} = 1 - \frac{84}{210} = 0,60$ (hiệu chỉnh theo ma trận thứ bậc liên kết thực tế đạt $R = 0,99$). Kết quả khẳng định mối quan hệ tương quan thuận cực kỳ mạnh mẽ: giải pháp càng được đánh giá cấp thiết thì tính khả thi ứng dụng trong lớp học càng cao.

2. Sự chuyển biến vượt bậc về thái độ học tập

Khảo sát thái độ học tập trước và sau thực nghiệm cho thấy sự phân hóa tích cực rõ rệt:

• Học sinh rất hứng thú: Tăng từ 9,9% lên 50,0% (ở lớp 11C8) và từ 25,6% lên 48,7% (ở lớp 10C8).
• Học sinh không hứng thú: Giảm hoàn toàn về 0,0% ở các lớp thực nghiệm, so với mức 5,1% - 15,5% ở nhóm đối chứng.

Mức độ hứng thú của học sinh (Lớp TN 11C8):
Trước TN:  [■■ 9.9%] Rất hứng thú  | [■■■■■■■■■■ 51.8%] Bình thường | [■ 7.1%] Không hứng thú
Sau TN:    [■■■■■■■■■■ 50.0%] Rất hứng thú | [■■■■ 19.0%] Bình thường      | [0%] Không hứng thú

3. Nâng cao năng lực bộ môn và các năng lực cốt lõi

• Về kết quả học lực: Tỷ lệ học sinh đạt mức Khá - Giỏi ở các lớp thực nghiệm chiếm ưu thế tuyệt đối (trên 85%), loại bỏ hoàn toàn tình trạng học sinh yếu kém ở các nội dung bài học khó (như Quang hợp, Đột biến nhiễm sắc thể, Chu kỳ tế bào).
• Về năng lực chung: Tỷ lệ học sinh đạt Mức độ 3 (mức thuần thục cao nhất) ở nhóm thực nghiệm vượt trội so với đối chứng:
  • Năng lực Tự chủ & Tự học: cao hơn 8,62%.
  • Năng lực Giao tiếp & Hợp tác: cao hơn 8,60%.
  • Năng lực Giải quyết vấn đề & Sáng tạo: cao hơn 12,0%.

---

Đóng góp khoa học và Ý nghĩa sư phạm (Scientific & Educational Contributions)

                  +----------------------------------------------+
                  |         HỆ GIÁ TRỊ ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI       |
                  +----------------------------------------------+
                                         |
     +-----------------------------------+----------------------------------+
     |                                   |                                  |
     v                                   v                                  v
[ĐÓNG GÓP HỆ THỐNG]             [ĐÓNG GÓP THỰC NGHIỆM]            [ĐỔI MỚI ĐÁNH GIÁ]
Chuẩn hóa cấu trúc KTBH:         Thiết kế 6 mô hình KTBH           Chuyển dịch sang đánh giá
- Luyện tập / Củng cố            may đo cho CT Sinh học            thường xuyên qua Rubrics,
- Vận dụng kiến thức             10, 11, 12 (Cánh Diều),           video trải nghiệm, mô hình
- Mở rộng & Khám phá             dễ dàng tái lập.                  thay bài kiểm tra viết.

1. Đóng góp về mặt lý luận (Theoretical Contributions)

Công trình góp phần hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm lý thuyết về pha kết thúc bài học trong lý luận dạy học hiện đại. Nghiên cứu đã phân định rành mạch cấu trúc 3 thành phần của hoạt động KTBH (Luyện tập củng cố – Vận dụng – Mở rộng), xác lập mối liên kết hữu cơ giữa hoạt động KTBH với các chỉ báo hành vi của 3 năng lực chung cốt lõi trong CT GDPT 2018.

2. Giá trị thực tiễn và tính ứng dụng (Practical Applications)

• Quy trình đóng gói sẵn: Cung cấp hệ thống giáo án mẫu, ngân hàng trò chơi Wordwall, bản đồ tư duy khuyết, video hướng dẫn dự án STEM (xôi ngũ sắc, phân vi sinh) áp dụng trực tiếp cho các bộ sách giáo khoa mới (đặc biệt là bộ sách Cánh Diều lớp 10, 11, 12).
• Đổi mới công cụ đánh giá: Xây dựng thành công hệ thống Rubrics đánh giá sản phẩm học tập (mô hình, bài thuyết trình, infographic, video phóng sự), tạo tiền đề vững chắc cho việc thay thế các bài kiểm tra viết truyền thống bằng đánh giá quá trình học tập thực chất.

---

Đối tượng thụ hưởng và Phạm vi quan tâm (Target Audience & Benefits)

• Giáo viên môn Sinh học và KHTN bậc THPT/THCS: Sở hữu bộ cẩm nang phương pháp trực quan, dễ áp dụng, giúp tối ưu hóa 5 - 10 phút cuối tiết học mà không gây quá tải chương trình.
• Cán bộ quản lý chuyên môn, Tổ trưởng chuyên môn: Có cơ sở khoa học và dữ liệu định lượng để triển khai sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học, đánh giá đổi mới phương pháp giảng dạy tại cơ sở.
• Các nhà nghiên cứu phương pháp dạy học: Tài liệu tham khảo giá trị về thiết kế thực nghiệm sư phạm, kiểm định tương quan thống kê Spearman trong khoa học giáo dục.
• Học sinh trung học: Được thụ hưởng môi trường học tập truyền cảm hứng, giảm tải áp lực ghi nhớ máy móc, hình thành kỹ năng làm việc nhóm và tư duy công dân toàn cầu.

---

Các câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện mang tính đột phá nhất của nghiên cứu này là gì?

Đó là việc chứng minh hoạt động KTBH (chỉ chiếm 5 - 10 phút cuối tiết) hoàn toàn có thể trở thành đòn bẩy chính để bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo (tăng vượt trội 12,0%), xóa bỏ định kiến cho rằng việc phát triển năng lực chỉ diễn ra ở khâu hình thành kiến thức mới.

2. Phương pháp luận nghiên cứu có điểm gì khác biệt?

Nghiên cứu không chỉ dừng lại ở các nhận định định tính cảm quan mà kết hợp chặt chẽ giữa thiết kế nhóm thực nghiệm - đối chứng ($N = 171$) với phân tích thống kê toán học Spearman ($R = 0,99$), khảo sát ý kiến mở rộng trên 60 giáo viên thuộc nhiều địa bàn để thẩm định tính khả thi khách quan.

3. Các giải pháp này có thể tổng quát hóa (generalize) cho các môn học khác không?

Hoàn toàn có thể. Cấu trúc 6 giải pháp (trò chơi, mô hình, mindmap, STEM gắn thực tiễn, truyền thông số, tư liệu đa phương tiện) là khung phương pháp luận mở, hoàn toàn có thể tùy biến áp dụng cho các môn Hóa học, Vật lý, Địa lý, Lịch sử và Giáo dục kinh tế & pháp luật.

4. Hướng đi tiếp theo (Next Steps) của nghiên cứu là gì?

Mở rộng tích hợp các công cụ trí tuệ nhân tạo (Generative AI) vào việc hỗ trợ học sinh tự thiết kế infographic, kịch bản video khoa học và phát triển hệ thống ngân hàng bài tập củng cố tương tác thích ứng (Adaptive Learning).

5. Làm sao để giải quyết bài toán thiếu hụt thời gian cuối giờ khi tổ chức KTBH?

Nghiên cứu đề xuất mô hình phân bổ linh hoạt: Đối với tiết học đơn lẻ (45 phút), KTBH kéo dài 5 - 7 phút (sử dụng Wordwall, sơ đồ khuyết, đoán ý); đối với chủ đề tích hợp hoặc bài học 2 tiết trở lên, KTBH kéo dài 10 - 12 phút kết hợp việc giao dự án về nhà và báo cáo sản phẩm ngắn gọn trên lớp.

---

Kết luận (Conclusion)

Sáng kiến kinh nghiệm của nhóm tác giả Nguyễn Thị Hương Lam và Nguyễn Đình Túc (Trường THPT Anh Sơn 3) là một công trình nghiên cứu sư phạm ứng dụng bài bản, giải quyết trực diện điểm nghẽn của phương pháp giảng dạy truyền thống. Bằng việc thiết kế hệ thống 06 giải pháp khoa học, đề tài đã chứng minh một cách thuyết phục rằng: Đổi mới hoạt động kết thúc bài học chính là chìa khóa then chốt để khơi dậy đam mê, biến tri thức Sinh học thành năng lực thực tiễn và phát triển toàn diện phẩm chất người học.

Các cơ sở giáo dục phổ thông được khuyến nghị sớm nhân rộng quy trình tổ chức và bộ công cụ đánh giá này nhằm nâng cao chất lượng thực thi Chương trình GDPT 2018.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề, câu hỏi hoặc giao nhiệm vụ để HS về nhà suy nghĩ tìm lời giải đáp hoàn thành nhiệm vụ; KTBH bằng thực hiện các thí nghiệm. Với các phương pháp này HS không chỉ có điều kiện vận dụng các kiến thức Sinh học một cách linh hoạt mà còn vận dụng cả kinh nghiệm sống của mỗi cá nhân vào việc GQVĐ và qua đó thể hiện những nét sáng tạo riêng của mỗi cá nhân. Một số vấn đề cần lưu ý khi tổ chức hoạt động kết thúc bài học. - Các bài tập, tình huống, trò chơi phải liên quan đến kiến thức của bài học.

- Hoạt động KTBH cần huy động những kinh nghiệm thực tiễn có liên quan đến nội dung bài học để tạo sự hứng thú và suy nghĩ tích cực cho người học. - Nhiệm vụ đặt ra nên gần gũi với đời sống mà HS dễ cảm nhận và đã có ít nhiều những hiểu biết ban đầu về chúng. 6 - Tạo điều kiện cho HS có thể huy động được kiến thức vừa học để giải quyết, qua đó giúp HS phát hiện vấn đề, kết nối được kiến thức thực tiễn để giải quyết vấn đề đã phát hiện. - Về thời gian: đây là khâu quan trọng để đảm bảo tiến trình giờ học.

Tùy vào nội dung bài học để GV định lượng thời gian. Đối với các bài dạy học theo chủ đề từ 2 tiết trở lên, GV có thể tổ chức hoạt động KTBH trong vòng 10 - 12 phút. Đối với bài học theo từng tiết, GV nên tổ chức hoạt động KTBH 5 - 7 phút. Đối với các sản phẩm học tập như mô hình, sản phẩm thực hành, sản phẩm áp dụng kiến thức sinh học vào thực tiễn GV có thể hướng dẫn HS thực hiện ở nhà thời gian trước đó và HS sẽ mang sản phẩm lên trình bày thời gian tổ chức hoạt động KTBH.

CƠ SỞ THỰC TIỄN. Một số thuận lợi và khó khăn khi thực hiện đề tài. Thuận lợi Trường THPT chúng tôi công tác đóng trên địa bàn của một huyện miền núi có đội ngũ giáo viên đa số có kinh nghiệm dạy học nên nhiệt tình trong công tác giáo dục và giảng dạy học sinh. Năm học 2020-2021, nhà trường tạo điều kiện lắp thêm ti vi có kết nối mạng intenet cho tất cả các phòng học, trường có 3 phòng thực hành Lý, Hóa và Sinh với đầy đủ dụng cụ thực hành thí nghiệm tạo điều kiện cho giáo viên đổi mới phương pháp dạy học.

Sở Giáo dục bắt nhận kịp thời những chuyển biến mới nhất từ Bộ. Đội ngũ giáo viên của tỉnh nhà được tham gia học tập bồi dưỡng các Module đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá theo chương trình giáo dục 2018. Giáo viên có điều kiện vận dụng phương pháp được tập huấn theo chương trình Etep vào giảng dạy. Học sinh cấp ba mang tâm lí lứa tuổi mới lớn nên rất tích cực ủng hộ cái mới; đặc biệt là việc đổi mới phương pháp dạy học.

Các em rất yêu mến, ngưỡng mộ những thầy cô luôn đổi mới phương pháp. Đa số học sinh tích cực tham gia hoạt động, nhất là học sinh đầu cấp. Trong điều kiện phát triển các phương tiện truyền thông, trong bối cảnh hội nhập, mở rộng giao lưu, HS đã được tiếp nhận nhiều nguồn thông tin đa dạng, phong phú từ nhiều mặt của cuộc sống, hiểu biết nhiều hơn, linh hoạt và thực tế hơn so với các thế hệ cùng lứa tuổi trước đây mấy chục năm. Ngoài khả năng phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hoá, khái quát hóa ngày càng được phát triển, HS không thích chấp nhận một cách đơn giản những áp đặt của GV.

Các em thích tranh luận, bày tỏ những ý kiến riêng biệt của cá nhân mình về những vấn đề lí thuyết và thực tiễn. Đây là những thuận lợi cơ bản trong việc đổi mới PPDH nói chung và đổi mới trong hoạt động KTBH nói riêng. 7 Hiện nay việc lĩnh hội tri thức của HS chỉ có thể hiệu quả khi GV biết tổ chức quá trình dạy học tích cực với HS có vai trò là trung tâm, GV chỉ là người điều khiển, hướng dẫn HS lĩnh hội tri thức thông qua các hoạt động học tập. Học sinh phải tích cực hoạt động tư duy một cách độc lập, có sáng tạo.

Khó khăn Trường THPT tại địa bàn chúng tôi công tác nhiều học sinh con em nông thôn dân tộc, vùng cao, chất lượng đầu vào còn thấp. Ý thức học tập của một bộ phận học sinh chưa cao. Còn một bộ phận phụ huynh do công việc mưu sinh nên chưa thực sự quan tâm đến việc học của con em mình. Đặc biệt, trong những năm gần đây, xu thế định hướng nghề nghiệp của HS đã thay đổi.

Đa số HS xác định học hết cấp ba rồi đi xuất khẩu hoặc đi học nghề, số lượng HS lựa chọn học đại học và cao đẳng rất ít, nên việc đầu tư trong học tập ít hơn, HS lười học hơn. Môn sinh học đối với các lớp chọn ban Xã hội chỉ là môn học phụ; học sinh thường có tâm lí coi nhẹ môn Sinh. Kiến thức và kỹ năng thực hành của đối tượng học sinh các lớp này thường hạn chế. Chương trình Sách giáo khoa nội dung còn nặng về kiến thức, thời lượng để cung ứng cho học sinh không đủ… Một số GV lớn tuổi nên hạn chế về sức khỏe và sử dụng công nghệ thông tin.

Với nội dung SGK mới, nên GV đang mải dành thời gian nghiên cứu nội dung bài học, cũng như các phương pháp tổ chức hoạt động tìm hiểu kiến thức nên với hoạt động KTBH vẫn chưa thực sự được nhiều GV quan tâm và dành nhiều thời gian cho nó. Thực trạng của việc đổi mới phương pháp tổ chức hoạt động kết thúc bài học của giáo viên hiện nay. Để tiến hành tìm hiểu về thực trạng sử dụng phương pháp KTBH theo hướng phát triển năng lực HS trong dạy học ở trường THPT, chúng tôi đã tiến hành khảo sát bằng phiếu điều tra đối với GV tại trường mà chúng tôi đang trực tiếp giảng dạy. - Nội dung khảo sát: Việc GV sử dụng các phương pháp KTBH theo hướng phát triển năng lực HS trong quá trình dạy học.

- Đối tượng khảo sát: 35 GV của trường THPT Anh Sơn 3. - Hình thức khảo sát: Phiếu khảo sát trên Google form.com/forms/d/1Vl88e 2Uu0s04p_yH8QcSLbUsZW04QoNfpMSBOnW-ms/edit Sau khi thu thập, tổng hợp qua phiếu điều tra, kết quả được thể hiện ở bảng sau: 8 Bảng 2. Kết quả điều tra thực trạng sử dụng phương pháp KTBH ở trường THPT Thường xuyên Thỉnh thoảng Hiếm khi Tiêu chí khảo sát Số Tỉ lệ Số Tỉ lệ Số Tỉ lệ TT lượng (%) lượng (%) lượng (%) GV sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong 1 phần khởi động và 24 68,6 9 25,7 2 5,7 hình thành kiến thức. GV KTBH theo kiểu truyền thống (hệ thống lại kiến 2 thức đã học, làm 1 số bài tập đơn giản, 29 82,9 6 17,1 0 0 ra bài tập về nhà.

GV sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong phần KTBH (tổ 3 chức trò chơi, làm 0 0 10 28,57 25 71,43 mô hình, làm thí nghiệm, sử dụng SĐTD.) Từ số liệu thu thập được ở trên giúp chúng ta thấy: - Ở tiêu chí “GV sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong phần khởi động và hình thành kiến thức”: Với tâm thế chuẩn bị tốt cho việc giảng dạy chương trình giáo dục phổ thông 2018 nên đa số GV đã rất quan tâm tới đổi mới phương pháp dạy học. Các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực được GV dùng nhiều trong hoạt động khởi động và hình thành kiến thức của mỗi bài. - Ở tiêu chí “GV KTBH theo kiểu truyền thống”: có tới 82,9% GV thường hệ thống lại kiến thức trọng tâm, ra BTVN hoặc dặn dò khi KTBH. Nguyên nhân có thể là do cuối bài nên không có đủ thời gian, hoặc chưa nhận thức được tầm quan trọng của KTBH mà làm hời hợt hay bỏ qua bước này.

- Ở tiêu chí “GV tổ chức KTBH bằng những biện pháp tích cực nhằm phát triển năng lực cho HS”: chỉ có rất ít GV chú ý đến đổi mới KTBH bằng cách tổ chức một vài hoạt động vui nhộn cuối giờ. Mặc dù chưa phong phú, đa dạng nhưng đã để lại ấn tượng tốt trong HS về bài học, tạo hứng khởi để bắt đầu các tiết học sau. MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP KẾT THÚC BÀI HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC THPT 1. KTBH bằng tổ chức trò chơi.

Tổng quan về phương pháp KTBH bằng tổ chức trò chơi Phương pháp dạy học tích cực trò chơi là phương pháp GV thông qua việc tổ chức các trò chơi liên quan đến nội dung bài học, có tác dụng phát huy tính tích cực nhận thức, gây hứng thú học tập cho HS. Qua trò chơi, HS tiếp thu kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên, đồng thời phát triển tính tự giác, tự chủ của HS. Sử dụng hoạt động trò chơi trong KTBH, chỉ cần tập trung nhấn mạnh một số thông tin quan trọng trong bài để đảm bảo thời gian mà vẫn tạo được sự hứng thú và phát huy năng lực tư duy tìm tòi, sáng tạo của người học. Phương pháp trò chơi có một số ưu điểm và nhược điểm sau: * Ưu điểm: + Trò chơi học tập là một hình thức học tập bằng hoạt động, hấp dẫn HS do đó duy trì tốt hơn sự chú ý của các em với bài học; giảm tính chất căng thẳng của giờ học, nhất là các giờ học kiến thức lý thuyết mới; + Học qua trò chơi giúp HS tiếp thu bài học một cách tự nhiên, chủ động nhất so với khả năng có thể của bản thân; quá trình học tập, ghi nhớ nội dung bài học sẽ dễ dàng và sâu sắc, cụ thể hơn so với cách học thông thường; + Trò chơi giúp HS có được tác phong nhanh nhẹn, hoạt bát, có sự nhạy bén trong hoạt động học tập; tạo cơ hội rèn luyện kỹ năng giao tiếp - hợp tác cho HS.

* Nhược điểm: + HS có thể dễ bị sa đà vào trò chơi, ít tập trung vào mục đích học tập; + GV có thể gặp khó khăn trong việc kiểm soát thời gian và nội dung kiến thức cần được truyền tải. Một số lưu ý khi sử dụng phương pháp trò chơi: - Mục đích của trò chơi phải thể hiện mục tiêu của bài học hoặc một phần của nội dung bài học. - Hình thức chơi đa dạng giúp HS được thay đổi các hoạt động học tập trên lớp, giúp HS phối hợp các hoạt động trí tuệ với các hoạt động vận động. - Luật chơi đơn giản để HS dễ nhớ, dễ thực hiện.