Tác động bất ổn năng lượng tới rủi ro tín dụng: Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Phân tích tác động của bất ổn năng lượng tới rủi ro tín dụng ngân hàng. Cung cấp những bài học kinh nghiệm và khuyến nghị quan trọng cho Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Diễm Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Hải Trung
• Trường học: Học Viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Bất Ổn Năng Lượng Tới Rủi Ro Tín Dụng Của Hệ Thống Ngân Hàng Trên Thế Giới Và Đề Xuất Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• LỜI MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của nghiên cứu
• Tổng quan nghiên cứu và tính mới của nghiên cứu
• Tổng quan nghiên cứu về bất ổn năng lượng và tác động của bất ổn năng lượng tới nền kinh tế
• Tổng quan nghiên cứu về tác động của bất ổn năng lượng tới hệ thống tài chính ngân hàng
• Tính mới của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Kết cấu bài nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ BẤT ỔN NĂNG LƯỢNG VÀ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG NGÂN HÀNG
• 1.1. Tổng quan về bất ổn năng lượng
• 1.1.1. Khái niệm về bất ổn năng lượng
• 1.1.2. Đo lường bất ổn năng lượng
• 1.1.3. Các yếu tố ảnh hưởng tới bất ổn năng lượng
• 1.1.4. Tác động của bất ổn năng lượng tới nền kinh tế
• 1.2. Tổng quan về rủi ro tín dụng trong ngân hàng
• 1.2.1. Khái niệm tín dụng ngân hàng
• 1.2.2. Khái niệm về rủi ro tín dụng trong ngân hàng
• 1.2.3. Phân loại rủi ro tín dụng
• 1.2.4. Nguyên nhân rủi ro tín dụng
• 1.2.5. Tác động của rủi ro tín dụng tới hoạt động của NHTM
• 1.3. Tác động bất ổn năng lượng tới rủi ro tín dụng trong hệ thống NH
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG RỦI RO TÍN DỤNG VÀ BẤT ỔN NĂNG LƯỢNG TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng về rủi ro tín dụng
• 2.1.1. Trên thế giới
• 2.2. Bối cảnh về bất ổn năng lượng
• 2.2.1. Trên thế giới
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG CỦA BẤT ỔN NĂNG LƯỢNG TỚI RỦI RO TÍN DỤNG
• 3.1. Dữ liệu và mô hình nghiên cứu đánh giá tác động của bất ổn năng lượng tới rủi ro tín dụng
• 3.1.1. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.1.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Hồi quy bình phương tổng quát (Generalized Least Squares - GLS)
• 3.3. Kết quả nghiên cứu
• 3.3.1. Kết quả nghiên cứu của mô hình cơ sở
• 3.3.2. Kết quả nghiên cứu của mô hình mở rộng
• 3.4. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 4.1. Đề xuất và khuyến nghị
• 4.1.1. Đối với Chính phủ
• 4.1.2. Đối với các NHTM
• 4.2. Hạn chế nghiên cứu
• KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm và Tác động của Bất ổn Năng lượng

Bất ổn năng lượng là hiện tượng biến động không dự đoán được trong cung cấp, giá cả và chính sách năng lượng toàn cầu. Những biến động này xuất phát từ các cuộc khủng hoảng địa chính trị, thảm họa thiên nhiên, và chính sách năng lượng bất thường. Tác động của bất ổn năng lượng lan rộng đến toàn bộ nền kinh tế, ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí sản xuất, lợi nhuận doanh nghiệp và khả năng trả nợ của các khoản vay. Trong bối cảnh rủi ro tín dụng gia tăng, các ngân hàng thương mại phải đối mặt với thách thức lớn trong quản lý danh mục tín dụng. Khi giá năng lượng biến động mạnh, các ngành công nghiệp năng lượng-phụ thuộc có xu hướng gặp khó khăn tài chính, dẫn đến tăng tỷ lệ nợ xấu và rủi ro tín dụng cao hơn.

1.1. Định nghĩa và Đặc điểm của Bất ổn Năng lượng

Bất ổn năng lượng được định nghĩa là những dao động không mong muốn trong giá cả dầu khí, điện, và các nguồn năng lượng khác. Đặc điểm chính bao gồm: biến động giá tăng đột ngột, sự bất ổn của chính sách năng lượng, và những rủi ro địa chính trị. Những yếu tố này tạo nên môi trường kinh doanh phức tạp, khiến các rủi ro tín dụng trở nên khó kiểm soát hơn cho các tổ chức tài chính.

1.2. Cơ chế Tác động tới Nền kinh tế

Bất ổn năng lượng ảnh hưởng đến nền kinh tế thông qua nhiều kênh: tăng chi phí sản xuất, giảm lợi nhuận doanh nghiệp, và làm suy yếu khả năng trả nợ. Doanh nghiệp phải điều chỉnh chiến lược đầu tư, từ đó giảm tăng trưởng kinh tế. Rủi ro tín dụng từ đó tăng khi các khoản vay bị đe dọa về khả năng hoàn trả.

II. Tình hình Rủi ro Tín dụng Toàn cầu và Nguyên nhân

Trên toàn cầu, rủi ro tín dụng trong hệ thống ngân hàng đã tăng đáng kể từ những năm 2020 trở đi. Cuộc khủng hoảng năng lượng kéo dài, đặc biệt sau sự kiện địa chính trị lớn, đã khiến giá dầu khí tăng vọt và gây áp lực lên các ngân hàng. Tỷ lệ nợ xấu tăng, đặc biệt ở các ngành công nghiệp năng lượng, hóa chất, và thép. Ngân hàng Thế giới và IMF cảnh báo về rủi ro tín dụng đang tích lũy trong hệ thống tài chính. Các ngân hàng phải tăng cường dự phòng tín dụng và rà soát kỹ lưỡng danh mục cho vay liên quan đến năng lượng.

2.1. Tỷ lệ Nợ xấu và Chỉ số Rủi ro Tín dụng

Tỷ lệ nợ xấu trong hệ thống ngân hàng toàn cầu đã tăng từ 1.5% lên 2.3% từ năm 2020 đến 2024. Các chỉ số rủi ro tín dụng cho thấy ngành năng lượng và các ngành liên quan có tỷ lệ mất khả năng thanh toán cao gấp 3 lần so với trung bình. Điều này phản ánh sức ép trực tiếp từ bất ổn năng lượng đối với các doanh nghiệp và khả năng quản lý tín dụng của các ngân hàng.

2.2. Các Ngành Công nghiệp Bị ảnh hưởng Nặng nề

Các ngành công nghiệp như sản xuất, vận tải, hóa chất phụ thuộc lớn vào năng lượng và bị ảnh hưởng nặng nề bởi bất ổn năng lượng. Rủi ro tín dụng trong các ngành này cao hơn do chi phí đầu vào tăng, lợi nhuận giảm, và khó khăn trong trả nợ. Các ngân hàng phải theo dõi chặt chẽ danh mục tín dụng của mình trong các lĩnh vực này.

III. Bài học Kinh nghiệm Quốc tế cho Việt Nam

Các nước phát triển đã rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu từ việc quản lý rủi ro tín dụng trong bối cảnh bất ổn năng lượng. Thứ nhất, cần có khuôn khổ pháp lý mạnh mẽ về quản lý rủi ro và minh bạch hóa danh mục tín dụng. Thứ hai, các ngân hàng phải sử dụng các mô hình phân tích rủi ro tiên tiến để dự báo tác động của bất ổn năng lượng. Thứ ba, diversifikation danh mục tín dụng giúp giảm thiểu rủi ro tập trung. Việt Nam, với tư cách là quốc gia đang phát triển có nhu cầu năng lượng cao, cần áp dụng những kinh nghiệm này để bảo vệ hệ thống ngân hàng khỏi rủi ro tín dụng gia tăng.

3.1. Khuôn khổ Quản lý Rủi ro Tín dụng

Các nước như Singapore, Hàn Quốc đã xây dựng khuôn khổ quản lý rủi ro tín dụng toàn diện, bao gồm xác định rủi ro tín dụng liên quan đến năng lượng, thiết lập giới hạn cho vay, và yêu cầu công bố thông tin. Việt Nam cần phát triển khuôn khổ tương tự để giám sát chặt chẽ tác động bất ổn năng lượng đến các khoản vay của hệ thống ngân hàng.

3.2. Công cụ Phân tích và Dự báo Rủi ro

Các ngân hàng quốc tế sử dụng stress test và scenario analysis để đánh giá rủi ro tín dụng dưới các tình huống bất ổn năng lượng khác nhau. Các công cụ này giúp dự báo tác động và chuẩn bị kế hoạch ứng phó. Việt Nam nên đầu tư vào công nghệ và nhân sự để áp dụng những công cụ phân tích tiên tiến này.

IV. Đề xuất Giải pháp cho Hệ thống Ngân hàng Việt Nam

Để giảm thiểu rủi ro tín dụng từ bất ổn năng lượng, Việt Nam cần triển khai một chiến lược toàn diện. Thứ nhất, Ngân hàng Nhà nước cần ban hành hướng dẫn quản lý rủi ro tín dụng cụ thể cho các ngành năng lượng-phụ thuộc. Thứ hai, các ngân hàng thương mại phải rà soát danh mục tín dụng hiện tại, tập trung vào các doanh nghiệp có rủi ro tín dụng cao. Thứ ba, cần khuyến khích đa dạng hóa danh mục, giảm tập trung vào một ngành hoặc ngành năng lượng. Cuối cùng, hợp tác giữa chính phủ và ngân hàng trong xây dựng chính sách năng lượng ổn định sẽ giúp giảm bất ổn năng lượng và từ đó giảm rủi ro tín dụng.

4.1. Chính sách Giám sát và Quản lý của Ngân hàng Nhà nước

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nên ban hành quy định giám sát rủi ro tín dụng liên quan đến bất ổn năng lượng, yêu cầu các ngân hàng báo cáo định kỳ về tác động bất ổn năng lượng đến danh mục. Tăng cường kiểm tra an toàn vệ sinh tài chính, nâng cao tỷ lệ dự phòng cho ngành năng lượng là cần thiết để bảo vệ hệ thống tín dụng.

4.2. Chiến lược Kinh doanh cho Các Ngân hàng Thương mại

Các NHTM Việt Nam nên áp dụng stress test để đánh giá rủi ro tín dụng, thiết lập giới hạn cho vay theo ngành, và yêu cầu thế chấp cao hơn cho các doanh nghiệp phụ thuộc năng lượng. Diversifikation danh mục tín dụng và ưu tiên các doanh nghiệp bền vững sẽ giảm thiểu rủi ro tín dụng lâu dài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ BẤT ỔN NĂNG LƯỢNG VÀ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG NGÂN HÀNG 1. Tổng quan về bất ổn năng lượng 1. Khái niệm về bất ổn năng lượng Bất ổn năng lượng đã và đang trở thành một trong những chủ đề nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực kinh tế và chính sách năng lượng, thu hút sự quan tâm lớn từ các nhà hoạch định chính sách, các tổ chức tài chính cũng như các chuyên gia nghiên cứu thị trường. Bất ổn năng lượng không chỉ ảnh hưởng đến sự ổn định kinh tế vĩ mô của mỗi quốc gia mà còn có tác động lan tỏa đến nền kinh tế toàn cầu.

Việc hiểu rõ bản chất của bất ổn năng lượng là điều cần thiết để có thể đưa ra các chính sách phù hợp, giúp đảm bảo an ninh năng lượng và hướng đến sự phát triển bền vững. Tuy nhiên, hiện nay, khái niệm về bất ổn năng lượng vẫn chưa đạt được sự thống nhất trong cộng đồng học thuật và thực tiễn. Mặc dù nhiều nghiên cứu đã đề cập đến các yếu tố gây ra sự bất ổn của thị trường năng lượng, nhưng vẫn chưa có một định nghĩa cụ thể và phổ quát về thuật ngữ này. Đặc biệt, bất ổn năng lượng vẫn chưa được đo lường bằng một chỉ số chuẩn mực, khiến cho việc đánh giá mức độ tác động của nó trở nên phức tạp hơn.

Theo nghiên cứu của Jamie Cross và Bao H. Nguyen (2018), giá dầu không thể được xem là một chỉ báo đáng tin cậy để phản ánh đầy đủ sự biến động của thị trường năng lượng. Nhận định này xuất phát từ thực tế rằng thị trường năng lượng ngày nay chịu tác động không chỉ từ giá dầu mà còn từ nhiều yếu tố khác, chẳng hạn như giá khí đốt, than đá, năng lượng tái tạo cũng như các chính sách điều tiết thị trường năng lượng toàn cầu. Đặc biệt, xu hướng chuyển đổi từ năng lượng hóa thạch sang các nguồn năng lượng sạch hơn, sự phát triển của công nghệ lưu trữ năng lượng và các chính sách kiểm soát phát thải carbon đã góp phần làm giảm sự phụ thuộc vào giá dầu thô, khiến cho giá dầu không còn là yếu tố duy nhất chi phối sự biến động của thị trường năng lượng.

Ngược lại với quan điểm trên, nghiên cứu của Dang và cộng sự (2023) lại đưa ra một góc nhìn khác khi xem xét tác động của các cú sốc dầu mỏ đối với chỉ số bất ổn năng lượng (Energy-related Uncertainty Index - EUI). Theo nghiên cứu này, EUI có xu hướng phản ứng mạnh mẽ trước những biến động lớn của giá dầu, bao gồm cả các giai đoạn giá giảm sâu. Điều này cho thấy rằng, mặc dù giá dầu không còn là yếu tố duy nhất quyết định sự bất ổn của thị trường năng lượng, nhưng những cú sốc dầu mỏ vẫn có vai trò quan trọng trong việc hình thành các giai đoạn bất ổn lớn. 10 Ngoài giá dầu, nghiên cứu của của Dang và cộng sự (2023) cũng chỉ ra rằng mức độ bất ổn năng lượng còn chịu sự tác động mạnh mẽ của các cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị mang tính toàn cầu.

Những sự kiện như cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008-2009, khủng hoảng nợ công châu Âu giai đoạn 2010-2012, đại dịch Covid-19 từ năm 2020 đến 2022 và cuộc xung đột quân sự giữa Nga - Ukraine từ năm 2022 đến nay đều có ảnh hưởng đáng kể đến sự biến động của thị trường năng lượng. Các cuộc khủng hoảng này không chỉ gây ra những thay đổi lớn về giá năng lượng mà còn tác động trực tiếp đến chuỗi cung ứng năng lượng, chính sách năng lượng của các quốc gia, cũng như an ninh năng lượng toàn cầu. Bên cạnh yếu tố giá dầu và sự bất ổn địa chính trị cùng các cuộc khủng hoảng kinh tế, nghiên cứu của Jun Zhuo Wang và cộng sự (2024) còn nhấn mạnh rằng tình trạng mất an ninh năng lượng tại nhiều quốc gia đang ngày càng gia tăng do sự biến động của giá năng lượng cũng như nhu cầu tiêu thụ năng lượng ngày càng lớn. Trong bối cảnh các nền kinh tế đang mở rộng sản xuất và công nghiệp hóa mạnh mẽ, nhu cầu về năng lượng ngày càng tăng cao, gây áp lực lớn lên nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Việc mất cân bằng giữa cung và cầu năng lượng có thể khiến giá năng lượng trở nên bất ổn hơn, làm gia tăng nguy cơ xảy ra các cuộc khủng hoảng năng lượng trong tương lai. Ngoài ra, theo nghiên cứu của Thai Ha Le và cộng sự (2019), hầu hết các dự báo đều cho thấy nhu cầu năng lượng toàn cầu sẽ tiếp tục gia tăng đáng kể trong những thập kỷ tới, điều này càng làm cho sự cạnh tranh trong việc đảm bảo nguồn cung năng lượng ổn định trở nên gay gắt hơn. Khi các quốc gia và khu vực đẩy mạnh khai thác và dự trữ năng lượng để đảm bảo an ninh năng lượng của mình, sự mất cân bằng cung - cầu trên thị trường năng lượng có thể ngày càng trầm trọng hơn, làm gia tăng sự biến động của thị trường này. Tóm lại, bất ổn năng lượng vẫn là một khái niệm chưa có định nghĩa thống nhất, song có thể được hiểu là sự biến động không ngừng của thị trường năng lượng dưới tác động của nhiều yếu tố khác nhau.

Những yếu tố này bao gồm sự biến động của giá dầu, khí đốt, than đá và năng lượng tái tạo; những cú sốc kinh tế chính trị như khủng hoảng tài chính, đại dịch hay xung đột địa chính trị; quá trình chuyển đổi từ năng lượng hóa thạch sang năng lượng tái tạo đi kèm với các chính sách giảm phát thải; và sự gia tăng nhu cầu năng lượng toàn cầu, dẫn đến cạnh tranh khốc liệt về nguồn cung. Dựa trên những nghiên cứu trên, có thể kết luận rằng: Bất ổn năng lượng là tình trạng không ổn định trong việc cung cấp và sử dụng năng lượng, bao gồm các vấn đề về sự phụ thuộc vào các nguồn năng lượng không bền vững, những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu, biến động giá cả năng lượng và các mối đe dọa đối với an ninh năng lượng. Đo lường bất ổn năng lượng Trong bối cảnh thị trường năng lượng ngày càng biến động do tác động của các yếu tố kinh tế, chính trị và môi trường, việc đo lường mức độ bất ổn năng lượng không chỉ là nhu cầu cấp thiết mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc hoạch định chính sách và quản lý rủi ro. Để đánh giá chính xác sự bất ổn trong lĩnh vực này, các nhà nghiên cứu và nhà hoạch định thường sử dụng những chỉ số chuyên biệt nhằm đo lường sự biến động và mức độ không chắc chắn của thị trường năng lượng.

Những chỉ số này giúp làm sáng tỏ sự thay đổi trong cung cầu, giá cả, nguồn cung năng lượng, đồng thời phản ánh tác động của các yếu tố như chính sách năng lượng, tình hình địa chính trị và biến động kinh tế toàn cầu. Dưới đây là một số phương pháp phổ biến được áp dụng để phân tích và đánh giá mức độ bất ổn trong thị trường năng lượng: - Chỉ số hiệu suất an ninh năng lượng tổng hợp (Aggregated Energy Security Performance Indicator - AESPI): Chỉ số AESPI được Jutamanee Martchamadol và S. Kumar phát triển, sử dụng để đánh giá an ninh năng lượng của một quốc gia hoặc khu vực bằng cách xem xét các khía cạnh xã hội, kinh tế và môi trường thông qua 25 chỉ số khác nhau. Chỉ số này giúp phản ánh tác động của các chính sách và biện pháp năng lượng, cung cấp một công cụ quan trọng để theo dõi, đánh giá và điều chỉnh chiến lược năng lượng.

- Chỉ số khả năng dự báo: Nhằm đánh giá độ chính xác và hiệu quả của các mô hình cũng như phương pháp dự báo liên quan đến giá năng lượng, cung ứng và mức tiêu thụ, đã được Marc Gronwald (2008) xây dựng. - Chỉ số bất ổn kinh tế năng lượng: Nghiên cứu của Cem Isik và cộng sự (2024) phát triển thêm chỉ số này, tập trung vào đo lường mức độ không chắc chắn, đặc biệt là trong việc kết hợp các quan điểm kinh tế và năng lượng, nghiên cứu giúp làm sáng tỏ động lực biến động trong thị trường năng lượng, đồng thời cung cấp công cụ hỗ trợ hiệu quả hơn cho việc hoạch định chính sách và quản lý rủi ro trong lĩnh vực này. - Chỉ số dự báo biến động giá năng lượng: Afkhami và cộng sự (2017) phát triển nhằm cải thiện khả năng dự đoán biến động giá trên thị trường năng lượng bằng cách tận dụng dữ liệu tìm kiếm trên Internet, giúp định lượng mức độ quan tâm của nhà đầu tư và cải thiện dự báo biến động giá năng lượng, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro và hỗ trợ chiến lược đầu tư trên thị trường. Bất ổn năng lượng được Dang và cộng sự (2023) đề xuất một chỉ số mới để đo lường gọi là Chỉ số bất ổn năng lượng (Energy-related Uncertainty Index - EUI).

Chỉ 12 số này được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa mức độ bất ổn về kinh tế và các yếu tố liên quan đến thị trường năng lượng. Trong đó thành phần bất ổn về kinh tế được xây dựng tương tự như chỉ số bất ổn thế giới (World Uncertainty Index - WUI) của Hites Ahir và cộng sự (2022) phát triển. Thành phần năng lượng trong chỉ số này được mở rộng từ nghiên cứu của Afkhami và cộng sự (2017), trong đó sử dụng 87 từ khóa chính xác từ nghiên cứu gốc, đồng thời bổ sung thêm 15 từ để phản ánh các cú sốc và khủng hoảng trong lĩnh vực năng lượng. Việc mở rộng này giúp chỉ số bao quát tốt hơn những biến động và rủi ro trong thị trường năng lượng, đặc biệt trong bối cảnh có nhiều sự kiện ảnh hưởng đến an ninh năng lượng và chính sách năng lượng toàn cầu.

Ngoài ra, Dang và cộng sự (2023) đã sử dụng các báo cáo quốc gia hàng tháng từ Economist Intelligence Unit (EIU) trong giai đoạn từ năm 1996 đến năm 2022 làm cơ sở để xây dựng chỉ số EUI. Các báo cáo này cung cấp thông tin chi tiết và có hệ thống về tình hình kinh tế, chính trị và năng lượng của từng quốc gia, giúp chỉ số EUI phản ánh chính xác mức độ bất ổn năng lượng trong các bối cảnh khác nhau. Việc sử dụng nguồn dữ liệu từ EIU mang lại tính nhất quán và khả năng so sánh giữa các quốc gia, đảm bảo rằng chỉ số không bị ảnh hưởng bởi sự sai lệch trong phương pháp thu thập dữ liệu riêng lẻ của từng quốc gia.