1 ®Æt vÊn ®Ò SÈy thai lµ mét biÕn cè lín trong qu¸ tr×nh thai nghÐn cña ngêi phô n÷. SÈy thai lµ hiÖn tîng thai bÞ tèng ra khái buång tö cung tríc khi thai cã thÓ sèng ®îc. Theo tæ chøc y tÕ thÕ giíi (WHO) - 1997, giíi h¹n tuæi thai bÞ sÈy là díi 20 tuÇn hay c©n nÆng d- íi 500gr[5]. Ở ViÖt Nam, theo tiªu chuÈn Quèc gia vÒ ch¨m sãc søc khoÎ sinh s¶n, tuæi thai bÞ sÈy ®îc tÝnh lµ díi 22 tuÇn theo ngµy kinh cuèi cïng.
SÈy thai b×nh thêng diÔn biÕn qua 2 giai ®o¹n lµ: do¹ sÈy thai vµ sÈy thai thùc sù. Do¹ sÈy thai lµ giai ®o¹n ®Çu cña sÈy thai. Trong giai ®o¹n nµy trøng cßn sèng cha bong khái niªm m¹c tö cung. NÕu ®iÒu trÞ sím th× cã kh¶ n¨ng gi÷ ®îc thai [6].
§©y lµ mét cÊp cøu thêng gÆp trong ba th¸ng ®Çu cña thêi kú thai nghÐn. Theo Hertz JB (1982), tû lÖ nµy íc chõng tõ 20 – 30%[41]. ë ViÖt Nam cha cã sè liÖu thèng kª chÝnh x¸c vÒ tû lÖ do¹ sÈy thai. Nguyªn nh©n cña do¹ sÈy thai rÊt ®a d¹ng vµ khã x¸c ®Þnh.
Cho ®Õn nay vÉn cßn nhiÒu tranh luËn vÒ vÊn ®Ò nµy. ChÈn ®o¸n nguyªn nh©n do¹ sÈy thai lµ mét vÊn ®Ò hÕt søc khã 2 kh¨n. §Ó chÈn ®o¸n nguyªn nh©n do¹ sÈy thai, ngoµi th¨m kh¸m l©m sµng kü lìng cßn ph¶i lµm xÐt nghiÖm vµ c¸c th¨m dß kh¸c. ë ViÖt Nam cßn nhiÒu h¹n chÕ vÒ kinh tÕ vµ ph¬ng tiÖn kü thuËt ®Ó chÈn ®o¸n nguyªn nh©n do¹ sÈy thai.
HËu qu¶ cña sÈy thai lµ làm gi¶m sót søc khoÎ ngêi mÑ, ¶nh hëng tíi nguån lao ®éng cña gia ®×nh vµ x· héi. Nguy hiÓm tíi tÝnh m¹ng ngêi mÑ nÕu nh trong vµ sau sÈy thai kh«ng ®- îc xö trÝ kÞp thêi, ®óng ®¾n nh: b¨ng huyÕt, nhiÔm trïng tö cung g©y t×nh tr¹ng v« sinh thø ph¸t do viªm dÝnh, thËm chÝ cßn ¶nh hëng lín tíi h¹nh phóc gia ®×nh vµ x· héi. HiÖn nay cã nhiÒu ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ sÈy thai, do rèi lo¹n néi tiÕt th× dïng hormone trÞ liÖu, do hë eo tö cung th× kh©u vßng tö cung. NÕu kh«ng t×m ®îc nguyªn nh©n th× ®iÒu trÞ bao v©y b»ng néi tiÕt, g¶m co tö cung vµ kh©u vßng tö cung.
Tuy nhiªn cßn nhiÒu tranh luËn trong vÊn ®Ò nµy. Víi Y häc cæ truyÒn, do¹ sÈy thai ®îc ghi trong c¸c s¸ch cæ víi c¸c tªn gäi “tö thèng”, “tö lËu”, “thai lËu”, “thai ®éng bÊt an”. Theo YHCT cã nhiÒu nguyªn nh©n g©y nªn ®éng thai, do ®ã còng cã rÊt nhiÒu bµi thuèc ®îc ¸p dông ®iÒu trÞ. Bµi thuèc “Th¸i s¬n bµn th¹ch thang” lµ mét trong nh÷ng bµi thuèc ®îc sö dông nhiÒu tõ thêi H¶i Thîng L·n ¤ng cho ®Õn nay, song cha cã mét c«ng tr×nh nghiªn cøu nµo cô thÓ vÒ t¸c dông cña nã.
XuÊt ph¸t tõ vÊn ®Ò trªn, chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu nµy víi hai môc tiªu: 3 1. §¸nh gi¸ t¸c dông an thai cña bµi thuèc “Th¸i s¬n bµn th¹ch thang” qua mét sè chØ sè l©m sµng vµ cËn l©m sµng. Kh¶o s¸t t¸c dông kh«ng mong muèn cña bµi thuèc nµy. 4 Ch¬ng 1 Tæng quan 1.
Y häc hiÖn ®¹i Qu¸ tr×nh mang thai tõ khi thô tinh cho ®Õn lóc ®øa trÎ ra ®êi chÞu ¶nh hëng cña rÊt nhiÒu yÕu tè. Nh÷ng yÕu tè nµy ®¶m b¶o cho thai tån t¹i vµ ph¸t triÓn, ®ång thêi lµm cho c¬ thÓ mÑ biÕn ®æi thÝch nghi víi t×nh tr¹ng mang thai. Mäi sù bÊt thêng (®Æc biÖt trong 3 th¸ng ®Çu) thai kú ®Òu cã thÓ dÉn ®Õn sÈy thai. Sù thô tinh, làm tæ vµ ph¸t triÓn cña trøng.
Thô tinh lµ sù kÕt hîp gi÷a mét giao tö ®ùc lµ tinh trïng víi mét giao tö c¸i lµ no·n ®Ó h×nh thµnh mét hợp tö gäi lµ trøng. Sù thô tinh thêng xÈy ra ë bãng vßi tö cung. Sau khi thô tinh, trøng tiÕp tôc di chuyÓn trong vßi tö cung ®Õn lµm tæ trong buång tö cung. Thêi gian trøng di chuyÓn trong vßi tö cung ®Õn buång tö cung kho¶ng 3-4 ngµy (ngµy thø 20- 22 cña vßng kinh).
HiÖn tîng lµm tæ chÞu t¸c ®éng cña nhiÒu yÕu tè sinh häc, ho¸ häc, miÔm dÞch häc, néi tiÕt ®Æc biÖt lµ sù cã mÆt cña progesteron [16]. Trøng lµm tæ vµo kho¶ng ngµy thø 6 sau khi thô tinh. Lóc nµy trøng ®ang ë giai ®o¹n ph«i nang. Do l¸ nu«i hîp bµo ph¸t triÓn m¹nh, ph¸ huû m« TC xung quanh ®Ó toµn bé ph«i lät dÇn vµo lµm tæ ë néi m¹c tö cung.
5 T¹i ®©y ph«i sÏ ph¸t triÓn thµnh thai vµ c¸c bé phËn phô cña thai. Tõ khi thô thai ®Õn hÕt th¸ng thø 2 (8 tuÇn tõ ngµy kinh cuèi cïng) lµ thêi kú h×nh thµnh vµ s¾p xÕp tæ chøc. Thêi kú nµy nÕu cã t¸c nh©n g©y rèi lo¹n sù ph¸t triÓn cña ph«i th× thai cã thÓ bÞ dÞ d¹ng hoÆc ph«i chÕt g©y sÈy thai. Tõ th¸ng thø 3 ®Õn lóc thai ®ñ th¸ng lµ thêi kú hoµn chØnh tæ chøc, nÕu cã t¸c nh©n g©y ¶nh hëng thêi kú nµy cã thÓ g©y biÕn d¹ng vÒ sau vµ vÉn cã thÓ g©y sÈy thai [16].
Gi¶i phÈu, sinh lý cña tö cung vµ sù biÕn ®æi khi cã thai. Th©n tö cung * C¬ tö cung Khi cã thai, tõng c¬ tö cung ph¸t triÓn do sè lîng sîi c¬ t¨ng lªn vµ b¶n th©n sîi c¬ TC còng ph× ®¹i t¨ng chiÒu dµi lªn 40 lÇn vµ chiÒu réng lªn 3-4 lÇn. Träng lîng tö cung khi ch- a cã thai kho¶ng 50- 60gr th× khi cã thai ®ñ th¸ng sÏ t¨ng lªn tíi 900- 1200gr. ThÓ tÝchTC khi cha cã thai lµ 2,4 ml, khi thai ®ñ th¸ng th× thÓ tÝch TC cã thÓ t¨ng lªn tíi 4000 -5000ml, cha kÓ c¸c trêng h¬p ®a èi cßn to h¬n n÷a.ChiÒu cao buång TC khi cha cã thai tõ 6-8 cm vµo cuèi thêi kú mang thai kho¶ng 32cm.
Khi cha cã thai c¬ TC dµy 1 cm, ®Õn tuæi thai th¸ng thø 4-5 dµy nhÊt kho¶ng 1,5 cm, vµo cuèi thai kú chiÒu dµy c¬ TC kho¶ng 0,5-1 cm [14]. Trong nh÷ng th¸ng ®Çu cña thai kú TC to lªn chñ yÕu do t¸c ®éng cña estrogen vµ cã lÏ c¶ progesteron, nhng sau 6 tuÇn thø 12 TC to lªn chñ yÕu lµ do sù ph¸t triÓn cña thai vµ phÇn phô cña thai. Progesteron cßn lµm c¬ TC gi¶m tr¬ng lùc vµ mÒm m¹i [18]. Trong 3 th¸ng ®Çu TC cã thÓ cã nh÷ng c¬n co kh«ng ®Òu.
NÕu cã mét yÕu tè nµo ®ã kÝch thÝch sÏ lµm c¬ TC co bãp cã thÓ g©y sÈy thai. Trong 3 th¸ng gi÷a cã thÓ ph¸t hiÖn khi th¨m kh¸m b»ng tay ®ã lµ c¸c c¬n co Hicks do J Braxon Hicks ph¸t hiÖn vµo n¨m 1872. ë nh÷ng th¸ng cuèi c¸c c¬n Hicks cã thÓ t¨ng lªn gióp cho sù b×nh chØnh ng«i thai ®îc tèt[18], [33]. * Néi m¹c tö cung Khi cã thai ®¬i t¸c dông cña estrogen vµ progesteron néi m¹c TC ph¸t triÓn m¹nh, chuÈn bÞ cho trøng lµm tæ.
Khi trøng lµm tæ, n«i m¹cTC biÕn ®æi dÇn thµnh ngo¹i s¶n m¹c g«m 3 phÇn: ngo¹i s¶n m¹c trøng, ngo¹i s¶n m¹cTC, ngo¹i s¶n m¹c TC-rau [33]. Eo tö cung Tríc khi cã thai, eo TC chØ lµ mét vßng nhá 5-10mm, n»m gi÷a th©n vµ cæ TC. Khi cã thai eo TC gi·n réng, dµi máng t¹o thµnh ®o¹n díi TC, ®Õn khi chuyÓn d¹ ®o¹n díi TC dµi 100mm [2]. Cæ tö cung Cæ TC khi cha cã thai dµi kho¶ng 25mm, réng 25mm, cã h×nh trô.
Lóc cha ®Î lç ngoµi TC trßn nhá, ®Òu mËt ®é ch¾c. Sau sinh, CTC mÒm h¬n, dÑt theo chiÒu tríc sau, lç ngoµi CTC réng vµ kh«ng cßn nh tríc n÷a [33]. Tríc ®©y c¸c nhµ gi¶i phÉu nghÜ r»ng CTC ng¾n dÇn sau mçi lÇn sinh ®Î. 7 Nh÷ng nghiªn cøu gÇn ®©y kh«ng kÕt luËn nh vËy, sau mçi lÇn sinh, CTC chñ yÕu thay ®æi theo chiÒu réng, chiÒu dµi Ýt thay ®æi [39].
Khi kh«ng cã thai chiÒu dài CTC æn ®Þnh vµo kho¶ng 25 mm [7], [10]. Khi cã thai CTC mÒm ra, c¸c èng tuyÕn trong CTC chÕ tiÕt rÊt Ýt hay ngõng chÕ tiÕt. ChÊt nhÇy CTC qu¸nh ®ôc t¹o thµnh mét nót bÞt kÝn èng CTC gäi lµ nót nhÇy CTC [18]. Nót nhÇy CTC ng¨n c¸ch buång trøng víi ©m ®¹o kh«ng cho tinh trïng x©m nhËp lªn, kh«ng làm nhiÔm khuÈn ®êng sinh dôc trªn [1].
B×nh thêng CTC ®ãng kÝn, khi b¾t ®Çu chuyÓn d¹ CTC xo¸ më, nót nhÇy CTC bÞ bËt ra ngoµi. Vai trß cña hormon sinh dôc ®èi víi thai nghÐn. TÊt c¶ nh÷ng thay ®æi cña bé phËn sinh dôc ®Òu chÞu ¶nh hëng cña néi tiÕt tè trôc díi ®åi – tuyÕn yªn - buång trøng. Ho¹t ®éng cña trôc nµy theo c¬ chÕ ®iÒu hoµ ngîc (feedback).
Hormon tuyÕn yªn Hai hormon híng sinh dôc lµ LH vµ FSH. - FSH: KÝch thÝch nang no·n vµ buång trøng ph¸t triÓn vµ trëng thµnh. - LH: KÝch thÝch nang no·n trëng thµnh vµ phãng no·n, kÝch thÝch h×nh thµnh hoµng thÓ vµ kÝch thÝch hoµng thÓ chÕ tiÕt [13]. Buång trøng Buång trøng cã hai chøc n¨ng: 8 - Ngo¹i tiÕt: t¹o no·n chÝn vµ phãng no·n.
- Néi tiÕt: t¹o c¸c hormon sinh dôc n÷. Díi t¸c dông cña FSH nang no·n nguyªn thuû lín lªn, chÝn trë thµnh nang De Graff. Trong mçi vßng kinh chØ cã mét nang no·n ph¸t tiÓn thµnh nang De Graff [21]. Díi t¸c dông cña LH, nang no·n cµng chÝn nhanh g©y hiÖn tîng phãng no·n, phÇn cßn l¹i cña nang no·n t¹i buång trøng dÇn biÕn thanh hoµng thÓ.
C¸c tÕ bµo h¹t cña hoµng thÓ chÕ tiÕt progesteron. Khi cã thai, hoµng thÓ tiÕp tôc tån t¹i vµ chÕ tiÕt cho ®Õn hÕt th¸ng thø 3, hoµng thÓ nµy ®îc gäi lµ hoµng thÓ thai nghÐn duy tr× tiÕp tôc chÕ tiÕt progesteron. Khi hoµng thÓ thai nghÐn tho¸i triÓn, ngõng ho¹t ®éng, sù chÕ tiÕt progesteron vµ estrogen tiÕp tôc do rau thai ®¶m nhiÖm cho ®Õn cuèi cña thai kú [18]. T¸c dông cña hormon sinh dôc C¶ estrogen vµ progesteron ®Òu lµ hormon steroid sinh dôc.
Khi cã thai, hai hormon nµy do hoµng thÓ thai nghÐn bµi tiÕt, sau ®ã do rau thai bµi tiÕt. Nång ®é Estrogen vµ Progesteron trong m¸u t¨ng dÇn vµ ®¹t møc cao nhÊt vµo cuèi thai kú, sau ®ã gi¶m dÇn [18]. * Estrogen ë phô n÷ b×nh thêng kh«ng cã thai, estrogen do buång trøng bµi tiÕt ra, ngoµi ra vá thîng thËn bµi tiÕt mét lîng nhá. Khi cã thai, rau thai bµi tiÕt mét lîng lín Estrogen.
Do ®ã sù t¨ng nång ®é Estrogen trong m¸u mÑ vµ sù bµi tiªt Estrogen trong níc tiÓu t¨ng dÇn theo thai kú cho ®Õn lóc sinh, nång ®é Estrogen gÊp 100 lÇn so víi lóc b¾t ®Çu thai kú[8]. 9 Cã 3 lo¹i estrogen ®ã lµ: estradiol, estron vµ estriol, trong ®ã chñ yÕu lµ estradiol T¸c dông cña estrogen: - Trªn c¬ TC: lµm ph¸t triÓn c¸c sîi c¬ TC c¶ vÒ ®é lín, ®é dµi vµ sè lîng sîi c¬ do ®ã lam TC to ra.