CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Rủi ro tín dụng trong hoạt động kinh doanh của NHTM.1 Khái niệm về rủi ro tín dụng 1.1 Khái niệm về rủi ro Rủi ro là một khái niệm phổ biến, hầu như ai cũng có thể biết đến phạm trù này. Tuy nhiên lại không có một quan điểm thống nhất nào về rủi ro. Những trường phái khác nhau, các tác giả khác nhau đưa ra những định nghĩa rủi ro khác nhau.Tuy nhiên có thể hiểu rủi ro là xuất hiện một biến cố không mong đợi gây thiệt hại cho một công việc cụ thể. Rủi ro có thể xảy ra trong mọi hoạt động, mọi lĩnh vực mà không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người.
Hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực ngân hàng cũng luôn gắn liền với rủi ro.Rủi ro tác động trực tiếp tới kết quả kinh doanh, nguy cơ phá sản của ngân hàng. Do vậy,việc thừa nhận rủi ro trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng và từ đó tìm kiếm nhiều phương pháp phòng ngừa và hạn chế các loại rủi ro là đòi hỏi của sự tồn tại và phát triển của ngân hàng. Rủi ro trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng là một tất yếu. Vì thế các nhà quản lý chỉ có thể có chính sách giảm bớt chứ không thể gạt bỏ được chúng.2 Các loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh của NHTM.
Hiện nay, các hoạt động kinh doanh của NHTM đang tồn tại sáu loại rủi ro cơ bản bao gồm: Rủi ro tín dụng: là khả năng xảy ra những tổn thất mà ngân hàng phải SV: Mạc Thị Quế Trinh 4 Lớp: CQ50/15.01 chịu do khách hàng vay không trả đúng hạn, không trả hoặc không trả đầy đủ vốn và lãi theo quy định. Rủi ro lãi suất: là những tổn thất tiềm tàng mà ngân hàng phải gánh chịu khi lãi suất thị trường có sự biến đổi. Rủi ro hối đoái: là rủi ro do sự biến động của tỷ giá hối đoái gây ra tổn thất trong hoạt động kinh doanh ngoại tệ. Rủi ro thanh khoản: là rủi ro phát sinh khi những người gửi tiền đồng thời có nhu cầu rút tiền gửi ở ngân hàng ngay lập tức.
Khi gặp phải trường hợp này, các ngân hàng phải bán các tài sản có tính lỏng thấp với giá rẻ hay vay từ NHTW. Rủi ro tồn đọng vốn: là rủi ro xảy ra khi vốn bị ứ đọng lớn không thể cho vay hay đầu tư được làm cho thu nhập của ngân hàng giảm sút. Rủi ro khác: bao gồm rủi ro công nghệ, rủi ro quốc gia gắn liền với các hoạt động đầu tư cũng như khả năng xảy ra cướp ngân hàng, nhầm lẫn trong thanh toán, hỏa hoạn… 1.3 Rủi ro tín dụng trong hoạt động kinh doanh của NHTM. Có nhiều quan điểm khác nhau về rủi ro, đối với ngân hàng thương mại,rủi ro là một biến cố xảy ra không mong đợi gây thiệt hại trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng.
Lange định nghĩa: “Rủi ro tín dụng là khoản lỗ tiềm tàng khi ngân hàng cấp tín dụng cho một khách hàng, nghĩa là khả năng các luồng thu nhập dự tính mang lại từ khoản cho vay của ngân hàng không thực hiện được đầy đủ cả về số lượng và thời hạn”. Koch cho rằng: “ Rủi ro tín dụng là sự thay đổi tiềm ẩn của thu nhập thuần và trị giá của vốn xuất phát từ việc vốn vay không được thanh toán hay thanh toán trễ hạn”. Theo quy định tại Điều 3 Quy định về phân loại tài sản có, mức trích, SV: Mạc Thị Quế Trinh 5 Lớp: CQ50/15.01 phương pháp trích lập dự phòng rủi ro và việc sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro trong hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài ban hành theo TT 02/2013/TT-NHNN ngày 21/1/2013 của NHNN Việt Nam, “Rủi ro tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của TCTD do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết”. Vậy rủi ro tín dụng là những thiệt hại kinh tế mà NHTM phải gánh chịu do khách hàng vay vốn không thực hiện nghĩa vụ trả nợ vốn gốc và nợ lãi đúng thời hạn hoặc không hoàn trả do các nguyên nhân chủ quan hoặc khách quan.
Rủi ro tín dụng gây tổn thất về tài chính cho NHTM, cụ thể là làm giảm thu nhập ròng và giảm giá trị thị trường của vốn. Điều này có thể dẫn đến thua lỗ hoặc phá sản. Vậy nên các ngân hàng luôn cần có các biện pháp phòng ngừa và hạn chế rủi ro tín dụng, chủ động trích lập dự phòng, đảm bảo khả năng bù đắp rủi ro khi tổn thất xảy ra.2 Dấu hiệu nhận biết rủi ro tín dụng Nhận diện rủi ro tín dụng là quá trình xác định liên tục và có hệ thống. Bất kỳ khoản vay nào cũng có thể có vấn đề, việc sớm nhận biết vấn đề và có những biện pháp theo dõi nhanh chóng, chuyên nghiệp giúp các vấn đề, tổn thất có thể giảm đến mức thấp nhất.
Những dấu hiệu cảnh báo sẽ giúp ngân hàng có thể nhận biết và có giải pháp xử lý sớm các vấn đề một cách hiệu quả. Các dấu hiệu nhận biết RRTD phổ biến thường tập trung vào các vấn đề : Dấu hiệu tài chính và dấu hiệu phi tài chính của khách hàng vay.1 Nhóm các dấu hiệu liên quan đến tài chính. Nhóm các dấu hiệu liên quan đến tài chính của ngân hàng bao gồm: SV: Mạc Thị Quế Trinh 6 Lớp: CQ50/15.01 - Các chỉ số về khả năng thanh khoản thấp, thể hiện sự suy yếu. - Các chỉ số về khả năng sinh lời thấp, cho thấy dấu hiệu suy yếu.
- Cơ cấu vốn không hợp lý. - Các vòng quay hoạt động cho thấy sự không ổn định và tính thanh khoản không cao.2 Nhóm các dấu hiệu phi tài chính Nhóm các dấu hiệu phi tài chính bao gồm các dấu hiệu cơ bản sau: Dấu hiệu liên quan đến ngân hàng Trong quá trình hạch toán của khách hàng có phát hiện séc bị từ chối, hoặc có sự giảm sút số dư tài khoản tiền gửi đáng kể và liên tục; tăng mức sử dụng bình quân trong các tài khoản; thường xuyên hỗ trợ nguồn vốn lưu động từ nhiều nguồn khác nhau, không có khả năng thực hiện các hoạt động cắt giảm chi phí, gia tăng các khoản nợ thương mại hoặc không có khả năng thanh toán các khoản nợ đến hạn… Trong hoạt động cho vay có dấu hiệu mức động vay thường xuyên gia tăng, thanh toán chậm các khoản nợ gốn và lãi, khách hàng thường xuyên yêu cầu ngân hàng cho đáo hạn, yêu cầu các khoản vay vượt quá nhu cầu dự kiến. Trong phương thức tài chính có biểu hiện khách hàng sử dụng nhiều các khoản nợ ngắn hạn để đầu tư cho các dự án dài hạn, chấp nhận sử dụng các nguồn tài trợ có kinh phí cao (thường xuyên sử dụng nghiệp vụ chiết khấu các khoản phải thu); giảm các khoản phải thu và tăng các khoản phải trả; có biểu hiện giảm vốn điều lệ. Dấu hiệu liên quan đến phương pháp quản lý của khách hàng Các dấu hiệu thuộc nhóm này bao gồm thay đổi thường xuyên cơ cấu nhân sự trong hệ thống ban điều hành; có tranh chấp trong quá trình quản SV: Mạc Thị Quế Trinh 7 Lớp: CQ50/15.01 lý; phát sinh các khoản chi phí quản lý bất hợp lý; hoặc ban điều hành không có kinh nghiệm lâu năm, thường xuyên thuyên chuyển nhân viên.
Dấu hiệu liên quan tới kỹ thuật và thương mại Ở nhóm biểu hiện này, ta sẽ thấy khách hàng gặp phải khó khăn trong việc phát triển sản phẩm mới; hoặc sản phẩm có tính thời vụ cao; có biểu hiện cắt giảm chi phí sửa chữa và thay thế, chất lượng sản phẩm và dịch vụ bị giảm sút; sự thay đổi về chính sách của Nhà nước gây ảnh hưởng lớn đến khách hàng. Dấu hiệu về việc xử lý thông tin về tài chính Khách hàng có dấu hiệu chuẩn bị không đầy đủ hoặc chậm trễ, trì hoãn nộp các báo cáo tài chính. Những kết luận về phân tích tài chính cho thấy sự gia tăng không cân đối về tỷ lệ nợ; tăng doanh số tiền mặt nhưng lãi giảm; lượng hàng hóa tăng nhanh hơn doanh số bán; số khách hàng nợ cũng tăng nhanh. Ngoài ra một số biểu hiện khác như cơ sở kinh doanh xuống cấp, hàng tồn kho tăng nhanh.
Trên đây là các dấu hiệu để nhận biết một khoản tín dụng có vấn đề. Trong quá trình phân tích, những dấu hiệu này sẽ giúp các cán bộ tín dụng đưa ra quyết định cho vay một cách hiệu quả, giảm thiểu tối đa khả năng xảy ra rủi ro tín dụng cho ngân hàng.3 Phân loại rủi ro về tín dụng.1 Căn cứ nguyên sinh phát sinh rủi ro. - Rủi ro giao dịch: là một hình thức của rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng. Rủi ro giao dịch có 03 bộ phận chính là rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm và rủi ro nghiệp vụ.
+ Rủi ro lựa chọn: là rủi ro có liên quan đến quá trình đánh giá và SV: Mạc Thị Quế Trinh 8 Lớp: CQ50/15.01 phân tích tín dụng, khi ngân hàng lựa chọn những phương án vay vốn có hiệu quả để ra quyết định cho vay. + Rủi ro bảo đảm: phát sinh từ các tiêu chuẩn bảo đảm như các điều khoản trong hợp đồng cho vay, các loại tài sản đảm bảo, chủ thể bảo đảm, cách thức đảm bảo và mức cho vay trên giá trị của tài sản đảm bảo. + Rủi ro nghiệp vụ: là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề. – Rủi ro danh mục: là một hình thức của rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng, được phân chia thành 02 loại : rủi ro nội tại và rủi ro tập trung.
+ Rủi ro nội tại : xuất phát từ các yếu tố, các đặc điểm riêng có, mang tính riêng biệt bên trong của mỗi chủ thể đi vay hoặc ngành, lĩnh vực kinh tế. Nó xuất phát từ đặc điểm hoạt động hoặc đặc điểm sử dụng vốn của khách hàng vay vốn.