CHƯƠNG I. CƠ SỞ CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn và khái niệm. Mục tiêu của Giáo dục phổ thông.
Điều 29; 30 – Luật giáo dục sửa đổi năm 2019 nêu rõ: Mục tiêu của GDPT là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, phẩm chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam Xã hội Chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; Chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Giáo dục THPT nhằm giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục THCS, thực hiện học vấn phổ thông và có những hiểu biết thông thường về kỹ thuật và hướng nghiệp, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động. Phương pháp giáo dục phổ thông phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc trưng từng môn học, lớp học và đặc điểm đối tượng học sinh; bồi dưỡng phương pháp tự học, hứng thú học tập, kỹ năng hợp tác, khả năng tư duy độc lập; phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của người học; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào quá trình giáo dục. Chỉ thị 40/2008/CT-BGD&ĐT của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT về phát động phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” yêu cầu rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh.“Rèn luyện kỹ năng ứng xử hợp lý với các tình huống trong cuộc sống, thói quen và kỹ năng làm việc, sinh hoạt theo nhóm.
Rèn luyện sức khỏe và ý thức bảo vệ sức khỏe, kỹ năng phòng chống tai nạn giao thông, đuối nước và các tai nạn thương tích khác. Rèn luyện kỹ năng ứng xử xã hội sống chung hòa bình, phòng ngừa bạo lực và các tệ nạn xã hội”.2 Cơ sở thực tiễn. Việc giáo dục đạo đức, giáo dục kỹ năng sống trong trường phổ thông hiện nay vẫn còn nhiều khó khăn, hạn chế, vướng mắc. Đặc biệt là trường Dân tộc nội trú, các em đều là con em người dân tộc thiểu số, sinh sống ở vùng khó khăn và đặc biệt khó khăn ở miền núi tỉnh Nghệ An nên việc làm quen với các môn học về kỹ năng sống như giao tiếp, thuyết trình, làm việc nhóm, khả năng lãnh đạo, tổ chức, tiến hành thực hiện để giải quyết các vấn đề liên quan đến môi trường, họa hoạn, tai nạn giao thông, đuối nước, tệ nạn xã hội và các vấn đề trong cuộc sống, chủ động và biết cách ứng xử mọi tình huống trong cuộc sống.
Sáng kiến kinh nghiệm -3- Một số giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 10 trường PT Dân tộc nội trú THPT số 2 Nghệ An Giáo dục kỹ năng sống trong nhà trường được coi là một trong những việc làm quan trọng để giảm thiểu sự xuống cấp đạo đức của một bộ phận học sinh, giảm bớt những biểu hiện như không thể hiện được hết khả năng của bản thân; khó hòa nhập; có thái độ tiêu cực khi có mâu thuẫn xảy ra trong cuộc sống; tự tin dân tộc; lúng túng khi xử lý những tình huống phát sinh trong cuộc sống; thiếu khoa học trong học tập, sinh hoạt,…do thiếu hiểu biết về kỹ năng sống. Khái niệm kỹ năng sống. Hiện nay có nhiều khái niệm về kỹ năng sống, tùy từng góc nhìn khác nhau người ta có những khái niệm về kỹ năng sống khác nhau, chẳng hạn: - Theo Tổ chức văn hóa, khoa học và giáo dục của liên hợp quốc (UNESCO): Kỹ năng sống là năng lực cá nhân để thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hàng ngày – đó là kỹ năng cơ bản như kĩ năng đọc, viết, làm tính, giao tiếp ứng xử, giới thiệu về bản thân, thuyết trình trước đám đông, làm việc nhóm, khám phá những thay đổi của bản thân, tư duy hiệu quả… - Theo Tổ chức y tế thế giới (WHO): Kỹ năng sống là những kĩ năng thiết thực mà con người cần để có cuộc sống an toàn, khỏe mạnh. Đó là những kĩ năng mang tính tâm lý xã hội và kĩ năng giao tiếp được vận dụng trong những tình huống hàng ngày để tương tác một cách có hiệu quả với người khác và giải quyết có hiệu quả những vấn đề những tình huống của cuộc sống hàng ngày.TS Nguyễn Thanh Bình – NCSP – Trường ĐHSP Hà Nội: Kỹ năng sống là năng lực, khả năng tâm lý – xã hội của con người có thể ứng phó với những thách thức trong cuộc sống, giải quyết các tình huống một cách tích cực và giao tiếp có hiệu quả.
Mở rộng khái niện: Kỹ năng sống không phải là năng lực cá nhân bất biến trong mọi thời đại, mà là những năng lực thích nghi cho mỗi thời đại mà cá nhân đó sống. Bởi vậy, kỹ năng sống vừa mang tính cá nhân, vừa mang tính dân tộc – quốc gia, vừa mang tính xã hội – toàn cầu. Từ những khái niệm trên, kỹ năng sống trong phạm vi lứa tuổi học sinh THPT thường gắn liền với phạm trù kiến thức, kỹ năng và thái độ mà học sinh được rèn luyện trong quá trình giáo dục. Tổng hợp kết quả giáo dục từ bài học trên lớp và những hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, học sinh hình thành được một số kỹ năng sống phù hợp như: kĩ năng tự nhận thức, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng xác định giá trị, kĩ năng ra quyết định, kĩ năng kiên định, kĩ năng đặt mục tiêu, … những kĩ năng này bao giờ cũng gắn với một nội dung giáo dục nhất định như: Giáo dục bảo vệ môi trường, giáo dục lòng nhân ái, giáo dục truyền thống tôn sư trọng đạo, uống nước nhớ nguồn, giáo dục sống an toàn, khỏe mạnh….
Trong thực tế các kỹ năng sống không hoàn toàn tách rời nhau. Cuộc sống luôn đặt mỗi cá nhân trước những tình huống, hoàn cảnh bất ngờ không bình thường, nên khi cần quyết định vấn đề một cách hiệu quả thì nhiều kĩ năng được Sáng kiến kinh nghiệm -4- Một số giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 10 trường PT Dân tộc nội trú THPT số 2 Nghệ An huy động đan xen, hòa trộn nhau để vận dụng. Thực trạng vấn đề giáo dục kỹ năng sống ở Trường PT Dân tộc nội trú THPT số 2 Nghệ An: 2. Đặc điểm chung của trường PT Dân tộc nội trú THPT số 2 Nghệ An.
Những thuận lợi: - Trường DTNT số 2 Nghệ An có đội ngũ giáo viên được tuyển chọn từ nhiều trường trong tỉnh vì vậy có chất lượng giáo dục tốt, đa số là giáo viên giỏi tỉnh, thạc sỹ, yêu nghề, giàu kinh nghiệm, tâm huyết, nhiệt tình, đầy đủ tinh thần trách nhiệm, thường xuyên tìm tòi học hỏi để đổi mới phương pháp giảng dạy cho phù hợp với đối tượng học sinh, phù hợp với xu thế phát triển của thời đại. - Học sinh của trường đều chăm ngoan, có ý thức học tập tốt, có tinh thần đoàn kết cao, tương thân tương ái, với cuộc sống nội trú nên các em yêu thương và có trách nhiệm với nhau như anh em trong nhà. Có ý thức vệ sinh tốt, yêu lao động và bảo vệ môi trường sống trong lành, xanh sạch đẹp. - Trường mới được thành lập được Đảng, nhà nước, UBND tỉnh và sở GD&ĐT Nghệ An hết sức quan tâm nên có cơ sở vật chất có thể nói đầy đủ và tốt nhất trong tỉnh.
Trường mới khang trang sạch sẽ, lớp học rộng rãi thoáng mát, có phòng dạy nghề điện, nghề may công nghiệp, nghề nấu ăn…có vườn trường rộng hơn 2ha để học sinh tăng gia sản xuất, cải thiện bữa ăn hang ngày. Bên cạnh những thuận lợi nêu trên, học sinh nhà trường là con em đồng bào dân tộc thiểu số nên còn nhiều hạn chế, vướng mắc trong các kỹ năng sống hàng ngày như: kĩ năng giao tiếp, kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng ra quyết định, kĩ năng tự vệ, kĩ năng giải quyết một số tình huống xảy ra thường ngày… Nhận thức của một bộ phận không nhỏ cán bộ, giáo viên trong trường, hội cha mẹ học sinh, các ban nghành, đoàn thể ở địa phương chưa đúng mức về vị trí, vai trò, tầm quan trọng của việc giáo dục rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh, đang coi đó là vấn đề riêng của một số người như: Ban giám hiệu, của giáo viên chủ nhiệm, của đoàn trường. Nhận thức này là chưa đầy đủ, chưa phù hợp với bối cảnh giáo dục cả nước trong thời kỳ đất nước ta đang hội nhập với các nước trong khu vực và thế giới. Thực trạng việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tại trường PT DTNT THPT số 2 Nghệ An.
Đối với giáo viên bộ môn: Giáo viên giảng dạy các môn học như: GDCD, hoạt động ngoài giờ lên lớp, Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí, Sinh học, Tiếng Anh… đã được giáo dục kỹ năng sống lồng gép vào trong giờ dạy của mình. Tuy nhiên qua kiểm tra giáo án, kiểm tra Sáng kiến kinh nghiệm -5- Một số giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 10 trường PT Dân tộc nội trú THPT số 2 Nghệ An kỹ năng của học sinh thì có nhiều tiết chưa thể hiện được việc giáo dục kỹ năng sống trong phần mục tiêu của bài giảng, học sinh cũng chưa học được gì nhiều ngoài kiến thức cơ bản… 2. Đối với giáo viên chủ nhiệm. Trong quá trình làm công tác giáo viên chủ nhiệm, người giáo viên chủ nhiệm đã làm được như người cha, người mẹ của các em gần gũi, chia sẻ, nắm bắt tâm tư nguyện vọng của các em, đồng thời phát hiện ra những kỹ năng còn thiếu sót của học sinh từ đó giáo dục các em từ việc ăn ở, sinh hoạt, giáo tiếp, quan hệ bạn bè, quan hệ với thầy cô giáo, xử lý các tình huống xảy ra trong cuộc sống…Tuy nhiên, giáo viên chủ nhiệm cũng chỉ có ít thời gian bên cạnh để thường xuyên nhắc nhở, giáo dục nên hiệu quả chưa cao.
Đối với đoàn trường.